Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азиядағы су мәселесін тек аймақтық емес, жаһандық маңызы бар стратегиялық міндет ретінде қарастыруға шақырды. Оның айтуынша, су ресурстары төңірегіндегі түйткілдер ұлттық шеңберден шығып, халықаралық қоғамдастықтың назарын қажет ететін өзекті мәселеге айналып отыр.Президент су, экология және орнықты даму бағытындағы жұмыстарды үйлестіру үшін Халықаралық Аралды құтқару қоры қызметін жаңғырту қажеттігін атап өтті. Қор аймақ елдері үшін тиімді платформаға айналып, ортақ мүдделерді үйлестіруге мүмкіндік беруі тиіс. Бұл ретте трансшекаралық өзендерді бірлесіп басқару, су-энергетика теңгерімін сақтау және экологиялық салдарды ескеру маңызды.Соңғы жылдары аймақтағы елдер су мәселесінде көбіне ұлттық мүддені алға шығарып отырғаны байқалады. Соның салдарынан халықаралық ынтымақтастық әлсіреп, көршілес мемлекеттердің қажеттілігі ескерілмей келеді. Президент бұл үрдісті өзгертіп, елдердің су стратегияларын өзара үйлестіру қажеттігін айтты. Мұндай қадам су үнемдеу тәжірибелерін кеңінен енгізуге жол ашады.Мемлекет басшысы бұған дейін Орталық Азия елдері басшыларының консультативтік кездесуінде су пайдалану жөніндегі негіздемелік конвенция қабылдауды ұсынған болатын. Бұл құжат көпжақты ынтымақтастықтың ортақ қағидаларын бекітіп, трансшекаралық су ресурстарын тиімді пайдалануға негіз болмақ.Су саласын цифрландыру да басты басымдықтардың бірі ретінде белгіленді. Атап айтқанда, Сырдария мен Әмудария бассейндерінде бірыңғай автоматтандырылған мониторинг жүйесін енгізу ұсынылды. Бұл деректердің ашықтығын қамтамасыз етіп, су ресурстарын тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Қазіргі таңда Қазақстан мен Өзбекстан Сырдария бойындағы бірқатар учаскелерді автоматтандыру жұмыстарын бастап кеткен.Сонымен қатар, су және энергетика саласындағы үйлесімділікті арттыру үшін мемлекетаралық энергетика комиссиясын құруды жеделдету қажет екені айтылды. Бұл құрылым елдерді тұрақты сумен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Алғашқы кезеңде оның жұмысын Сырдария бассейнінде жолға қойып, кейін Арал теңізі аумағына кеңейту ұсынылды.Президент аймақтағы ынтымақтастықтың маңыздылығына ерекше тоқталып, Қырғызстанның Қор жұмысына қайта қосылуы өңірдің орнықты дамуына оң әсер ететінін жеткізді. Сонымен қатар халықаралық ұйымдармен және донорлармен бірлескен жобаларды көбейту қажеттігі айтылды.Жиында Біріккен Ұлттар Ұйымы аясында Халықаралық су ұйымын құру бастамасы қайта көтерілді. Бұл құрылым су қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жаһандық күш-жігерді біріктіруге бағытталған. Сондай-ақ Арал бассейні мен өңірдегі ірі өзендерге арналған халықаралық күндер белгілеу ұсынылды.Президент сөзінің қорытындысында Арал мәселесі тек экологиялық дағдарыс емес, сонымен қатар аймақ елдерінің ынтымақтастығының сынға түсетін тұсы екенін атап өтті. Оның пікірінше, Орталық Азияның болашағы елдер арасындағы сенімді диалог пен өзара қолдауға тікелей байланысты. Су – тек ресурс емес, өңір халықтарының өмір сапасы мен келешегінің негізі.

