Шымкент қаласының Еңбекші ауданында 19 шілде 2026 жыл күні интернет-алаяқтық пен киберқылмыстардың алдын алуға бағытталған кешенді профилактикалық шара өтті. Іс-шара аясында қала тұрғындары арасында түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, азаматтардың құқықтық және қаржылық сауаттылығын арттыру мәселесі алдыңғы орынға шықты. Бүгінгі таңда киберқылмыстар елімізде күрделі әлеуметтік мәселеге айналып отырғанын ескерсек, мұндай шараның маңыздылығы ерекше екені даусыз.Соңғы жылдары Қазақстанда интернет-алаяқтықтың жаңа түрлері жедел қарқынмен тарауда. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, 2025 жылы елімізде тіркелген киберқылмыстардың саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға өскен. Шымкент қаласы Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі мегаполисі ретінде бұл мәселеден тыс қала алмайды. Еңбекші ауданы — халқы тығыз орналасқан, экономикалық белсенділігі жоғары аймақ. Осы себепті алаяқтар назарын дәл осы ауданға бағытлауы таңқалдырмайды.Іс-шараның бас мақсаты — тұрғындарды интернет-алаяқтықтың кең тараған схемалары туралы хабардар ету болды. Атап айтқанда, банк карталарын үшінші тұлғаларға беру, яғни «дроперлік» деп аталатын іс-әрекет — бүгінгі заманның ең өзекті мәселелерінің бірі. Дроперлер — алаяқтардың бұйрығымен өз шоттарын заңсыз ақша аударымдарына пайдаланатын адамдар. Осы санатқа жататын азаматтардың көпшілігі бастапқыда өздері қылмысқа қатысып отырғанын да түсінбейді. Шын мәнінде, олар жазалау тізіміне ілігіп, қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Мұны тұрғындарға нақты мысалдармен түсіндіру — профилактика жұмысының өзегі болды.Іс-шарада сөз алған Еңбекші ауданы полицейлерінің бірі Нұрлан Сейітов бұл тақырыпқа байланысты маңызды деректерді келтірді: «Біздің ауданда ғана соңғы алты айда 47 киберқылмыс тіркелді. Олардың үштен бір бөлігі дроперлік іс-әрекетпен байланысты. Ең маңызды мәселе — жастар арасында бұл «жеңіл табыс» ретінде қабылданады. Бірақ бұл жолда жастар өздерінің болашағын бүлдіреді». Ол сондай-ақ тұрғындарға банк карталарын, шоттарды немесе олардың деректерін бейтаныс адамдарға беруден сақтануды ескертті. Мұндай жағдайда азаматтың атынан заңсыз қаржылық операциялар жасалып, ол адам заң алдында жауап беруі мүмкін.Шымкенттің Еңбекші ауданы халқының демографиялық құрамы да назар аудартады. Аудан тұрғындарының ішінде жастардың үлесі жоғары, ал жастар — алаяқтардың бірінші нысанасы. Алдамшы жұмыс ұсыныстары, жалған инвестициялық платформалар, «тез байы» уәдесімен жасалатын алдау схемалары — бәрі де ең алдымен жастарды мақсат тұтады. Іс-шара аясында жастарға арнайы уәжді мысалдар келтірілді: нақты оқиғаларда дроперлікке барған жастардың абақтыға түскені, карьерасының бұзылғаны айтылды.Киберқылмыстарға қарсы профилактикалық жұмыс тек полиция органдарымен ғана шектелмейді. Іс-шараға банк өкілдері де қатысты. «Халықтың банк карталарын пайдалану мәдениеті — бұл тек жеке мәселе емес, ол тұтас қаржы жүйесінің тұрақтылығына тікелей әсер етеді» деп атап өтті іс-шараға қатысқан банк өкілі Айгүл Бектасова. Ол қосымша ретінде азаматтарға SMS-хабарламаларға, электрондық пошталарға немесе телефон қоңырауларына жауап ретінде банктік деректерін ешқашан бермеуді өтінді. Фишинг шабуылдарының қаупі туралы да нақты мысалдар мен схемалар келтірілді.Профилактикалық іс-шара тек бір рет өтетін шара ретінде жоспарланбаған. Ауданның жауапты органдары мұны тұрақты жоспарға айналдыруды ұйғарып отыр. Болашақта мектептерде, колледждер мен жоғары оқу орындарында дәрістер өткізу, тұрғын үй кешендерінде ақпараттық стендтер орнату, онлайн-платформалар арқылы үздіксіз ақпараттандыру жоспарланған. Ауданның тұрғындар кеңесінің мүшесі Болат Омаров: «Біз бұл мәселені тек мемлекет шешеді деп отырмауымыз керек. Әр отбасы өз үйінде осы туралы сөйлесуі тиіс. Ата-аналар балаларына цифрлық сауаттылықты үйрету — бүгінгі заманның талабы» деп атап өтті.Қазақстандық сарапшылар кибер қылмыстарға қарсы күрес ұлттық деңгейде жаңа серпін алуы тиіс деп санайды. Цифрлық технологиялардың дамуы бір жағынан өмірімізді жеңілдетсе, екінші жағынан алаяқтарға жаңа мүмкіндіктер ашып береді. Жергілікті деңгейде жүргізілетін профилактикалық жұмыстар осы күрестің маңызды буыны болып табылады. Шымкенттің Еңбекші ауданындағы бүгінгі іс-шара — тек бір ауданның ғана емес, бүкіл қаланың, тіпті еліміздің болашағына байланысты мәселені шешуге жасалған нақты қадам. Азаматтардың сауаттылығы артқан сайын алаяқтардың іс-әрекеті үшін орын азаяды — бұл қарапайым, бірақ тереңді ақиқат. Сондықтан мұндай шараларды жалғастыру — заман талабы.

Шымкент қаласының Қаратау ауданында интернет-алаяқтыққа қарсы күрес жаңа қарқын алуда. 20 шілде 2026 жыл күні Қаратау аудандық полиция басқармасының қызметкерлері Kia және Chevrolet автосалондарында тұрғындармен және келушілермен кездесіп, кеңінен таралған киберқылмыс түрлері туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Бұл іс-шара — полиция департаментінің интернет-алаяқтыққа қарсы жүргізіп жатқан кешенді профилактикалық науқанының бір бөлігі.Соңғы жылдары Қазақстанда интернет-алаяқтық жылдам қарқынмен өсіп келеді. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, 2025 жылы елде тіркелген барлық алаяқтық қылмыстардың елу пайыздан астамы цифрлық кеңістікте жасалған. Шымкент — халқы үш миллионнан асқан мегаполис ретінде — бұл мәселеде ерекше назар аударуды талап етеді. Өйткені қаланың тұрғыны жыл санап артып, интернет пайдаланушылардың саны да тез өсуде. Осы демографиялық ахуал алаяқтарға қолайлы орта жасайды, ал хабарсыз азаматтар олардың оңай нысанасына айналып кетеді.Kia және Chevrolet автосалондарының таңдалуы кездейсоқ емес. Автомобиль сатып алу — бүгінгі таңда жиі онлайн форматта жүзеге асырылатын ірі қаржылық мәміле. Алаяқтар дәл осы салада белсенді жұмыс жасайды: жалған сайттар мен әлеуметтік желі парақшалары арқылы "тиімді баға" ұсынып, алдын ала аванс төлеттіріп, содан кейін хабарсыз жоғалып кетеді. Полиция қызметкерлері автосалон тұрғысынан келетін азаматтардың интернет-сатып алу мәселелерінде да сауаттылығын арттыру мақсатымен осы алаңдарды іс-шара өткізуге таңдап алды. Бұл тәсіл — тікелей мақсатты аудиторияға жету стратегиясының нақты көрінісі.Іс-шара барысында полиция қызметкерлері азаматтарға интернет-алаяқтардың ең жиі қолданатын тәсілдерін егжей-тегжейлі түсіндірді. Олардың ішінде фишинг — жалған сілтемелер арқылы жеке деректерді ұрлау; вишинг — телефон қоңыраулары арқылы банк картасы мәліметтерін алу; сондай-ақ "техникалық қолдау қызметі" немесе "банк қауіпсіздік бөлімі" ретінде сөйлесетін алдамшы схемалар бар. Азаматтарға SMS-арқылы келетін бір реттік кодтарды ешқандай жағдайда бөгде адамдарға бермеу, күдікті сілтемелерге өтпеу және белгісіз нөмірлерден келетін қоңырауларға сақтықпен қарау ескертілді. Іс-шараға қатысқан азамат Нұрлан Әбенов өз ойын бөлісті: "Мен бұл алдау схемалары туралы бұрын да естігенмін, бірақ бүгін полицейлер нақты мысалдармен, кезең-кезеңімен түсіндіргенде, бұл схемалардың қаншалықты күрделі және нанымды болатынын толық ұқтым. Енді өзімді де, туыстарымды да сақтандырамын."Іс-шара барысында тараған ақпараттық жадынамалар да ерекше назар аударды. Полиция дайындаған бұл материалдарда алаяқтардың тиімді схемалары суреттермен және қысқа нұсқаулармен берілген. Жадынамалардың ерекше бір жағы — олардың бірнеше тілде: қазақша, орысша және ағылшынша дайындалуы. Бұл Шымкенттің көпұлтты тұрғындарына бірдей ақпарат жеткізуге мүмкіндік берді. Келушілер аталған материалдарды үйлеріне апарып, отбасы мүшелеріне де таныстыра алатындай болып жасалған.Қаратау аудандық полиция басқармасының бастығы Сейтқали Ержановтың айтуынша, мұндай профилактикалық шаралар тек автосалондармен ғана шектелмейтін болады. "Біз ауданымыздың барлық ықпалды орындарын — базарларды, ауруханаларды, білім беру мекемелерін — қамтитын кешенді жоспар жасап отырмыз. Интернет-алаяқтық — бұл тек жастарға ғана емес, кез келген жасқа тән қауіп. Сондықтан біз барлық санаттағы тұрғындарға жетуге тырысамыз," — деді ол. Осы мақсатта полиция алдағы айларда зейнеткерлерге арналған жеке кездесулер өткізуді де жоспарлауда. Себебі статистика осы топтың алаяқтарға деген осалдығы жоғарырақ екенін көрсетеді.Сарапшылардың пікірінше, мұндай далалық профилактика жұмыстары цифрлық сауаттылықты арттырудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады. Цифрлық технологиялар зерттеу орталығының талдаушысы Айгүл Сейтқалиева: "Адамдар ресми мекемелерде немесе өздеріне таныс ортада ақпарат алған кезде оны жақсырақ қабылдайды және есте сақтайды. Полицияның автосалондарға барып жұмыс жүргізуі — аудиторияның өзіне бару стратегиясы. Бұл тәсіл өте дұрыс," — деп атап өтті. Мамандар сонымен қатар жоғарыда айтылған профилактикалық жұмысты жүйелі, тұрақты форматта жүргізу қажеттігін ерекше атап өтеді, өйткені алаяқтардың схемалары да үнемі жаңарып, күрделеніп отырады.Интернет-алаяқтыққа қарсы күрес — бүгінгі таңда мемлекеттік маңыздылығы жоғары міндеттердің бірі. Шымкент полициясының Қаратау ауданындағы автосалондарда жүргізген профилактикалық жұмысы — азаматтарды онлайн-қауіптерден қорғаудағы нақты қадам. Алаяқтық әрекеттеріне тап болған немесе күдікті жағдай байқаған жағдайда азаматтар 102 арнасына дереу хабарласуы тиіс. Қырағылық — алаяқтарға қарсы ең мықты қорған екенін ешқашан ұмытпайық.

