Қазақстанда цифрлық инфрақұрылымның жедел дамуы жаңа қауіп-қатерлерді де ала келді. 21 маусым 2026 жылы «ҚазАвтоЖол» акционерлік қоғамы Шымкент және оңтүстік өңірлер тұрғындарына арналған шұғыл ескерту жариялады: алаяқтар «KazToll» жүйесі атынан жаппай жалған SMS-хабарлар жіберіп, азаматтардың жеке деректерін және банктік қолданбаларға кіру мүмкіндіктерін ұрлауға тырысуда. Бұл оқиға елімізде кибер қылмыстылықтың жаңа деңгейге шыққанын айғақтайды.

«ҚазАвтоЖол» компаниясы ақылы жолдар желісін басқаратын мемлекеттік маңызды құрылым. KazToll жүйесі арқылы Қазақстанның негізгі тас жолдарында төлем алынады. Оңтүстік өңірде, әсіресе Шымкент — Тараз — Алматы бағытындағы жолдарда жүктік және жеңіл автомобильдер санының артуына байланысты жүйе соңғы жылдары белсенді пайдаланылуда. Дәл осы белсенділік алаяқтарға пайдалы алаң жасап берді: миллиондаған жүргізушінің жүйемен байланысы барлығы белгілі, ал жалған «айыппұл туралы хабарлама» аңғалдарды тұзаққа түсіру үшін өте ыңғайлы сылтау болып табылады.

Алаяқтардың схемасы айлакерлікпен жасақталған. Жәбірленушіге «Сізден KazToll жүйесі бойынша 4500 теңге айыппұл алынады, төлем жасамасаңыз, айып 3 есе артады» деген мазмұндағы SMS келеді. Хабарда сілтеме бар, ол сыртқы түрі бойынша ресми сайтқа ұқсайды, бірақ іс жүзінде алаяқтардың фишингтік бетіне апарады. Сілтемені басқан пайдаланушы жеке куәлік нөмірін, телефон нөмірін, банк картасының деректерін енгізуге шақырылады. Бұл деректер бірден қылмыскерлер қолына түседі де, олар банктік мобильдік қолданбаларға кіріп, шоттардан қаражат аударады. Кейбір жағдайларда жәбірленушінің атына несие де рәсімделген.

Ақпараттық қауіпсіздік саласының сарапшысы Дәурен Сейтқалиев бұл схеманың ерекше қауіптілігіне назар аударды: «Бұл шабуылдың қиыны — хабарлама өте сенімді көрінеді. KazToll логотипі, ресми үлгідегі мәтін, нақты сома. Адам асығыс кезде, мысалы, жолда отырып хабарды оқыса, ойланбастан сілтемені басуы мүмкін. Алаяқтар психологиялық қысымды да пайдаланады — мерзім шектеулі, айып өседі деп қорқытады». Сарапшы мұндай схемалардың алдын алу үшін халықтың арасында цифрлық сауаттылықты арттыру шараларын жедел күшейту қажеттігін атап өтті.

Статистика жағдайдың ауырлығын анық көрсетеді. Қазақстан Ұлттық банкінің 2025 жылғы есебіне сәйкес, елімізде телефон арқылы жасалған қаржылық алаяқтық жағдайлары бір жылда 34 пайызға өскен. Оңтүстік Қазақстан облысы мен Шымкент қаласы осы статистикада ерекше орын алады: аталған өңірлерден тіркелген шағымдар жалпы ауқымның 18 пайызын құрайды. Ішкі істер министрлігінің мәліметі бойынша, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында тек Шымкент бойынша фишингтік алаяқтықтан 2 300-ден астам азамат зардап шеккен, олардың жалпы шығыны 870 миллион теңгеден асқан.

«Киберқалқан Қазақстан» бағдарламасы аясында мемлекет бұл мәселеге жүйелі түрде қарауда. Бағдарлама 2022 жылы іске қосылып, ұлттық кибер кеңістікті қорғауды, мемлекеттік сандық инфрақұрылымның тұрақтылығын қамтамасыз етуді және азаматтардың цифрлық сауаттылығын арттыруды мақсат етеді. Алайда «KazToll» атынан жіберілген жалған SMS-хабарлар жаппай таралуы бағдарламаның жеке сектормен және жұртшылықпен өзара әрекеттесу жолдарын жетілдіру қажеттігін тағы бір мәрте дәлелдеді. Цифрлық мемлекет қаншалықты дамыса, кибер алаяқтардың да мотивациясы соншалықты артатыны анық.

«ҚазАвтоЖол» компаниясының баспасөз хатшысы Айгүл Нұрланова азаматтарға нақты ескерту жасады: «Компанияның ешбір хабарламасы сізден сілтеме арқылы жеке деректер немесе банк картасының нөмірін енгізуді талап етпейді. Ресми KazToll жүйесінде барлық есеп айырысу тек ресми сайт немесе мобильдік қолданба арқылы жүргізіледі. Күдікті SMS алсаңыз, оны дереу 1408 нөміріне жіберіңіз немесе 102-ге хабарласыңыз». Компания сонымен қатар ресми сайтта фишингтік хабарлардың үлгісін жариялап, салыстырып тексеру мүмкіндігін ашты.

Қоғам арасындағы реакция алуан түрлі. Әлеуметтік желілерде бұл тақырып жылдам таралып, мыңдаған адам өз тәжірибесін бөлісті. Бір пайдаланушы: «Мен де осындай хабарлама алдым, бірақ алдымен KazToll қолданбасынан тексердім — ешқандай айыппұл жоқ екен», — деп жазды. Тағы бір оқиға: Шымкенттің тұрғыны Мариям Ахметова сілтемені басып, деректерін енгізіп үлгерген, нәтижесінде шотынан 150 000 теңге жоғалып кеткен. Ол полицияға шағым беріп, банкпен бірлесіп ақшасын қайтаруға тырысуда.

Эксперттердің пікірінше, бұл мәселені шешудің бірнеше бағыты бар. Біріншіден, мобильдік операторлар күдікті сандық нөмірлерден жіберілетін жаппай SMS-хабарларды сүзгілеу жүйесін күшейтуі тиіс. Екіншіден, банктер клиенттерді хабарландыру және күдікті операцияларды тоқтату алгоритмдерін жетілдіруі керек. Үшіншіден, мектептер мен қоғамдық орталықтарда цифрлық гигиена бойынша тұрақты сабақтар ұйымдастыру маңызды. Кибер алаяқтар технологияға ілесіп отырады — мемлекет пен азаматтар да одан кем қалмауы тиіс.