– Теңіздегі су көлемінің 18,9-дан 23,5 текше шақырымға дейін ұлғаюы Арал маңындағы балық шаруашылығына, жалпы әлеуметтік-экономикалық ахуалға жағымды әсер етті. «Арал» геопаркі құрылды. Бұл – аумақтың орнықты даму үлгісі бола алатын бірегей табиғи әрі ғылыми нысан. Жобаның басты мақсаты – Арал теңізінің табиғи-экологиялық және тарихи мұрасын сақтау. Қазіргі уақытта оны ЮНЕСКО геопарктері жаһандық желісінің нысандары қатарына қосу бойынша жұмыс жүргізіліп жатыр. Осылайша, Қазақстанның төрағалығы Қордың тиімділігін көтеруге бағытталды. Қолдау көрсетіп, бірлесе әрекет еткен барлық құрылтайшы мемлекеттерге шынайы алғысымды айтамын. Жұмыла жұмыс істеп, мақсат пен нақты істі сабақтастыра отырып, халықтарымыздың тұрақты болашағын қамтамасыз етуде бұдан да зор табыстарға қол жеткізе алатынымызға сенімдімін, – деді Қазақстан Президенті.Мемлекет басшысының айтуынша, бүгінгі жетістіктерге қарамастан, экологиялық қатерлердің өсу қарқыны оны төмендету мақсатында қабылданған шаралардан асып түседі. Мұны Арал теңізі бассейнінің қазіргі жағдайын талдау нәтижелері көрсетіп отыр.– Арал бассейніндегі экологиялық ахуал алаңдатарлық. Оны барлығыңыз жақсы білесіздер. Арал маңайындағы климат айтарлықтай өзгеріске ұшырады: жаздағы ауа температурасы орта есеппен 2-2,5 градусқа көтерілді, құрғақшылық күшейіп, қыс суық бола түсті. 100 шақырым шеңберінде жауын-шашын көлемі азайды. Құмды дауыл жиіледі. Аралқұм шөлінен жыл сайын ондаған миллион тонна тұз, құм, түрлі химиялық заттар атмосфераға көтеріледі. Олар әлемнің ең шалғай түкпірлерінен, мәселен, Солтүстік Мұзды мұхиттан табылып, алыс аумақтағы топыраққа, экожүйеге және адамдардың денсаулығына зиян келтіріп отыр. Теңіз табанынан ұшқан тұзды шаңның Тянь-Шань мен Памир мұздықтарына дейін жетуі алаңдаушылық туғызады. Дүниежүзілік метеорология ұйымының мәліметіне сүйенсек, мұздықтар үшін кейінгі гидрологиялық жыл бақылау жұмыстары басталғаннан бергі (1950 жылдан) ең нашар кезең болған. Мұздықтардың азаюы тұтас аймақтағы су қауіпсіздігіне қатер төндіруде. Сондай-ақ су тұтыну көлемі тұрақты түрде артып келеді. Барлық су ресурстарының 80 пайыздан астамы ауыл шаруашылығы мақсатында пайдаланылады, яғни, суармалы жүйедегі шығын азаймай тұр. Мұндай жағдайда келісілген және ұзақмерзімді шешімдер әзірлеген жөн. Стратегиялық тұрғыдан маңызды әрі ауқымды шешімдерді бірлесіп қабылдап, өнімді жұмыс істей алатынымызды әлемге паш етейік, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Президент Халықаралық Аралды құтқару қоры Орталық Азиядағы су шаруашылығы мен экологиялық мәселелердің шешімін табу үшін өңірдегі мемлекеттердің күш-жігерін ортақ арнаға ұйыстыратын бірден-бір институционалдық платформа екеніне тоқталды– Қор Арал теңізін құтқаруға бағытталған халықаралық қолдау шараларын шоғырландырып, бірлескен бастамаларды іске асыруда айтарлықтай рөл атқарады. Қазақстан Қорға төрағалық ету барысында барлық құрылтайшы мемлекеттердің қатысуымен көптеген өзекті міндеттердің шешімін табуға дәйекті түрде ықпал етті. Мысалы, су-энергетика саласындағы ынтымақтастық нығайып, жобаларды қаржыландыру тетіктері кеңейіп келеді. Қордың Атқарушы комитетінің үйлестіру қызметін арттыру жөнінде шаралар қабылданды. Халықаралық әріптестермен, соның ішінде БҰҰ құрылымдарымен, қаржы институттарымен және донорлармен ықпалдастық күшеюде. Халықаралық табиғатты қорғау бастамалары аясындағы жұмыс жанданды. Қордың Атқарушы комитеті бірқатар маңызды жиынға, атап айтқанда, Рияд қаласында өткен One Water саммитіне, Найробиде ұйымдастырылған БҰҰ-ның қоршаған орта жөніндегі 7-ші Ассамблеясына, сондай-ақ Бакудегі СОР-29 және Белендегі СОР-30 конференцияларына қатысты. Арал теңізі бассейніндегі елдерге көмек көрсету жөніндегі іс-қимыл бағдарламасына және Орталық Азияның тұрақты дамуы үшін қоршаған ортаны қорғау жөніндегі Өңірлік бағдарламасына жіті назар аударылып отыр. Сонымен қатар халықаралық ұйымдардың қатысуымен 30-дан аса өңірлік жоба жүзеге асырылуда. Аталған бағдарламалар мен бастамаларды қаржыландырудың жалпы көлемі екі миллиард доллардан асады. Қазақстанның Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен серіктесе отырып әзірлеген 2026-2029 жылдарға арналған Өңірлік жол картасы Арал маңы тұрғындарының денсаулығын жақсартуға және әл-ауқатын арттыруға үлес қосады, – деді Мемлекет басшысы.