Қазіргі заманда цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы адамзатқа ыңғайлылық пен мүмкіндіктердің кең есігін ашумен бірге, жаңа қауіп-қатерлерді де алып келді. Интернет-алаяқтық, киберқылмыс және ақпараттық технологияларды пайдалана отырып жасалатын заңсыз әрекеттер бүгінде Қазақстанның барлық өңірлерінде кең тарап, азаматтарға айтарлықтай залал тигізуде. 20 шілде 2026 жылы Туран ауданында осындай қауіптерге қарсы іс-қимыл ретінде масштабты профилактикалық шара өткізілді. Бұл акция тек ескертпелерден тұрып қана қоймай, халықтың назарын тартатын бірегей форматта жүзеге асырылды.Іс-шараны ұйымдастырушылар алдын ала ойластырылған стратегияны басшылыққа алды. Түсіндіру жұмыстары адамдар ең көп шоғырланатын орындарда — базарлардың, саябақтардың, мәдени нысандардың маңайында жүргізілді. Мұндай таңдау кездейсоқ емес: сарапшылардың пікірінше, алаяқтықтың құрбанына айналатын азаматтардың басым бөлігі ақпараттық технологиялар саласынан хабарсыз, орта және үлкен жастағы адамдар болып табылады. Дәл осы топты қамту үшін профилактика жұмысын тікелей олар жиналатын жерлерге апару — ең тиімді шешім деп танылды. Акция барысында банк карталарын, шоттарды және электрондық әмияндарды заңсыз пайдаланатын тұлғаларды анықтау мен олардың әрекеттерінің алдын алу мәселелеріне ерекше назар аударылды.Аталған шараның ерекше сипатына оған Шымкент қалалық сатира және әзіл-ысқақ театрының талантты актрисасы, киноактриса Ұмсынай Базарбаева қатысуы себеп болды. Театр өнерінің тілімен, юмор мен сахналық тартымдылықпен күрделі тақырыпты түсіндіре білу — бұл форматтың ең басты жетістігі. Ұмсынай Базарбаева тұрғындармен тікелей байланысып, нақты өмірде орын алатын алаяқтық схемаларын кейіпкерлерге арнайы жағдаяттар арқылы көрсетті, адамдардың сұрақтарына жауап берді және қорқынышсыз, ашық түрде осындай жағдайларда қалай әрекет ету керектігін үйретті. "Өнер — халықпен тікелей тілдесудің ең қуатты құралы. Біз бүгін сахнада ойнамадық, өмірлік маңызды ақпарат жеткіздік", — деді актриса шара аяқталғаннан кейін.Статистика алаяқтықтың ауқымы туралы алаңдататын деректерді алға тартады. Қазақстан Ұлттық банкінің соңғы есептеріне сәйкес, елде цифрлық алаяқтыққа байланысты шағымдардың саны соңғы үш жылда екі есеге жуық өскен. Жалғыз 2025 жылдың өзінде мыңдаған азамат интернет-алаяқтықтың зардабын тартып, жиынтығы миллиардтаған теңгеден айырылды. Ең кең таралған схемалар қатарына жалған инвестициялық платформалар, телефон арқылы банк қызметкерін жамылған алаяқтар, сондай-ақ жеке деректерді ұрлауға бағытталған фишингтік сілтемелер кіреді. Туран ауданы да бұл мәселеден тыс қалмаған: жергілікті жоқтаушы органдардың деректері бойынша, аудан тұрғындары арасында да осындай шағымдар жыл санап артып келеді.Іс-шара барысында полиция өкілдері мен кибер-қауіпсіздік мамандары тұрғындарға нақты кеңестер берді. Атап айтқанда: ешқашан банк картасының CVV-кодын, PIN-кодты, бір реттік SMS-парольді үшінші тұлғаларға хабарламау; белгісіз нөмірлерден немесе мессенджерлерден келген сілтемелерге кірмеу; банктің ресми телефон нөмірін туыстар мен жақындарға алдын ала хабарлап қою; кез келген күмәнді жағдайда дереу полицияға немесе банкке хабарласу сияқты ережелер ерекше атап өтілді. Сарапшылардың сөзінше, алаяқтардың басты қаруы — адамның жылдамдыққа немесе ықылас-пейілге деген сенімі. "Олар үнемі асығыстық жағдай туғызады, адам ойланып үлгермей шешім қабылдауға мәжбүр болады", — деп түсіндірді кибер-қауіпсіздік маманы.Осындай профилактикалық акциялардың тиімділігі туралы да арнайы сөз болды. Зерттеушілердің пікірінше, ақпараттандыру науқандары тікелей байланыс форматында өткізілгенде, яғни брошюра таратудан немесе әлеуметтік желіде жариялаудан гөрі адаммен бетпе-бет сөйлескенде, нәтиже бірнеше есе жоғары болады. Театр актрисасының қатысуы бұл тиімділікті одан да арттырды. Белгілі өнер адамы халықтың сеніміне ие: оның айтқанын адамдар мемлекеттік шенеунік сөзіне қарағанда жылырақ қабылдайды. Бұл — медиаәсер пен жұмсақ күштің (soft power) жарқын мысалы.Болашаққа қарай ауданның тиісті органдары мен мәдени мекемелер арасындағы ынтымақтастықты жалғастыру жоспарланып отыр. Жақын арада балалар мен жасөспірімдерге арналған жеке акциялар, сондай-ақ жан-жақты оқу орындарында кибер-сауаттылық сабақтары ұйымдастырылмақ. Туран ауданы бұл бастаманы өңірлік деңгейде де жалғастыру үшін үлгі ретінде ұсынбақ.Аталған шара бір ауданның шегінен шығып, бүкіл қоғамға жолданған маңызды хабар берді: қауіпсіздік — бәрінің ортақ ісі. Технологияның артықшылықтарын пайдаланумен бірге, оның тудыратын тәуекелдерден сақ болу — заманауи сауатты азаматтың міндеті. Ұмсынай Базарбаеваның тілімен айтқанда: "Алаяқ сіздің ақшаңызды емес, уақытыңызды, сеніміңізді ұрлайды. Сол сенімді сақтаңыз." Бұл сөздер шара қатысушыларының жүрегіне қонды және цифрлық сауаттылықты нығайтудағы маңызды қадам болып тарихта қалды.

ЖИ-пен жасалған суретШымкент қаласының прокуратурасы Бас прокуратураның Инвесторлар құқықтарын қорғау комитетімен бірлесе отырып, «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында мемлекеттік кірістер органдары тарапынан кәсіпкерлер мен инвесторлардың қызметіне заңсыз араласу фактілерін тойтарды. 16 шілде 2026 жыл күні жарияланған мәліметтерге сәйкес, бұл оқиға Қазақстандағы бизнес ортасын қорғауда прокурорлық қадағалаудың маңызды рөлін тағы бір мәрте айқын дәлелдеді.Мемлекеттік органдар тарапынан бизнеске административтік қысым көрсету мәселесі Қазақстанда жылдар бойы өзекті болып келеді. Инвестициялық климатты жақсарту мақсатында мемлекет бірқатар жүйелі шараларды жүзеге асырды: арнайы инвестициялық омбудсмен институты құрылды, «Бизнес-омбудсмен» кеңсесі жұмыс жасады, ал бүгінде «Киберқалқан Қазақстан» жобасы кәсіпкерлердің цифрлық қауіпсіздігін және заңды мүдделерін қорғауға бағытталған кешенді механизм ретінде жұмыс істейді. Осы жүйенің тиімділігі Шымкент оқиғасы арқылы нақты іс жүзінде дәлелденді.Қадағалау қызметі барысында анықталғандай, кәсіпкерлердің біріне бұзушылықтарды жою туралы 466,5 млн теңге сомасына негізсіз хабарлама жіберілген. Ал шын мәнінде анықталған бұзушылықтардың нақты мөлшері небәрі 28 млн теңгені құраған. Айырмашылық шамамен он алты есені құрайды — бұл кездейсоқ есептеу қателігі емес, мемлекеттік органның кәсіпкер қызметіне жасалған мақсатты заңсыз қысымның белгісі деп бағалануда. Аталған заңсыз хабарлама прокурорлық қадағалау актісі бойынша жойылды. «Бұл жағдай бизнеске деген заңсыз административтік қысымның классикалық үлгісі болып табылады. Прокуратура мұндай фактілерге бейтарап қарай алмайды», — деп мәлімдеді Шымкент қаласы прокуратурасының өкілі.Кінәлі қызметкер Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексінің 173-бабы бойынша әкімшілік жауапкершілікке тартылды және 216 250 теңге мөлшерінде айыппұл салынды. Бұдан бөлек, тағы бір салық органының қызметкері де әкімшілік жауапкершілікке тартылды: ол кәсіпорынның банктік шоттарына салынған шектеулерді уақтылы алып тастамай, инвестордың құқықтарын бұзған. Банктік шоттарды уақтылы «ашпау» — кәсіпкерлер ең жиі шағым айтатын мәселелердің бірі болып саналады, өйткені бұл жай ғана формальдық кешеуілдеу емес, компанияның өтімділігіне, серіктестермен есеп айырысуына және жалпы жұмыс ырғағына тікелей зиян келтіреді.Сарапшылардың пікірінше, Шымкент оқиғасы жеке бір дербес жағдай емес, Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде жиі кездесетін жүйелік мәселенің бір көрінісі. Шымкент — Қазақстанның ірі қалалары арасында кәсіпкерлік белсенділігі жоғары өңір болып саналады. Бұл жерде шағын және орта бизнес өндіріс, сауда, логистика мен қызмет көрсету салаларында белсенді жұмыс жасайды. Осы ортада реттеушілік аппараттың заңсыз қысымы тек жеке кәсіпкерге ғана емес, тұтастай аймақтық экономикаға зиян тигізеді. Сондай-ақ мұндай оқиғалар инвесторлардың елге деген сенімін сілкіндіреді: тікелей шетелдік инвестицияларды тарту жолында Қазақстан жыл сайын халықаралық рейтингтерде өз орнын нығайтуға тырысады, ал кез келген мемлекеттік органның заңсыз іс-әрекеті бұл күш-жігерге нұқсан келтіреді.«Киберқалқан Қазақстан» жобасы цифрлық технологияларды пайдалана отырып, кәсіпкерлерге мемлекеттік органдардың заңсыз тексерулері мен әрекеттері туралы жедел шағым беру мүмкіндігін ұсынады. Жобаның маңызды артықшылықтарының бірі — шағымдарды электрондық тіркеу мен өңдеу жүйесінің ашықтығы. Бұл жүйе арқылы прокуратура мен Бас прокуратураның Инвесторлар құқықтарын қорғау комитеті мемлекеттік органдардың іс-қимылдарына тез арада ден қоя алады. Шымкент оқиғасы осы жүйенің нақты нәтиже беретінін тағы бір рет растайды. Кәсіпкерлер одағының сарапшыларының бағалауынша, соңғы екі жылда аталған механизм арқылы елдің әртүрлі өңірлерінде жүздеген заңсыз хабарлама мен тексеру тойтарылған.Прокуратура өз мәлімдемесінде бизнеске заңсыз административтік қысым фактілерін жүйелі түрде тойтаруды және кәсіпкерлер мен инвесторлардың құқықтарын қорғауды жалғастыратынын баса атап өтті. Бұл — тек декларативтік уәде емес, нақты жұмыс механизміне айналып жатқан практика. Зерттеушілердің пікірінше, мемлекеттік органдарды бақылаудың тиімді жүйесі болмаса, кез келген экономикалық реформаның практикалық нәтижесі шектеулі болып қала береді. Сол себепті прокурорлық қадағалауды нығайту — бұл тек заңдылықты сақтаудың ғана емес, елдің инвестициялық тартымдылығын арттырудың да маңызды шарты.Шымкент прокуратурасының бұл іс-қимылы Қазақстан қоғамында оң резонанс тудырды. Кәсіпкерлер қауымдастықтары, заң сарапшылары мен азаматтық сектор өкілдері мемлекеттік органдарды бақылаудың мұндай нақты нәтижелерін жоғары бағалайды. Аналитиктер атап өткендей, 466,5 миллион теңгелік негізсіз хабарламаны жою — бұл сомаға балама кәсіпорынның ірі инвестициялық жобасын сақтап қалумен тең. Алдағы уақытта прокуратура ұқсас шағымдарды тексеруді жалғастырып, кінәлі лауазымды тұлғаларды жауапкершілікке тарту тәжірибесін кеңейтетіні хабарланып отыр. Мамандар мұндай прецедент барлық деңгейдегі мемлекеттік органдар үшін маңызды ескерту болып табылады деп есептейді.

ЖИ-пен жасалған суретШымкент қаласында тұратын бір әйел 16 шілде 2026 жыл күні өзінің бүкіл жинақтарынан айырылып қала жаздады. Алайда «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында жұмыс жасайтын киберполицейлердің жедел әрекеті арқасында алаяқтық схема іске асырылмай тұрып жолы кесілді. Банк шотында сақтаулы тұрған 10 миллион теңге аман-есен сақталып қалды.Оқиға Шымкенттің тыныш аудандарының бірінде өрбіді. Белгісіз адамдар тұрғын әйелге хабарласып, өздерін банк қызметкерлері ретінде таныстырды. Олар бастапқы кезде байсалды, кәсіби үн қатты — ешбір күдік туғызбайтын сөйлеу мәнерімен ақша қаражатын «қорғау» қажеттілігі туралы айтты. Алаяқтар жиі қолданатын психологиялық тәсіл: алдымен қорқыныш, содан соң «шұғыл шешім» талабы. Сөйтіп, алғашқы байланыс телефон арқылы орнатылғаннан кейін алаяқтар сөйлесуді WhatsApp мессенджеріне ауыстырды. Бейнебайланыс немесе хабарлама арқылы психологиялық қысым арта берді: «Сіздің шотыңызды бұзуға тырысып жатыр», «Ақшаны қазір аудармасаңыз бәрін жоғалтасыз» деген сияқты сөздермен сезімге билік жүргізді.Дәл осы кезде қылмыстық схемаларды мониторинг жасауға арналған мамандандырылған колл-орталық арқылы жұмыс істейтін қала ДП-ның киберқылмысқа қарсы күрес басқармасының қызметкерлері күдікті қоңырауды анықтады. Деректерді жедел өңдеу жүйесі әйелдің мекенжайын белгілеп, оперативтер тізбектен бірнеше минут ішінде оның үйіне жетті. Алаяқтармен байланыс үзілді, ақша аударымы тоқтатылды. Тек осы бірнеше минут ерте келу — 10 миллион теңгені аман сақтап қалды.«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2022 жылдан бері жұмыс жасайды және мемлекеттік киберқауіпсіздік жүйесінің маңызды бөлігіне айналды. Жоба аясында полицейлер, банктер, телекоммуникация операторлары және мемлекеттік органдар бір жүйе арқылы ақпарат алмасады. Шымкент мысайындай оқиғаларда барлық звенолар синхронды жұмыс жасауы — адамдарды нақты нәтиже береді. Басқарма бастығының орынбасары, полиция полковнигі Асқар Маратұлы бұл жөнінде: «Бізге минут ішінде шешім қабылдау керек болды. Жүйеміз дұрыс жұмыс жасады, және ең бастысы — азамат зиян шекпеді», — деп мәлімдеді.Қазақстандағы телефон алаяқтығы соңғы бірнеше жылда күрт өсті. ҚР Ішкі істер министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы тіркелген киберқылмыстардың 40 пайыздан астамы телефон мен интернет арқылы жасалған қаржылық алаяқтықтарға жатады. Тек Шымкент бойынша 2025 жылы 1200-ден астам алаяқтық қоңырауға байланысты шағым түскен. Орташа жоғалтылған сома — 1,5 миллион теңгеден асады. Аталмыш оқиғадағы сома бұл көрсеткіштен 6 есе артық болды. Алаяқтар өздерін ҰБ қызметкерлері, банк қауіпсіздік бөлімі өкілдері, тіпті кейде прокуратура немесе полиция қызметкерлері ретінде таныстырады. Схема бір қарағанда қарапайым, бірақ психологиялық қысым астында адамдардың шешім қабылдау қабілеті айтарлықтай нашарлайтыны ғылыми тұрғыдан дәлелденген факт.Тұрғын әйелдің жақындары болған жағдай туралы жария пікір айтудан бас тартты, алайда ыңғайластыру арқылы алынған қысқа пікірде аналары: «Маған банктен хабарласқандай сенімді болды. Мен қорқып кеттім, нені жасауды да білмедім. Полицейлер келмесе не болатынын ойлауға да қорқамын», — деді. Бұл сөздер қарапайым сезімдердің тілі — адамгершіліктің нағыз дауысы. Алаяқтардың жертөлесіне көбінесе жалғыз тұратын, зейнеткер немесе жас, тәжірибесіз адамдар түседі деген стереотип бар. Алайда статистика мұны теріске шығарады: жәбірленушілердің 35 пайызы — орта жастағы, жоғары білімді азаматтар.Цифрлық сауаттылықты арттыру мәселесі бүгін ерекше өзекті. ҰБ және ірі банктер ешқашан клиенттерге қоңырау шалып, жеке деректерді немесе ақша аударымын талап етпейді — бұл негізгі ереже. Алайда алаяқтар нақ осы сенімді пайдаланады. Мамандар халыққа мынаны кеңес береді: кез келген «банк қызметкерінен» күдікті қоңырау алған сәтте трубканы тастап, банктің ресми нөміріне өзіңіз хабарласыңыз. Мессенджерге ауысуды ешқашан қабылдамаңыз. Сілтемелерге баспаңыз. Жақындарыңызбен ақылдасыңыз. Шымкент оқиғасы бұл ережелердің қаншалықты маңызды екенін тағы бір мәрте дәлелдеді.Шымкент оқиғасы тек жекелеген табысқа жату жарамайды — ол жүйелі жетістіктің бір элементі. «Киберқалқан Қазақстан» жобасының аясында 2026 жылдың бірінші жарты жылдығында ғана Шымкентте 47 алаяқтық әрекет тоқтатылып, азаматтарға жалпы сомасы 180 миллион теңгеден астам ақша зиянсыз сақталды. Бұл сандар жобаның іс жүзіндегі тиімділігін айғақтайды. Сонымен бірге, мемлекеттік-жеке серіктестік форматын одан әрі дамыту, банктердің транзакция мониторингін күшейту және азаматтарды оқыту бағдарламаларын кеңейту — алдағы уақыттың бірінші кезектегі міндеттері болып табылады. Алаяқтар да жаңа технологияларды пайдалануда: жасанды интеллект негізінде дауысты имитациялау, deepfake бейнелер арқылы «банк қызметкерін» ойнату сияқты жаңа тәсілдер пайда болуда. Демек, киберполицейлердің де озық технологиялармен жарақталуы — уақыт талабы. Ал азаматтар үшін ең сенімді қорған — сауаттылық, сақтық және жедел полиция байланысы. Бақытымызға орай, Шымкентте 10 миллион теңге аман қалды.

16 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласындағы Djuno клиникасының дәліздерінде бұрын-соңды болмаған жандану байқалды: Қазақстан өңірлерінен ғана емес, Өзбекстан, Тәжікстан, Украина және Түркияның алыс қалаларынан келген науқастар кезекте тұр. Себебі — бір ғана адам: Ресейден арнайы шақырылған дүниежүзілік деңгейдегі окулопластикалық хирург Даниэль Казанаве. Оның Шымкентке келуі аймақтық медицинада жаңа тарихтың басталғанын білдіреді.Даниэль Казанаве — жай хирург емес. Ол 15 жыл бойы Еуропа, АҚШ және Африканың операциялық залдарында тәжірибе жинақтаған, жыл сайын 1200-ден астам операция жасайтын мамандар мамандығының шыңына жеткен дәрігер. Оның мамандануы — жоғарғы қабақтың күрделі птозын, туа біткен қысқышты, нистагмды және туа біткен айқасты көзді хирургиялық жолмен жою. Бұл патологиялар Орта Азия аймағында жиі кездеседі, бірақ кешеге дейін оларды жергілікті деңгейде емдеу мүмкін болмады. Науқастар шетелге — Ресейге, Германияға, Израильге кетуге мәжбүр болатын. Енді бәрі өзгерді.Дәрігердің Қазақстанмен байланысы кездейсоқ емес. Екі жыл бұрын Казанаве алғаш рет Алматыда өткен офтальмология форумына қатысты. Сол жерде ол қазақстандық дәрігерлермен кәсіби байланыс орнатты. Уақыт өткен сайын ол байланыс нығайып, Шымкентке шақыруға ұласты. Бұл кездесудің негізгі шарты — Djuno клиникасының жоғары деңгейдегі реконструктивтік хирургияны жасауға мүмкіндік беретін заманауи жабдықтармен жарақтандырылуы болды. Клиника 3 жыл бұрын ашылған, бірақ оның басшылары өздері де мұндай серіктестіктің мүмкін болатынын елестете алмаған.Djuno клиникасының бас дәрігері Жомарт Джунусбековтің айтуынша, бүгін болып жатқан оқиғалар клиника үшін де, бүкіл Шымкент медицинасы үшін де тарихи маңызы бар: «Біз осы клиниканы 3 жыл бұрын ашқан кезде, мүндай мүмкіндіктің болатынын елестете де алмаппыз — дүниежүзілік мамандар қатысуымен операциялар жасау, балаларды жалпы наркозбен оперлеу. Бұл өте жауапты жұмыс». Шынында да, балалардың туа біткен аурауларын жалпы наркозбен емдеу — бұл тек жоғары технологиялы жабдық пен тәжірибелі команданың ғана қолынан келетін іс.Осы екі жұмыс күні ішінде Казанаве 10-11 операция жасады. Олардың арасында — Маркус Гунн синдромы, блефарофимоз, ауыр туа біткен птоз және айқасты көздің күрделі түрлері. Бұл диагноздар бұрын Қазақстанда науқасқа мүмкіндіктің жоқтығын білдіретін. Енді олар Шымкентте сәтті емделуде. Казанаве операция залында болған уақытта, Джунусбеков бастаған жергілікті дәрігерлер тікелей тәжірибе алмасуды пайдаланды. Клиника осы күндері толыққанды білім беру орталығы ретінде жұмыс жасады: авторлық әдістемелерді тек штаттық мамандар ғана емес, шақырылған офтальмологтар да үйренді.Казанаве өзі де Шымкентке деген үлкен пейілмен келгенін жасырмайды: «Біз бұл жолы Шымкентке үлкен жарқын жүрекпен келдік, мұндай мүмкіндіктің барына өте қуаныштымыз. Алғашқы қабылдау күні өте көп науқас ағыны болды — олар Қазақстанның барлық бұрышынан, тіпті шет елдерден — Украинадан, Өзбекстаннан, Тәжікстаннан, Түркиядан келді. Бәрі осында, Шымкентте жинала бастаған соң, біз шынымен де қуаныштымыз». Бұл сөздер — жай дипломатиялық мақтау емес. Бұл — Шымкенттің халықаралық медициналық туризм картасындағы жаңа нүктеге айналғанының куәлігі.Медицина саласындағы мамандардың пікірінше, мұндай коллаборациялардың маңызы тек жеке науқастарды емдеумен шектелмейді. Дүниежүзілік деңгейдегі хирургтардың жергілікті клиникалармен бірлесіп жұмыс жасауы — бұл білім беру, технологиялар мен халықаралық стандарттардың таралуы дегенді білдіреді. Орта Азия аймағында мұндай ынтымақтастыққа сұраныс өте жоғары, өйткені бүкіл өңірде мамандандырылған офтальмологиялық хирургияға деген мұқтаждық үлкен. Казахстандық денсаулық сақтау жүйесі соңғы жылдары реформалар арқылы халықаралық стандарттарға жақындауда, ал Djuno клиникасы сияқты жеке медициналық орталықтар бұл процесте маңызды рөл атқарып отыр.Маманның Шымкентке екінші рет келуі де жоспарланып жатыр. Бұл — бір рет болып өткен оқиға емес, жүйелі ынтымақтастықтың басы. Djuno клиникасы бұдан әрі халықаралық офтальмология мамандарымен тұрақты байланыс орнатып, жыл бойы мұндай интенсивтерді өткізуді жоспарлайды. Болашақта Казанаве сияқты мамандарды Шымкентке тарту Орта Азия науқастарының шетелге ағылуын елеулі дәрежеде азайта алады. Ал жергілікті дәрігерлердің деңгейі де тікелей бірлескен жұмыс арқылы тез арада өседі — бұл кез келген оқу бағдарламасынан тиімді.Шымкент соңғы жылдары экономика мен инфрақұрылым саласында серпінді дамып келеді. Бұл серпін енді медицинаға да жетіп отыр. Qала тек оңтүстік Қазақстанның орталығы ғана емес, Орта Азия аймағының медициналық хабына айналу жолына түсті. Djuno клиникасы — осы жолдағы алғашқы айқын қадамдардың бірі. Даниэль Казанаве және оның командасының арқасында бүгін мүмкін емес болып көрінген нәрсе ертең жаппай норма болып қалуы мүмкін. Науқастардың тағдыры өзгеруде, дәрігерлердің мүмкіндігі өсуде, ал Шымкент — халықаралық медицина картасында өз орнын берік алуда.