 Ақордада Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығымен Халықаралық Аралды құтқару қоры құрылтайшы мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысы өтті.Мемлекет басшысы Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан көшбасшыларына саммитке қатысқаны үшін ризашылығын білдірді.– Бүгінгі кездесу өңірді орнықты дамыту қағидаттарына, прагматикалық және өзара келісілген экологиялық күн тәртібін ілгерілетуге бейіл екенімізді растайды. Осы жиында Қордың даму перспективасын талқылап, Арал теңізі бассейнінің экожүйесін сақтауды көздейтін ортақ шешімдерді айқындаймыз. Бұл кең ауқымдағы халықаралық мәселе болғандықтан, біздің жұмысымызға көптеген мемлекеттер, халықаралық ұйымдар назар аударып отыр. Аралды құтқару мәселесі көп жылдар бойы аймақта да, әлемде де айтылып келеді. Өңірдің тұрақтылығын қамтамасыз ету және өркендету – ортақ әрі қол жеткізуге болатын міндет. Аталған басқосу ынтымақтастықты нығайтуға тың серпін беріп, аймақ мемлекеттеріне пайдасын тигізеді деп үміттенемін, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.

Қазақстанда 23 сәуір – Ұлттық кітап күні болып бекітілген. Бұл мереке Үкімет қаулысымен қоғамда кітап оқу мәдениетін қалыптастыру, зияткерлік әлеуетті арттыру және жастарды кітапқа баулу мақсатында, Президент бастамасымен 2025 жылдан бастап атап өтіледі. «Кітапқұмарлық – жақсы қасиет. Көптеген мемлекет Ұлттық кітап күнін атап өтеді. Біз, ең алдымен, жастарды кітап оқуға баулуымыз керек. Сонда жаппай кітап оқитын ұлтқа айналамыз», – деді Президент Ұлттық құрылтайдың үшінші отырысында сөйлеген сөзінде.Қарулы күштерде челленджге қатысқан сарбаздар белгілі ақындардың өлең жолдарын оқып, жазушылардың прозалық шығармаларынан үзінділер келтірді.Мысалы Приозерск гарнизонынада орналасқан 06708 әскери бөлімінде Отан алдында борышын өтеп жүрген сарбаз Қамза Ербатыр Арай Әлімжанованың «Бауыр барда» өлеңін оқыса, Атырау гарнизоны 41433 әскери бөлімің сарбазы Мұқағали Мақатаевтың «Отан» өлеңін оқыды.Қорғаныс саласында қызмет атқаратын әскери қызметшілер үшін кітап – тек білім көзі ғана емес, сонымен қатар тұлғалық дамудың маңызды құралы. Іс-шара барысында әскери кітапханаларда арнайы көрмелер ұйымдастырылып, тарихи және әскери әдебиеттер кеңінен таныстырылды. Әскери қызметшілер арасында кітап оқу мәдениетін насихаттауға бағытталған кездесулер мен челлендждер жыл сайын өткізілді.Ұлттық кітап күні аясында челленджге қатысқан сарбаздарға қазақ және әлем әдебиетінің таңдаулы туындылары ұсынылып, әскери тақырыптағы кітаптарға ерекше назар аударылды. Бұл бастама әскери қызметшілердің кәсіби білімін жетілдіруге және олардың дүниетанымын кеңейтуге ықпал етеді.Бұл бастамалар қоғамда кітаптың маңызын арттырып қана қоймай, жас ұрпақты білім мен рухани құндылықтарға баулуға мүмкіндік береді.Қорғаныс министрлігінде өтіп жатқан Ұлттық кітап күні – әскери қызметшілердің рухани дамуына серпін беретін маңызды мәдени оқиға. Бұл шара кітаптың қоғамдағы рөлін нығайтып, білім мен тәрбие құндылықтарын дәріптеуге өз үлесін қосады.Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/details/1206542?lang=kk