2026 жылдың 16 шілдесі — Қазақстан қаржы жүйесінің тарихында жаңа бет ашылатын күн. Дәл осы күннен бастап цифрлық теңге ресми түрде ұлттық валютаның үшінші нысаны ретінде танылады. Бүгінге дейін қазақстандықтар тек қолма-қол және қолма-қолсыз ақшамен есептесіп келді. Енді бұл тізімге цифрлық форма қосылады. Шымкент тұрғындары, кәсіпкерлер, мемлекеттік мекемелер мен компаниялар арнайы цифрлық шоттар аша алады. Бұл — тек технологиялық жаңалық қана емес, бүкіл елдің экономикалық жүйесін түбегейлі өзгерте алатын тарихи қадам.Цифрлық теңге идеясы бірнеше жыл бұрын пайда болды. Қазақстан Ұлттық банкі 2021 жылдан бастап осы жобаны зерттей бастады. Алғашқы пилоттық сынақтар 2023–2024 жылдары өткізілді. Сол кезеңде банктік жүйе мамандары, IT-сарапшылар және экономистер жобаның артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылады. Бірқатар мемлекеттер — Қытай, Швеция, Нигерия — цифрлық валюталарын ертерек іске қосқан еді. Қазақстан осы тәжірибені мұқият зерттеп, өзінің ұлттық жүйесіне бейімдеді. Бүгін бұл жоба заңнамалық деңгейде бекітілді: «Төлемдер және төлем жүйелері туралы» ҚР заңына жаңа 41-3-бап енгізілді.Заңға сәйкес, цифрлық теңгені шығару және өтеу тек Қазақстан Республикасының Ұлттық банкіне ғана тиесілі өкілеттік. Бұл — маңызды ерекшелік. Ешқандай жеке банк немесе қаржы ұйымы цифрлық теңгені эмиссиялай алмайды. Цифрлық шот иесі ақшасын Ұлттық банкке берген кезде, оған эквивалентті сомадағы цифрлық теңге беріледі. Кері операция да осылай жүреді: цифрлық теңгені өтеу кезінде Ұлттық банк тиісті соманы шот иесінің банктік шотына аударады. Бұл механизм цифрлық валютаның толық бақылауда болуын қамтамасыз етеді.Жобаның авторлары цифрлық теңгенің басты артықшылығы ретінде транзакциялардың толық ашықтығын атайды. Мемлекеттік бюджет қаражатын пайдалануда жемқорлыққа жол бермеу — реформаның негізгі мақсаттарының бірі. Жол салу, энергетикалық инфрақұрылымды жаңғырту, шағын және орта бизнесті қолдау, бюджеттік несиелер беру және салық әкімшілігі — мына бағыттардың барлығында цифрлық теңгені қолдану жоспарланып отыр. R-FINANCE қаржылық кеңесшісі Арман Байғанов бұл туралы нақты айтады: «Цифрлық валюта транзакциялардың бүкіл тізбегін бақылауға мүмкіндік береді. Оған тыйымдар қоюға, мақсатты пайдалануды бақылауға болады. Ол сыбайлас жемқорлықты азайтады». Сарапшының бұл сөздері — тек теория емес, жаңа жүйенің нақты мүмкіндіктеріне негізделген баға.Шымкент тұрғындары жаңа қаржылық құралға қалай қарайды? Пікірлер екіге жарылады. Бір жағынан, жас буын өкілдері мен кәсіпкерлер цифрлық технологияларды жылдам игеруге дайын. Олар үшін смартфон арқылы төлем жасау — күнделікті норма. Екінші жағынан, егде жастағы азаматтар мен технологиядан алшақ топтар жаңа жүйеден сақтанады. Шымкенттегі базар саудагері Ғалия Сейітова: «Мен картамен да, қолма-қол ақшамен да жақсы жұмыс істеймін. Бұл цифрлық теңге менің бизнесіме қандай пайда әкеледі — түсіне алмай жатырмын» — деді. Мұндай күмән табиғи. Кез келген жаңалыққа бейімделу уақыт талап етеді.Цифрлық шоттарды ашу және операциялар жүргізу ақылы болады. Бұл да маңызды тұс. Пайдаланушылар белгілі бір комиссия төлейді. Дегенмен, Ұлттық банк өкілдері жалпы алғанда цифрлық эмиссия шығыны қолма-қол ақшаны басып шығарудан едәуір арзан болатынын атап өтеді. Банкнот басып шығару, тасымалдау, сақтандыру, ескірген купюраларды жою — мұның барлығы мемлекетке орасан зор шығын туғызады. Цифрлық теңге бұл шығындарды айтарлықтай қысқартады. Экономика үшін бұл — стратегиялық жеңіс.Реформаның алдында бірқатар маңызды міндеттер тұр. Біріншіден, инфрақұрылымды кеңейту қажет. Барлық банктер, дүкендер, сервис нүктелері жаңа есеп айырысу жүйесіне қосылуы керек. Екіншіден, халықты сауаттандыру жұмысын жүргізу міндетті. Адамдар цифрлық теңгені дұрыс пайдалана білуі, оның артықшылықтары мен қауіпсіздік жағын түсінуі тиіс. Үшіншіден, заңнамалық базаны одан әрі жетілдіру қажет. Сарапшылар цифрлық теңгенің кең ауқымды қолданысқа еніп, халықтың ұқыпты пайдалануына кем дегенде үш-бес жыл кетеді деп болжайды. Бұл — ұзақ жол, бірақ оның бастамасы жасалды.Жалпы алғанда, цифрлық теңге — Қазақстанның сандық экономикаға бет бұрудағы ең маңызды қадамдарының бірі. Ол коррупцияны азайту, мемлекеттік қаражатты тиімді пайдалану және қаржы жүйесін ашық ету мақсатында жасалған стратегиялық реформа. Алда қиындықтар жетерлік: инфрақұрылымды дамыту, халықты оқыту, рынок қатысушыларын жүйеге қосу. Алайда Ұлттық банктің мықты бақылауы мен мемлекеттің саяси еркі болса — бұл міндеттер орындалатынына сенуге негіз бар. Шымкент пен бүкіл Қазақстан жаңа қаржылық дәуірдің табалдырығында тұр. Тарих осы сәтті ел дамуының маңызды беті ретінде жазып қалдырады деп күтуге болады.

13 шілде 2026 жыл. Қазақстанның үшінші мегаполисі Шымкент соңғы бірнеше жылда елеулі экономикалық өзгерістерге ұшырап, нағыз өнеркәсіптік орталыққа айнала бастады. Қаланың 2018 жылы республикалық маңызы бар қалаға айналуы оның дамуына күшті серпін берді. Бүгінгі таңда аймақта жаңа зауыттар мен өндіріс орындары бірінен кейін бірі ашылып, мыңдаған тұрақты жұмыс орындары пайда болуда. Экономистер Шымкенттің аймақтық өнеркәсіп хабына айналу үдерісін қазіргі Қазақстанның ең ірі индустриялық жетістіктерінің бірі ретінде бағалайды.Шымкент тарихи тұрғыдан алғанда оңтүстік Қазақстанның сауда-экономикалық орталығы болып келді. Кеңес дәуірінде мұнда химия, металлургия және машина жасау кәсіпорындары жұмыс істеді. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі 1990-жылдардың дағдарысы бұл кәсіпорындардың едәуір бөлігін тоқырауға ұшыратты. Алайда 2010-жылдардан бастап үкіметтің индустриялық-инновациялық бағдарламалары, кейінірек арнайы экономикалық аймақтардың құрылуы қаланың өнеркәсіптік ренессансын тудырды. Бүгінгі жаңалықтар сол ұзақ жолдың табысты жалғасы болып табылады.Осы аяда аса назар аударатын жобалардың бірі — «Shymkent Qagazy» ЖШС. Кәсіпорын макулатураны қайта өңдеп, картон қаптама өнімдерін шығарумен айналысады. Инвестиция көлемі 2,5 млрд теңгені құрайды, ал өндірістік қуат жылына 10 мың тоннаға дейін жетеді. Зауытта 50 тұрақты жұмыс орны ашылды. Маңыздылығы тек жұмыс орындарымен шектелмейді: кәсіпорын қалдықтарды қайта өңдеу арқылы экологиялық тұрақтылыққа да үлес қосуда. Оңтүстік өңірлердің картон қаптама өнімдеріне деген сұранысын жергілікті өндіріс есебінен қанағаттандыру импорт тәуелділігін азайтады және логистикалық шығындарды төмендетеді. Кәсіпорын директоры Азамат Бекенов: «Біз тек өнім шығарып қоймаймыз, өңірдің экожүйесіне жауапкершілікпен қараймыз. Қайта өңдеу өнеркәсібі болашаққа инвестиция», — деді.«Жұлдыз» индустриялық аймағындағы «ORDA NS BUILDING» ЖШС жобасы шағын және орта бизнес үшін өнеркәсіп инфрақұрылымын қалыптастыру жолындағы стратегиялық қадам болып табылады. Жалпы аумағы 50 мың шаршы метрге дейін жететін дайын өндірістік алаңдар кәсіпкерлерге жаңа өндіріс орнын ашу үшін бастапқы кезеңде кететін ірі шығындарды айтарлықтай азайтады. Жобаның жалпы инвестициялық құны 13 млрд теңге болып, оның ішінде алғашқы кезеңге 8,3 млрд теңге бөлінген. Бұл тәсіл дүниежүзілік тәжірибеде «индустриялық парк» немесе «бизнес инкубатор» деп аталатын форматқа сәйкес келеді. Сарапшылар мұндай алаңдардың өңірдегі кәсіпкерлік белсенділікті кемінде 20–25 пайызға арттыратынын болжауда. Шымкент қаласының кәсіпкерлер одағының өкілі Жандос Нұрланов: «Дайын инфрақұрылым — кәсіпкер үшін ең үлкен қолдау. Ертеңгі зауыт иелері бүгін осы алаңдарда жетіліп жатыр», — деп атап өтті.Импортты алмастыру бағытындағы тағы бір ірі жоба — «Himmel Aluminium» алюминий профильдерін өндіретін зауыт. 3,5 млрд теңге инвестициямен салынған бұл кәсіпорын толық жобалық қуатқа шыққаннан кейін жылына 3,8 мың тонна алюминий профиль шығарып, 80 тұрақты жұмыс орнын қамтамасыз етеді. Қазіргі кезде Қазақстан алюминий профильдерінің айтарлықтай бөлігін шетелден әкеледі. «Himmel Aluminium» осы олқылықты толтыруға бағытталған. Зауыт жетекшісі Болат Сейтқали: «Біздің өнімнің сапасы импорттық баламадан кем түспейді, ал бағасы отандық тұтынушы үшін әлдеқайда қолайлы. Бұл — нарықтағы нақты бәсекелестік», — деді. Металл өңдеу саласын дамыту елдің индустриялдану стратегиясының өзегі болып табылатынын ескерсек, бұл жобаның маңызы одан да арта түседі.Барлық жоспарланған жобалардың ішіндегі ең ірісі — «Wan Sheng Ceramic» ЖШС керамогранит зауыты. Жалпы инвестициялық құны 25,5 млрд теңгені құрайтын бұл кәсіпорын тәулігіне 25 540 шаршы метр керамогранит шығаруға қабілетті. Жоба екі кезеңде жүзеге асырылуда: бірінші кезеңге 13 млрд теңге, екінші кезеңге 12,5 млрд теңге инвестиция қарастырылған. Толық іске асқанда 700 жаңа жұмыс орны ашылады, оның 350-і бірінші кезеңде қолжетімді болады. Керамогранит — құрылыс материалдары нарығында жоғары сұранысқа ие өнім. Бүгінге дейін Қазақстан бұл өнімді негізінен Қытай мен Ресейден импорттаған. «Wan Sheng Ceramic» зауыты осы тәуелділікті елеулі түрде азайтып, отандық нарықты жергілікті өніммен қамтамасыз ете алады. Аналитиктердің бағалауынша, зауыт толық қуатқа шыққанда керамогранит импортын жылына 15–20 пайызға қысқартуға мүмкіндік туады.Барлық аталған жобаларды жиынтықта қарастырғанда, олардың жалпы инвестициялық салмағы 48 млрд теңгеден асады. Бұл тек қаржылық көрсеткіш емес — бұл Шымкенттің болашақ бейнесінің нобайы. Жаңа зауыттар мен өндіріс орындарының ашылуы бюджетке салық түсімдерін арттырып, қосымша инфрақұрылым дамытуға, мектептер мен балабақшалар салуға мүмкіндік береді. Шымкент қаласы әкімдігінің экономика жөніндегі басшысы Мейірбек Оразов: «Индустрияландыру — бұл тек зауыттар емес, бұл тұтас бір өмір салты. Жұмыс орнына ие болған азамат жанұясын асырайды, балаларын оқытады, қалаға инвестиция жасайды», — деп баса айтты. Сарапшылар аймақтың индустриялық дамуы алдағы бес жылда жан басына шаққандағы ЖІӨ-ні кемінде 12 пайызға арттырады деп болжайды. Шымкент — тек тарихи сауда орталығы емес, ол жаңа Қазақстанның өнеркәсіптік жүрегіне айналу жолында.

13 шілде 2026 жыл күні Қазақстанның су шаруашылығы саласына маңызды оқиға болды: елімізге Қытайдың жетекші өндіріс орындарының өкілдерінен құралған алты адамдық делегация ресми сапармен келді. Бұл сапардың маңызы тек формальды таныстырумен шектелмейді — ол Қазақстанның коммуналдық инфрақұрылымын жаңғырту жолындағы іргелі қадам болып табылады. Делегация өкілдері автоматтандырылған су өлшеу жүйелері мен кәріз желілерін телеинспекциялау технологиялары саласында елеулі тәжірибе жинақтаған мамандардан тұрады.Соңғы жылдары Қазақстанда су шаруашылығы жүйесінің тозғандығы туралы мәселе мемлекеттік деңгейде барған сайын өткір талқыланып келеді. Ел бойынша коммуналдық су құбырларының орташа тозу деңгейі 60–70 пайызға жеткен, ал кейбір өңірлерде бұл көрсеткіш 80 пайыздан асады деп бағаланады. Апаттық жағдайдағы құбырлар жыл сайын миллиардтаған теңгеге шығын әкеліп, тұрғындарды сусыз қалдырып, жол жамылғысын бүлдіреді. Мәселенің ауқымдылығы жаңа технологиялар мен инновациялық тәсілдерді іздеуді қажет ете отырып, Қытай тәжірибесіне деген қызығушылықты арттырды.Қытайлық делегация алып келген технологиялар екі негізгі бағытты қамтиды. Бірінші бағыт — жасанды интеллект пен цифрлық жүйелерге негізделген су өлшеуіш құралдар өндірісі. Делегация өкілдері берілген презентацияда осы құрылғылардың жұмыс принципін, нақтылық деңгейін және пайдалану артықшылықтарын кеңінен таныстырды. Заманауи сенсорлық технологияларды қолданатын аталған өлшеуіш жүйелер нақты уақыт режимінде су шығынын бақылап, ауытқуларды автоматты түрде анықтауға қабілетті. Бұл тікелей шығынды азайтып, ресурстарды тиімді пайдалануды қамтамасыз ете алатын инновация екені сарапшылар тарапынан атап өтілді. Қытай тәжірибесінде мұндай жүйелердің енгізілуі су ысырабын 25–35 пайызға дейін қысқарттығы тіркелген.Екінші, ерекше назар аударатын бағыт — кәріз құбырларын телеинспекциялау технологиясы. Делегация мүшелері бұл жүйені тікелей қазақстандық кәріз желілерінде іс жүзінде сынап көрсетті. Технология арнайы камерамен жабдықталған роботтық аппараттар арқылы құбырлардың ішкі жағдайын толық бейнежазбаға түсіріп, тозу деңгейін, жарықтарды, бөгелулерді және басқа да ақауларды дәл анықтайды. Алынған деректер арнайы бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы талданып, жөндеу жұмыстарын жоспарлауға арналған нақты ұсынымдар береді. Бұл дегеніміз — жерді ешқандай қазбай-ақ, үлкен шығынсыз проблеманы бұрын-соңды болмаған дәлдікпен анықтауға мүмкіндік беретін тұтас цифрлық жүйе.Кездесу барысында жинақталған деректер мен сараптамалар тараптардың ортақ қызығушылықтарын айқын бейнеледі. Қазақстандық мамандар ресурстар мен уақытты үнемдейтін осы технологияның отандық жағдайларға қаншалықты бейімделетінін жан-жақты зерделеді. Қытайлық серіктестер өз тарапынан нарыққа шығуға дайын, сертификатталған өнімдерін ұсына отырып, жергілікті мамандарды оқыту мен қызмет көрсету мәселесін де қозғады. Болашақта бірлескен жұмыс топтарын құру, пилоттық жобаларды іске асыру және тәжірибе алмасу бағдарламаларын ұйымдастыру жөніндегі ауқымды ұсыныстар талқыланды.Сала сарапшысы, коммуналдық инфрақұрылым жөніндегі тәуелсіз маман Асқар Байжанов бұл серіктестіктің стратегиялық маңыздылығын атап өтті: «Қытай соңғы он жылда инфрақұрылымды цифрландыру саласында орасан зор тәжірибе жинақтады. Олардың технологияларын Қазақстанға бейімдеу — уақыт пен ресурс жағынан оңтайлы шешім. Бізге ғылыми-зерттеу кезеңін қайталаудың қажеті жоқ, дайын тиімді шешімді алып, жергілікті ерекшеліктерге икемдеу керек.» Маманның айтуынша, телеинспекция технологиясы апаттық жөндеулердің санын кемінде 40 пайызға азайтуға мүмкіндік береді, бұл бюджеттің тиімді жұмсалуына тікелей ықпал етеді.Коммуналдық шаруашылықты жаңғырту бүгін ғана күн тәртібіне шыққан мәселе емес. Қазақстан 2020–2025 жылдары «Нұрлы жол» инфрақұрылымдық бағдарламасы аясында су желілерін жаңарту бойынша бірқатар іс-шаралар жүргізді. Алайда жасалған жұмыстардың ауқымы жинақталған проблемалардың мөлшерімен салыстырғанда жеткіліксіз болып қала берді. Цифрландыру мен жасанды интеллект технологияларының белсенді ендірілуі жаңа мемлекеттік бағдарламалармен ұштасқан жағдайда ғана кешенді нәтижеге қол жеткізуге болатыны анық. Қытаймен жасалатын ынтымақтастық келісімдері дәл осы кешенді тәсілдің бір бөлшегі болуы тиіс.Болашақ жоспарлар жайлы айтатын болсақ, тараптар алдағы айларда пилоттық жоба шеңберінде бірнеше қазақстандық қалада телеинспекция жүйесін сынақтан өткізуді жоспарлап отыр. Бұл тәжірибенің қорытындысы толық ауқымды ынтымақтастық туралы шарт жасауға немесе серіктестіктің нысанын нақтылауға негіз болады. Су шаруашылығы саласын цифрландыру — тек техникалық жаңарту ғана емес, бұл елдің тұрақты дамуының кепілі, тұрғындардың өмір сапасын арттырудың нақты жолы. Қытай делегациясының бүгінгі сапары осы ұзақ жолдың алғашқы, бірақ маңызды қадамы болып тарихқа енуі ықтимал.

Қазақстан автожол инфрақұрылымын жаңғырту жолында жаңа бетбұрысқа жетті. 9 шілде 2026 жыл күні «ҚазАвтоЖол» ұлттық компаниясы Шымкент – Алматы автотрассасында жасанды интеллект элементтері бар бейнеаналитика жүйесін ресми іске қосқанын мәлімдеді. Бұл жоба тек технологиялық жаңалық қана емес — жол қауіпсіздігін арттырудағы түбегейлі өзгеріс ретінде бағаланады.Шымкент – Алматы бағыты Қазақстанның ең қауіпті автожолдарының бірі болып есептелетіні баршаға мәлім. Ұзақ жылдар бойы бұл трассада жол-көлік оқиғаларының саны жоғары деңгейде сақталып келді. Ішкі істер министрлігінің деректеріне сүйенсек, Қазақстанда жыл сайын жол апаттары салдарынан мыңдаған адам мертігеді, ал олардың айтарлықтай бөлігі дәл осы аралықта тіркеледі. Статистика мен ауыр оқиғалар жол тораптарында бақылауды күшейтуді, жедел ден қою жүйесін жетілдіруді талап етті. Осы жағдай жаңа технологиялық шешімнің іздестірілуіне негіз болды.«ҚазАвтоЖол» компаниясының өкілдерінің айтуынша, жаңа жүйенің ең басты артықшылығы — толық автономдылық. Камералар электр желісіне байланбай жұмыс жасайды: оларды қоректендіру үшін күн панельдері мен желгенераторлар қолданылады. Бұл шешім ерекше маңызды, себебі трассаның кейбір учаскелерінде орталықтандырылған электрмен жабдықтау мүлдем жоқ немесе тұрақсыз. Желтоқсан айындағы боран немесе наурыз айындағы сел — кез келген табиғат апаты кезінде де камералар жұмысын тоқтатпайды. Жүйе нақты уақыт режимінде деректерді диспетчерлік орталыққа жібереді және жол жағдайын 24 сағат бойы бақылайды.Технологиялық мүмкіндіктер тізімі де таңқалдырады. Жасанды интеллект алгоритмдері жол бетіне шыққан адамдар мен жануарларды, қарсы жолшыбайға шыққан немесе кері қарай жүрген автомобильдерді, тыйым салынған жерде тоқтаған көліктерді автоматты түрде анықтайды. Жүйе сонымен қатар мемлекеттік нөмірлерді, автомобиль маркасы мен түсін де таниды. Бұл мүмкіндік жоғалған немесе ізделіп жатқан көліктерді іздеуде де тиімді болуы мүмкін. «Жасанды интеллект тек бұзушылықтарды фиксациялап қана қоймайды — ол жол апаты болмай тұрып-ақ, қауіпті жағдайды алдын ала анықтайды. Бұл — алдын алу тұрғысынан мүлдем жаңа деңгей», — деді компанияның инфрақұрылым даму бөлімінің жетекшісі Бауыржан Сейітов.Пилоттық жобаның аясында камералар Шымкент – Алматы және Алматы – Қонаев ақылы трассаларында орнатылды. Бір мезгілде 134 шақырымдық Астана – Теміртау учаскесінде де жұмыстар жалғасуда: мұнда бағаналар, күн панельдері, желгенераторлар мен деректер беру жабдықтары орнатылып жатыр. Алдағы уақытта жүйе республикалық автожолдарды бақылаудың бірыңғай интеллектуалды желісіне біріктіріледі. Мамандардың болжамы бойынша, толық интеграция аяқталған соң диспетчерлер барлық республикалық трассалардың жай-күйін бір экранда бақылай алатын болады.Жол қауіпсіздігі мәселесімен шұғылданатын сарапшылар бұл бастаманы оң бағалайды. Астананың жол-транспорт зерттеулер институтының аға ғылыми қызметкері Айгүл Нұрланова: «Адам факторы жол апаттарының 80 пайызынан астамына себепші болады. Ал жасанды интеллект адам сияқты шаршамайды, назары алаңдамайды, эмоциясы болмайды. Демек, 24 сағаттық бақылауда объективтілік деңгейі анағұрлым жоғары болады», — деп атап өтті. Сарапшылар сондай-ақ мұндай жүйелердің жол жөндеу жұмыстарының тиімділігін де арттыратынын алға тартады: камераның жол бетіндегі зақымды немесе апатты уақытылы байқауы арқылы жөндеу бригадаларын дереу жіберуге болады.Қоғам тарапынан да алғашқы пікірлер жинақтала бастады. Ұзақ жылдар бойы Алматы мен Шымкент арасында жүк тасымалдайтын жүргізушілер жаңа жүйеге деген сенімін бірнеше бақылаумен растайды. «Бұрын трасса бойында бірдеңе болса, жедел жәрдем немесе жол полициясы кей кезде бір сағаттан кейін барып жететін. Енді орталық оқиғаны бірден байқайды деп сенемін», — дейді жүк тасымалдаушы Серік Қожахметов. Азаматтардың бір бөлігі жеке деректердің қауіпсіздігіне қатысты сұрақтар қоятынын да жасыруға болмайды: нөмірлер мен адам бейнелерін жинақтаудың қандай заңнамалық шеңбері бар деген мәселе де тиісті органдардың назарына ұсынылғалы отыр.Дамыған елдермен салыстыратын болсақ, мұндай технологияларды ең алдымен Германия, Жапония және Қытай жолдарында кеңінен енгізгенін айта кеткен жөн. Жапонияда интеллектуалды жол бақылауы жол апаттарының санын он жылда 30 пайызға дейін азайтқан деген деректер бар. Қазақстан осы тәжірибені өз жағдайына бейімдеп, орта мерзімді перспективада ұқсас нәтижелерге жетуді мақсат тұтып отыр. Республикада жол инфрақұрылымын дамытуға бөлінетін мемлекеттік қаражат соңғы бес жылда екі есеге артқан — бұл сандар үкіметтің жол қауіпсіздігіне деген жүйелі ықыласын дәлелдейді.«ҚазАвтоЖол» компаниясы алдағы екі жылда технологияны республикалық маңызы бар барлық негізгі жолдарда тарату жоспарын жасап жатқанын хабарлады. Жасанды интеллект пен автономды энергетиканы ұштастырған бұл жүйе Қазақстанның «ақылды» жолдар ғасырына ілесе бастағанының айқын нышаны. Ұзақ трассаларда жалғыз жүрген жүргізушіге де, ғибадаттан оралған жолаушыға да — баршаға ең қымбат нәрсе бір: аман-есен жету. Жасанды интеллект сол мақсатқа қызмет ете бастады.

12 шілде 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстік өңірінде медицина тарихына енетін оқиға орын алды: Шымкент қаласындағы ауруханада денесінің 94 пайызы күйіп зақымданған науқас толық емделіп, үйіне аман-есен шықты. Бұл жағдай отандық медицинаның мүмкіндіктері туралы жаңа бетті ашып, бүкіл еліміздегі дәрігерлер мен мамандар арасында үлкен қызығушылық тудырды. Науқасты емдеу барысында жасанды интеллект негізіндегі диагностикалық жүйелер де белсенді пайдаланылды, бұл ем нәтижесіне айтарлықтай оң әсер етті деп есептеледі.2026 жылдың 4 маусымында науқас тұрмыстық жағдайда газ-ауа қоспасының жарылысы салдарынан ауыр жарақат алды. Оның денесінің 94 пайызы II–III дәрежелі жалынды күйікпен зақымданды, бұған қоса өте ауыр дәрежедегі күйік шогы да анықталды. Жедел жәрдем бригадасы науқасты аса ауыр жағдайда ауруханаға жеткізді. Медицина ғылымы тұрғысынан алғанда, денесінің 60 пайыздан астамы күйген науқастардың өмір сүру мүмкіндігі өте төмен болып саналады, ал 94 пайыздық зақымдану жағдайында тіршілік болжамы мүлдем қолайсыз деп бағаланады. Осы себепті дәрігерлер науқастың өміріне деген үміттің шамалы екенін алғашқы сағаттардан-ақ айтқан болатын.Ауруханаға түскен сәттен бастап науқас реанимация және қарқынды терапия бөліміне орналастырылды. Дәрігерлер тобы дереу кешенді қарқынды емдеуді бастады: сұйықтықты өтеу терапиясы жүргізілді, ауыруды басатын, инфекцияға қарсы және қан айналымын жақсартатын дәрілер тағайындалды. Ем барысында жасанды интеллект жүйесі науқастың физиологиялық көрсеткіштерін үздіксіз бақылап отырды, дозалар мен емдеу схемасын түзетуде дәрігерлерге нақты ұсыныстар берді. Бұл технология науқастың жай-күйіндегі ең кішкентай өзгерістерге де жылдам ден қоюға мүмкіндік берді.Күйік жаралары бар науқастарды емдеу — медицинаның ең күрделі салаларының бірі. Осындай ауыр зақымдану кезінде организм инфекцияға, дегидратацияға, ішкі мүшелер жеткіліксіздігіне бір мезгілде бейім болады. Дәрігерлер бұл қауіптердің барлығымен бір уақытта күресуге мәжбүр болды. Алғашқы күндері науқастың жағдайы аса сын болды, бірнеше рет жаны үзіле жаздады деп хабарлайды медицина қызметкерлері. Тәулік бойы ауысыммен жұмыс істеген дәрігерлер мен мейіргерлер науқасты тірі ұстап қалу үшін барлық күш-жігерін жұмылдырды. Кейіннен ем шараларының арқасында жараланушының жағдайы бірте-бірте тұрақтала бастады.Шымкент ауруханасының күйік бөлімінің жетекшісі нәтижеге қанағат білдіре отырып, оны бүкіл команданың ерен еңбегі деп бағалады. «Бізде мұндай жағдай тарихта бірінші рет болды. Денесінің мұндай үлкен пайызы зақымданған науқасты аман алып қалу — бұл жалпы халықаралық медицина тәжірибесінде де сирек кездесетін жетістік. Жасанды интеллект жүйесі бізге дұрыс шешім қабылдауда шын мәнінде көмектесті», — деді ол. Бөлім мамандары ем барысында жалпыға қол жетімді хирургиялық әдістер мен заманауи дермопластика технологияларын ұштастырды. Реабилитациялық іс-шаралар да емдеудің ажырамас бөлігіне айналды.Статистика тұрғысынан алғанда, Қазақстанда жыл сайын отпен күю нәтижесінде бірнеше мың адам ауруханаға жатқызылады. Тұрмыстық газ жабдықтарымен байланысты жарылыстар мен апаттар осы жарақаттардың маңызды бөлігін құрайды. Медицина статистикасына сүйенсек, ауыр күйіктер алған науқастардың мектеп жасына дейінгі балалар мен орта жастағы ерлер арасында жиі кездесетіні байқалады. Денесінің 40 пайыздан астамы күйген науқастардың өлім-жітім деңгейі дамыған елдердің өзінде де жоғары болып қалуда. Сондықтан Шымкентте болған осы жағдай халықаралық деңгейде де ерекше назар аудартады.Оқиға туралы хабар тарағаннан кейін қоғамдық желілерде де жандану байқалды. Мыңдаған қазақстандықтар «науқас аман қалсын» деп жазды, дәрігерлерге алғыс білдірді. Денсаулық сақтау саласының сарапшылары бұл жағдайды ел медицинасының дамуын айқын сипаттайтын мысал ретінде бағалап жатыр. Жасанды интеллектіні клиникалық тәжірибеге енгізу бойынша ел бойынша жүргізіліп жатқан реформалардың жемісін бере бастағанын атап көрсетеді.Науқас 3 шілде 2026 жылы стационардан шығарылып, амбулаториялық бақылауға алынды. Мамандар оны толық сауығып кетеді деп болжайды, алайда ауыр күйік жаралары алған адамдарда ұзақ мерзімді реабилитация жиі қажет болатынын айта кету керек. Психологиялық қолдау, физиотерапия және мерзімді медициналық тексерулер науқастың бұдан кейінгі жолсерігі болады. Бұл оқиға — адам өмірін сақтауда заманауи медицина мен жасанды интеллектің бірігуі қандай ғажайып нәтиже беретінін бүкіл дүниеге көрсеткен тарихи үлгі. Шымкент дәрігерлерінің ерен еңбегі мен кәсіби шеберлігі халқымыздың жүрегінде ұзақ сақталады.

Шымкент қаласының медицина мекемелерінде инсультты ерте диагностикалауға арналған CEREBRA жасанды интеллект жүйесін енгізу жалғасуда. 2026 жылдың 14 шілдесінде қала клиникалық ауруханасы №1 де бұл заманауи технологияны пайдалануды бастады. Бұл оқиға Қазақстанның оңтүстік өңірінде цифрлы медицинаның жаңа кезеңін бастап берді деп айтуға болады.Инсульт — бүгінгі күні адамзаттың ең ауыр медициналық мәселелерінің бірі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, инсульт жыл сайын он миллионнан астам адамның өмірін қиып, тағы да миллиондаған адамды мүгедектікке ұшыратады. Қазақстанда да жыл сайын инсультпен ауыратын науқастар саны өсуде. Шымкент сияқты ірі қалада халықтың тығыздығы мен тұрмыс ырғағының жылдамдығы ескерілсе, бұл ауру ерекше маңызды мәселеге айналады. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, инсульттан кейінгі уақытылы медициналық көмек науқастың тіршілік қабілетін сақтап қалу мүмкіндігін бірнеше есеге арттырады. Дәл осы себептен CEREBRA жүйесін енгізу — медицина жүйесі үшін стратегиялық қадам болып табылады.CEREBRA жүйесі бас миының компьютерлік томографиясы (КТ) нәтижелерін автоматты түрде талдайды. Жасанды интеллект ишемиялық және геморрагиялық инсульттың алғашқы белгілерін анықтап, оны дәрігерлерге жедел хабарлайды. Технологияның басты артықшылығы — адам факторының ықпалын азайту. Дәрігер шаршаған немесе жүктемесі ауыр болған жағдайда да жүйе нақты және дәл нәтиже береді. CEREBRA жасанды интеллектінің диагностика жылдамдығы дәстүрлі әдіспен салыстырғанда бірнеше есе жоғары, ал дәлдігі клиникалық зерттеулерде 94–97 пайыз деңгейінде екені дәлелденген. Бұл деректер жүйенің тек қосымша құрал емес, нақты өмір сақтайтын технология екенін көрсетеді.Қала клиникалық ауруханасы №1 бас дәрігерінің орынбасары Асель Нұрланова бұл жөнінде өз пікірін білдірді: «CEREBRA жүйесін енгізу біздің мекеме үшін үлкен жетістік. Бұрын дәрігерлеріміз КТ суреттерін қолмен талдауға 20–30 минут жұмсайтын. Енді жүйе бірнеше минутта алдын ала нәтиже береді, ал дәрігер соңғы шешімді тезірек қабылдауға мүмкіндік алады. Инсульт кезінде уақыттың қымбат екенін барлығымыз жақсы білеміз». Оның сөздері жүйенің практикалық маңыздылығын айқын бейнелейді.Инсульт кезінде шындығында да уақыт өлшеуіш болып табылады. Медицинада «алтын сағат» деген ұғым бар — ол инсульт пайда болған сәттен бастап тромболитикалық терапия жүргізілуге тиісті уақытты білдіреді. Осы сағаттың ішінде нақты диагноз қойылып, емдеу басталса, науқастың мидың функциясын толықтай немесе ішінара сақтап қалу мүмкіндігі айтарлықтай жоғарылайды. CEREBRA жүйесі осы бағалы уақытты үнемдеуге тікелей ықпал етеді, себебі диагностиканың бірінші кезеңін адам емес, жасанды интеллект орындайды.Маңызды тұс — жасанды интеллект дәрігерді алмастырмайды, ол тек оның тиімді көмекшісіне айналады. Жүйенің ұсыныстары мен нәтижелері кез келген жағдайда мамандандырылған дәрігердің бағалауынан өтеді. Соңғы диагноз бен емдеу тактикасын тек білікті маман ғана белгілейді. Бұл тәсіл жасанды интеллектің медицинадағы орнын дұрыс айқындайды — ол клиникалық шешім қабылдау процесін жеделдетіп, дәлелдейді, бірақ дәрігердің жауапкершілігін жоймайды. Халықаралық медицина тәжірибесінде осындай гибридті модель — адам мен жасанды интеллект арасындағы ынтымақтастық — қазіргі заманның ең тиімді тәсілі деп танылуда.CEREBRA жүйесі бұрын Шымкенттің №2 қалалық ауруханасында іске қосылған болатын. Яғни, технологияның поэтапты енгізілуі жоспарлы және жүйелі түрде жүргізілуде. Медицина мамандары бұл үрдістің Шымкентпен шектелмеуін тілейді. Медицина және денсаулық сақтау министрлігінің мәліметтері бойынша, цифрлы денсаулық сақтау саласындағы инвестициялар жыл сайын артып келеді. Цифрлы диагностика жүйелерін ауруханаларға кеңінен тарату — Қазақстан үкіметінің «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасының ажырамас бөлігі болып табылады. Осы бағдарлама аясында медицинаның барлық салаларында жасанды интеллектті белсенді пайдалану жоспарлануда.Азаматтардың реакциясы да жағымды. Шымкент тұрғындарының арасында жүргізілген сауалнама деректеріне сүйенсек, респонденттердің 78 пайызы заманауи цифрлы технологияларды медицинада пайдалануды қолдайды. Адамдар дәрігерлік диагностиканың нақтылығы мен жылдамдығы артса, оған ықыласпен қарайтынын білдірді. Аурухана администрациясы да пациенттерден теріс пікір немесе алаңдаушылық келіп жатпағанын атап өтті. Тіпті, кейбір пациенттер CEREBRA жүйесімен тексерілгісі келетіндіктерін тікелей өтініш ретінде білдірген. Бұл деректер халықтың жаңа технологияға сенімі жоғары екенін аңғартады.Болашақта CEREBRA жүйесі тек инсультпен ғана шектелмей, бас миының басқа ауруларын да, оның ішінде ісік неоплазмаларын, демиелинизациялаушы аурулар мен травматикалық жарақаттарды диагностикалауда кеңінен қолданылуы мүмкін. Технологиялар компаниясының өкілдері жүйенің мүмкіндіктерін кеңейту бойынша жұмыстар жалғасып жатқанын растады. Осылайша, Шымкент қаласы Орталық Азия аймағындағы медициналық цифрландырудың алдыңғы қатарлы орталықтарының біріне айналу жолында тұрақты қадам жасауда. CEREBRA жүйесінің мекемеден мекемеге таралуы — бұл тек технологиялық жетістік емес, мыңдаған науқастың өміріне тікелей әсер ететін гуманистік жоба.

Шымкент қаласында, 2026 жылдың 10 шілдесінде, «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында тұрғындармен кезекті алдын алу жұмыстары өткізілді. Іс-шара барысында қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің өкілдері мен киберқауіпсіздік саласының мамандары ең кең тараған алаяқтық схемалар туралы егжей-тегжейлі ақпарат берді. Бүгінгі таңда бір ғана қоңырау бірнеше минут ішінде адамның бүкіл жинақ қаражатын жоғалтуына алып келуі мүмкін — бұл шындық Қазақстан азаматтарын ерекше алаңдатуда.Соңғы жылдары елімізде киберқылмыс деңгейі күрт өскен. Қазақстан Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, 2025 жылы телефон мен интернет арқылы жасалған алаяқтық фактілері бойынша 47 000-нан астам қылмыстық іс тіркелген, бұл 2023 жылмен салыстырғанда 34 пайызға көп. Жалпы шығын сомасы миллиардтаған теңгені құрайды. Шымкент — еліміздің ең ірі қалаларының бірі, халқының саны жағынан үшінші орында тұр — осы статистикада айтарлықтай үлеске ие. Дәл осы себепті «Киберқалқан Қазақстан» жобасы бұл мегаполисті алдын алу жұмыстарының басым бағыттарының бірі ретінде белгілеген.Алаяқтардың ең кең тараған схемалары, мамандардың айтуынша, бүгінде де банк немесе полиция атынан жасалған қоңыраудан басталады. Классикалық тәсіл — жаппай қоңырау шалу, яғни жүздеген, тіпті мыңдаған адамға хабарласып, солардың арасынан кем дегенде бір адамды алдаудың мүмкіндігін іздеу. Бұл ретте жәбірленушіні оның шоты қауіп астында екеніне сендіреді, шұғыл түрде ақша аударуды немесе СМС-тен келген кодты айтуды талап етеді. Курьерлік қызметтер, коммуналдық ұйымдар, сервистік орталықтар атынан жасалған қоңыраулар да өте жиі кездеседі. Сауалнамаға қатысу немесе тиімді акцияға шақыру сылтауымен да алаяқтар жәбірленушілерге жетеді.Киберқауіпсіздік саласының маманы Қалилалло Байтасов іс-шарада зейнеткерлер мен балалардың ең осал топтарға жататынын атап өтті. «Олар беделге өте бейім. Балалар үшін бұл, ең алдымен, құқық қорғау органдарының өкілдері мен үлкендер болса, зейнеткерлер үшін медицина саласына және қызметтерге байланысты кез келген нәрсе сенімді болып көрінеді. Осы екі топты мүмкіндігінше қорғауға, олардың қаржы көздерін бақылауға алуға тырысу керек», — деді ол. Маманның бұл сөздері аудиторияда үлкен резонанс тудырды: қатысушылардың арасындағы зейнеткерлер мен жас ата-аналар бұл мәселені өздеріне тікелей қатысты деп қабылдады.Бүгінгі алаяқтар жай ғана қоңырау шалып, алдауға тырысып қоймайды — олар жаңа технологияларды да белсенді пайдаланады. Дипфейк, дауыс алмастыру, жасанды интеллект негізінде жасалған бейнелер — мұның бәрі қылмыскерлердің арсеналындағы заманауи құралдар. Алайда PR-эксперт Александра Волкованың айтуынша, психология — алаяқтардың ең негізгі қаруы болып қалуда. «Адамнан үлкен соманы ұрлау үшін олар тек схема ойлап табумен шектелмейді — болашақ жәбірленушінің портретін зерттейді, яғни сіздің әлеуметтік желілеріңізді мұқият қарастырады. Мысалы, жақында жұмысыңыздан айырылсаңыз, осы қиын кезеңіңізді пайдаланып, алдын ала дайындалған уәде мен жоспармен келеді. Сізге орасан зор соманы, мансаптық өсуді уәде ете отырып, ешнәрсе жасамай-ақ табысқа жетуге болатынын айтады. Сіз қуанышыңызда келіседі де, тұзаққа түсесіз», — деп ескертті сарапшы.Алаяқтардың тағы бір кең тараған тәсілі — жалған инвестициялар. Қысқа мерзімде жоғары пайда табу уәдесімен жәбірленушіге ақша салуды немесе банктік қосымшаға қол жеткізуді беруді ұсынады. «Барлық табысты инвесторлар дәл осылай жасайды» деген сендіру сөздерімен бірге келетін бұл схема соңғы екі жылда ерекше белсенді қолданылуда. Мамандар ескертеді: ешқашан телефон арқылы жеке деректерді, банк картасының деректемелерін және растау кодтарын бөліспеңіз. Тіпті телефондағы дауыс сізге таныс болып көрінсе де, асықпай өзіңіз қайта хабарласып, сол адаммен шынымен сөйлесіп тұрғаныңызды тексеріңіз. Бір минуттық тексеру бүкіл жинақ қаражатыңызды сақтап қалуы мүмкін.«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2024 жылы іске қосылған ұлттық бастама болып табылады. Жобаның мақсаты — елдің барлық өңірлерінде тұрғындарды киберқауіпсіздік мәселелері бойынша хабардар ету. Бүгінгі күнге дейін 14 облыста 200-ден астам іс-шара өтті, 80 000-нан астам азамат алдын алу кеңестерін алды. Шымкентте өткізілген акция осы жобаның жалғасы болып, қалалықтарға алаяқтардың жаңа тәсілдерімен, оларға қарсы тұрудың нақты жолдарымен таныстырды. Іс-шараға қатысқан азаматтар арасында жүргізілген сауалнама бойынша, 92 пайызы алынған ақпаратты пайдалы деп бағалады.Мамандардың жиынтық ұсынысы қарапайым, бірақ өте маңызды: телефон арқылы жеке ақпарат бермеңіз, шешімді асықпай қабылдаңыз, қысым сезінсеңіз дереу байланысты үзіңіз. Сіздің деректеріңіз — сіздің қауіпсіздігіңіздің кілті. Алаяқтар сізді үрейлендіруге, асықтыруға, сенімсіздік жаратуға тырысады — ал сіздің ең үлкен қаруыңыз сабырлылық пен білім. Ата-аналар балаларына, ересек балалар ата-аналары мен ата-әжелеріне бұл ақпаратты жеткізсе, қоғамдық киберсауаттылық деңгейі айтарлықтай өседі. 

9 шілде 2026 жыл. Қазақстанның ірі қалаларындағы тұрмыс деңгейі мен өмір сүру құны соңғы жылдары қоғамдық талқылаудың өзекті тақырыбына айналды. Инфляциялық қысым, жылжымайтын мүлік нарығының тербелістері және жалақы деңгейінің өсуі — барлығы бірге қалың жұртшылықты бір сауалмен бетпе-бет қалдырды: Қазақстанның қай қаласында өмір сүру қолжетімді әрі тиімді? Осы сұраққа жауап іздеу мақсатында халықаралық деректер платформасы Numbeo жинаған статистика негізінде Шымкент, Алматы және Астана қалаларының экономикалық портреті жасалды.Numbeo — пайдаланушылардың өз есептері негізінде қалыптасатын әлемдегі ең ірі краудсорсингтік дерекқор. Платформа тұрмыс құнын, жылжымайтын мүлік бағасын, жалақы деңгейін және сатып алу қабілетін бақылап отырады. 2026 жылдың маусым-шілде айларындағы деректер бойынша Шымкент елдің ең қолжетімді мегаполисі ретінде ерекшеленді. Алайда бұл қорытынды жай санқұмарлыққа емес, терең экономикалық сараптамаға негізделген.Тұрғын үй нарығы: негізгі айырмашылық қайда?Шымкенттің басты экономикалық артықшылығы — тұрғын үй бағасының салыстырмалы түрде төмендігінде. Жалдамалы пәтер нарығын алып қарасақ, Шымкентте ұқсас жылжымайтын мүлікті жалдау Алматыға қарағанда орта есеппен 40–60 пайызға арзан. Астанамен салыстырғанда бұл көрсеткіш шамамен 40 пайызды құрайды. Нақты сандарда айтар болсақ, отбасылар ай сайынғы жалдама шығынын айтарлықтай азайта алады. Бұл «үнемделген» қаражат білім беруге, денсаулық сақтауға немесе жинаққа бағытталуы мүмкін.Жылжымайтын мүлік сатып алу нарығында да жағдай осындай. Қала орталығындағы бір шаршы метрдің бағасы Шымкентте шамамен 500 000 теңге болса, Алматыда бұл сан 1 132 000 теңгеден асады. Яғни бағалар арасындағы алшақтық екі еседен де артық. Бұл арзандық ұзақ мерзімді жылжымайтын мүлік инвестицияларын жоспарлаушылар үшін оңтүстік мегаполисті тартымды нысанаға айналдырады. Сарапшылардың бағалауынша, Шымкент жылжымайтын мүлік нарығы соңғы бес жылда тұрақты өсуді көрсетіп, инвесторлардың назарын өзіне аудара бастады.Табыс деңгейі: медальдің екінші жағыАлайда экономикалық суреттің тек бір жағын ғана салу — журналистік қателік болар еді. Numbeo деректеріне сүйенсек, Шымкенттегі орташа таза жалақы (салықтар шегергеннен кейін) айына 200 000 теңгені құрайды. Алматы мен Астанада бұл сан 388 000–393 000 теңгеге жетеді. Яғни екі мегаполис арасындағы жалақы алшақтығы шамамен екі есе. Бұл фактор «қолжетімділік» ұғымына мүлдем басқа мән береді.Шымкент тұрғыны арзан жалдама пәтерде тұрғанымен, оның жиналмалы бюджеті шектеулі болып қала береді. Жылжымайтын мүлікті сатып алу индексін — яғни тұрғын үй бағасының жергілікті жалақыға қатынасын — есептесек, Шымкент пен Алматы арасындағы айырмашылық оншалықты айқын емес. Бұл жерде маңызды сұрақ туады: баға арзан болса да, оны сатып алуға мүмкіндік жеткілікті ме?«Шымкентте тұрғын үй бағасы алматылықпен салыстырғанда анағұрлым төмен, бірақ орташа жалақы да бірдей пропорцияда аз. Нәтижесінде жылжымайтын мүлікке иелік ету қиындығы екі қалада да шамамен бірдей болып шығады», — деп атап өтті жылжымайтын мүлік нарығы сарапшысы Мәдениет Сейтқали. Оның пікірінше, нақты «жеңілдік» тек жалдама нарығында ғана сезіледі.Қалалық инфрақұрылым мен болашақ перспективаларыШымкент 2018 жылы республикалық маңызы бар қалаға айналғаннан бері инфрақұрылымдық дамуды жеделдетті. Жаңа жолдар, білім беру мекемелері, медициналық орталықтар — барлығы оңтүстік өңірдің инвестициялық тартымдылығын арттырды. Халық саны жылдан жылға өсіп, бүгінгі таңда қала халқы екі миллионнан асып отыр. Демографиялық серпін тұрғын үй нарығына тікелей ықпал ете отырып, баға өсуінің негізгі қозғаушы күштерінің бірі болды.Экономист Айгүл Нұрланова болашаққа қатысты оптимистік болжам жасайды: «Шымкент орта мерзімді перспективада елеулі экономикалық өсу потенциалына ие. Еңбек нарығы дамып, жоғары білікті кадрлар тартыла бастаса, жалақы деңгейі де бірте-бірте өседі. Ал бұл — өмір сүру сапасын жан-жақты жақсартудың іргелі шарты».Қоғамның реакциясы және нақты тәжірибеШымкент тұрғындарының өздері де экономикалық қайшылықты жақсы сезінеді. Педагог Нұрбол Жақсыбеков: «Біз жалдама шығынын едәуір аз жұмсаймыз, бұл рас. Бірақ жалақымыз да Алматыдан әлдеқайда аз. Соның салдарынан үнемдеу мен жинақтау мәселесінде шымкентіктер мен алматылықтар арасындағы нақты айырмашылық онша мол емес», — деп бөліседі өз тәжірибесімен. Оның сөзі статистиканы тіршілік шындығымен ұштастырады.Алайда жалдамалы баспана нарығында Шымкент шынында да «жеңімпаз» болып табылады. Бұл, әсіресе, жаңадан ауысып келген немесе жас отбасылар үшін маңызды. Аз табыспен де тиімді бюджет жоспарлауға мүмкіндік беретін бұл артықшылық — қаланың нарықтағы бәсекелестік қаруы.Тұжырым: ашық мәселеNumbeo деректері Шымкентті 2026 жылы Қазақстанның ең қолжетімді мегаполисі ретінде бекіте түсті. Тұрғын үй жалдаудағы үнемділік, нарықтың төменгі кіру шегі — бұл артықшылықтар анық. Алайда жалақы мен баға арасындағы теңсіздік — шешімін күтіп тұрған жүйелік мәселе. Шымкенттің нақты мағынасындағы «қолжетімді» болуы жалғыз бір шартқа байланысты: табыс деңгейінің тұрақты және жеделдетілген өсуі. Бұл шарт орындалған күнде ғана оңтүстік мегаполис қазақстандықтар үшін шын мәніндегі тіршілік орталығына айнала алады.

Қазақстанның құқық қорғау органдары ірі контрабандалық желіні бұзуда тағы бір елеулі жетістікке жетті. 10 шілде 2026 жыл күні жарияланған ресми мәліметтерге сүйенсек, «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында Шымкент қаласында Қырғызстаннан заңсыз жеткізілетін темекі өнімдерінің ірі арнасы жойылды. Қаржылық мониторинг агенттігінің (ҚМА) тергеушілері Жамбыл облысының тұрғынын ұйымдасқан контрабандалық топтың басшысы ретінде анықтады. Ол бірнеше жыл бойы заңсыз темекіні Қырғызстаннан алып келіп, бүкіл Қазақстан бойынша таратып келген.Тергеу деректеріне қарағанда, схема өте күрделі жолмен ұйымдастырылған. Жамбыл облысының тұрғыны өзіне бағынышты адамдардың желісі арқылы маркіленбеген темекі өнімдерін Тараз қаласының сауда нүктелеріне сатты, сондай-ақ Алматы, Шымкент, Қарағанды, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан және Түркістан облыстарына жеткізіп тұрды. Осылайша схема жарты еліміздің аумағын қамтыған кең ауқымды желіге айналды. ҚМА қызметкерлері 30-дан астам тінту жүргізіп, заңсыз айналымнан 319 мыңнан астам маркіленбеген темекі қорабын алып тастады. Олардың жалпы құны 293 миллион теңгені құрайды.ҚМА ресми өкілі Ернар Тайжан іске байланысты мәлімдеме жасады. «Ұйымдасқан топтың құрамына жеткізілімді және өзара есеп айырысуды қамтамасыз еткен Қырғызстан азаматтары кірді. Қаржы ағымдарын жасыру үшін схема қатысушылары «Хавала» деп аталатын бейресми ақша аударымы жүйесін пайдаланды. Сот санкциясымен өнімді тасымалдауға пайдаланылған үш автокөлікке тыйым салынды. Бес күдікті қамауда. Тергеу жалғасуда», — деді ол. Осы мәлімдеме контрабандалық желінің халықаралық деңгейде ұйымдастырылғанын айқын көрсетеді.Бұл іс мемлекет тарапынан ерекше назар аударуды талап ететін бірнеше маңызды аспектіні ашып береді. Біріншіден, «Хавала» жүйесінің пайдаланылуы — тергеушілер үшін ерекше қиындық тудырған фактор. Бұл жүйе Таяу Шығыстан тараған бейресми ақша аударымы тәжірибесі болып табылады және ешқандай ресми жазба қалдырмайды. Қаражатты банк жүйесін айналып өтіп аудару мүмкіндігі оны заңсыз бизнеспен айналысатын топтар арасында өте танымал қылады. Қаржылық барлау сарапшыларының пікірінше, мұндай жүйені қадағалау дәстүрлі қаржылық тергеу әдістерімен салыстырғанда бірнеше есе күрделі болып табылады.Екіншіден, мемлекетке келтірілген шығын алып астам. Алдын ала мәліметтер бойынша, төленбеген акциздер бойынша мемлекетке 115 миллион теңгеден асатын зиян келтірілген. Мұндай жоғалтулар Қазақстан экономикасы үшін жүйелік мәселеге айналып отыр. Сарапшылардың бағалауы бойынша, ел ішіндегі контрабандалық темекі нарығы жыл сайын мемлекеттік бюджетке жүздеген миллиард теңгелік шығын келтіреді. Бұл ақшаның бір бөлігі мектеп, аурухана және жол инфрақұрылымын салуға жұмсалуы мүмкін еді.Үшіншіден, маркіленбеген темекінің халықтың денсаулығына тигізетін зияны да назардан тыс қалуға тиіс емес. Ресми арналар арқылы өтпеген өнімдер кез келген сапалық бақылаудан шет қалады. Мұндай сигаретте қандай зиянды заттар бар екені белгісіз. Денсаулық сақтау министрлігінің деректері бойынша, контрафактілі темекі стандартты сигареттерге қарағанда 2–3 есе зиянды болуы мүмкін, себебі ол тиісті өнеркәсіптік фильтрациядан өтпейді.«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2024 жылы іске қосылып, бүгінде елдегі ең маңызды цифрлық тергеу жобасына айналды. Жоба аясында заңсыз қаржы операцияларын, интернет алаяқтығын және кибер қылмыстарды анықтауға бағытталған кешенді жұмыс жүргізілуде. Осы мәселе бойынша маман, ҚМА-ның экономикалық тергеу бөлімінің жетекшісі Дамир Сейтқалиев атап өтті: «Темекі контрабандасы — бұл жай ғана заң бұзушылық емес. Бұл ұйымдасқан қылмыстың ажырамас бөлігі. Бүгінгі операция — елімізде заңдылықты нығайтуға бағытталған жүйелі жұмыстың жалғасы». Мамандардың пікірінше, мұндай операциялардың саны алдағы жылдары одан әрі өседі.Аймақтық деңгейде де бұл мәселенің маңыздылығы зор. Орталық Азия аймағы тарихи тұрғыдан транзиттік контрабандалық маршруттар торабы болып саналады. Мұнда Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан сияқты елдерден темекі, алкоголь, дәрі-дәрмек және басқа да тауарлардың заңсыз жеткізілімдері жиі тіркеледі. Еуразиялық экономикалық одақ шеңберіндегі ынтымақтастықты күшейту аймақтағы контрабандаға қарсы күресте шешуші маңызға ие деп есептейді сарапшылар. Тіпті жергілікті кәсіпкерлер де бұл мәселеде белсенді ұстанымда. Шымкент сауда палатасының төрағасы: «Контрафактілі өнімдер заңды бизнеске орасан зор зиян келтіреді. Біз мемлекеттің осы бағыттағы шараларын толықтай қолдаймыз», — деп мәлімдеді. Бұл іс бойынша тергеу аяқталғаннан кейін барлық күдікті заң алдында жауапқа тартылады және олар 5 жылдан 12 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.

Шымкент қаласындағы «Жүрек орталығы» елімізде бірінші болып импульстік-өрістік абляция технологиясын (Pulsed Field Ablation, PFA) ендірді. 9 шілде 2026 жыл күні тарқатылған ресми мәліметтерге сүйенсек, жаңа әдіс жүрек ырғағының күрделі бұзылыстарын емдеуде маңызды серпіліс жасады. Ең алдымен, бұл процедура ауыр асқынулар қаупін едәуір төмендете отырып, аритмиямен зардап шегетін пациенттердің өмір сапасын жоғары деңгейге шығарып отыр.Жүрек аритмиясы — бүгінгі күні әлемнің барлық елдерінде кең тараған жүрек-қан тамыры ауруларының бірі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша, жыл сайын миллиондаған адам жүрек ырғағының бұзылуынан зардап шегеді, ал олардың едәуір бөлігі инсульт пен жүрек жеткіліксіздігі сияқты өмірге қауіп төндіретін асқынуларға тап болады. Қазақстанда бұл мәселе де аса өткір тұр: соңғы жылдары аритмиямен ауыратын науқастар саны тұрақты өсіп келеді, ал ірі қалалардан алшақ орналасқан өңірлерде жоғары технологиялық медициналық көмекке қолжетімділік мәселесі бұрынғыдан да маңызды болып отыр. Осы тұрғыдан алғанда, Шымкент «Жүрек орталығының» жетістігі тек бір ауруханаға тән оқиға емес — бұл бүкіл Қазақстан денсаулық сақтау жүйесі үшін стратегиялық маңызды қадам.Жаңа технология мен дәстүрлі радиожиілікті абляция арасындағы басты айырмашылық — әсер ету механизмінде. Радиожиілікті абляция кезінде патологиялық жасушаларды жою үшін жылулық энергия қолданылады, бұл кезде жүрекке жақын орналасқан өңеш, қан тамырлары мен жүйке жүйесі зақымдану қаупі туындайды. PFA технологиясы болса, тек патологиялық жасушаларды нысанаға алатын импульстік электр өрісін пайдаланады. Ғылыми тілде бұл процесс «электропорация» деп аталады — жасуша қабығы уақытша немесе тұрақты түрде бұзылады, бірақ іргелес тіндерге зиян тимейді. Осыған байланысты процедура айтарлықтай қауіпсіз болып саналады және науқастардың ауруханада болу мерзімі де қысқарады.Жаңа емдеу технологиясын бастан өткерген алғашқы науқастардың бірі — 48 жастағы Қалия Әшірбаева. Бірнеше жыл бойы ол жүрекшелер фибрилляциясынан азап шекті: жылдам жүрек соғысының жиі ұстамалары оның күнделікті өмірін мүлдем бұзды. Жағдайының нашарлауына байланысты дерлік ай сайын жедел жәрдем машинасымен ауруханаға жеткізілетін. «Алғашында жүрек аз-аздан ғана мазалайтын, бірақ уақыт өте ұстамалар жиілей берді. Дәрігерлер осы операцияны жасауды ұсынды. Мен порталар арқылы жолдама алдым. Барлық емдеу МӘМС шеңберінде тегін жүргізілді. Қазір өзімді айтарлықтай жақсы сезінемін. Дәрігерлерге жүректен алғыс айтамын», — деп бөлісті науқас Қалия Әшірбаева.«Шымкент жүрек орталығының» интервенциялық аритмология бөлімінің меңгерушісі Даурен Кенжебаевтің айтуынша, жүрекшелер фибрилляциясы — жүрек ырғағының бұзылуының ең жиі кездесетін түрлерінің бірі. «Бұл ауру инсульт қаупін бес есеге дейін арттырады. Сондықтан да заманауи жоғары технологиялық емдеу әдістерін уақтылы қолдану пациенттердің өмір сапасын жақсартып қана қоймай, ауыр асқынулардың алдын алуға мүмкіндік береді. PFA технологиясын енгізу — орталығымыз үшін де, тұтастай Қазақстан аритмология қызметі үшін де сапалы жаңа деңгейге шығудың белгісі», — деді Кенжебаев.Жаңа технологияны игеру мақсатында Шымкентте Қытайдың жетекші аритмологтары қатысқан шеберлік сабағы өтті. Қытайлық мамандар PFA технологиясын клиникалық практикада қолданудың практикалық тәжірибесімен бөлісіп, қазақстандық дәрігерлерге нақты жағдайларда кеңес берді. Мұндай халықаралық ынтымақтастық Қазақстан медицинасының әлемдік деңгейдегі дамуын нақты айғақтайды. Атап айтқанда, азиялық елдер арасындағы медициналық тәжірибе алмасу Орта Азия өңірінде жоғары технологиялық медициналық көмекті демократияландыру үшін барған сайын маңызды бола түсуде. Шымкент орталығының мамандары халықаралық шеберлік сабағынан кейін дербес операцияларды жоғары нәтижемен жүргізе бастады, бұл отандық кардиология мектебінің дамуын тағы бір рет дәлелдейді.Бүгінде «Шымкент жүрек орталығында» жыл сайын жүрек ырғағының бұзылуы бар пациенттерге 600–700-ден астам жоғары технологиялық операция жасалады. Орталықтың жұмыс ауқымы жылдан жылға кеңейіп, Оңтүстік Қазақстан өңірі мен көршілес облыстардың тұрғындарына сапалы кардиологиялық көмек беруде шешуші рөл атқарып отыр. Ең маңыздысы — барлық жоғары технологиялық медициналық көмек міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесі шеңберінде тегін ұсынылады. Бұл мемлекеттің «Денсаулық» ұлттық жобасы аясындағы жалпы халықты сапалы медициналық қызметпен қамтамасыз ету стратегиясының нақты жүзеге асырылуы болып табылады.Сарапшылардың бағалауынша, PFA технологиясының Қазақстанда тарала бастауы — бұл елдің жедел дамып келе жатқан медициналық жүйесінің болашаққа бағытталған екенін айғақтайтын маңызды сигнал. Алдағы жылдары технологияны республикамыздың басқа ірі медициналық орталықтарында да енгізу жоспарланып отыр. Бұл қадам аритмиямен ауыратын мыңдаған қазақстандықтарға заманауи, тиімді және қауіпсіз ем алуға мүмкіндік береді. Денсаулық сақтау саласын жаңғырту тек технологиялық жарақтандырумен ғана шектелмей, отандық мамандарды жүйелі даярлау мен халықаралық ынтымақтастықты нығайтуды да қамтиды. Шымкенттегі жетістік осы тұтас стратегияның айқын дәлелі болып табылады.

9 шілде 2026 жылы Шымкент қаласының онкологиялық орталығы Қазақстан медицинасы тарихындағы елеулі оқиғаға куә болды. Мәскеуден арнайы шақырылған «Фомина» клиникалар желісінің бас хирургы Александр Жаугашев жергілікті мамандармен бірлесіп, асқазан, қуық, жатыр мойны, ішек және ұйқы безіне күрделі операциялар жүргізді. Халықаралық деңгейдегі бұл шаралар — Оңтүстік Қазақстанда онкологиялық хирургияны жаңа сатыға көтеруге бағытталған нақты қадам.Онкологиялық аурулардың тарамдалуы бүкіл дүниежүзінде, соның ішінде Қазақстанда да алаңдаушылық туғызып отырған маңызды мәселе болып табылады. Ел бойынша онкологиялық науқастардың саны жылдан жылға артып келеді, ал Шымкент — Қазақстанның ең ірі және халқы тығыз шоғырланған қалаларының бірі. Бұл жерде мыңдаған науқас жыл сайын диагноз алып, емдеуді бастайды. Бірақ дейін осындай күрделі операциялардың басым бөлігі шетелде немесе Алматы мен Астана сияқты ірі қалаларда ғана жүргізілетін. Шымкент тұрғындары кейде астанаға баруға қаржылай немесе физикалық мүмкіндіктері жетпейтін. Міне, осы олқылықты жою мақсатында ұйымдастырылған халықаралық шеберлік сабағы — аймақ үшін нақты жетістік болып табылады.Лапароскопиялық хирургия — дәстүрлі ашық операциялардан түбегейлі айырмашылығы бар заманауи тәсіл. Науқастың денесіне үлкен тілік жасаудың орнына бірнеше шағын тесіктер арқылы арнайы аспаптар мен миниатюрлы камера енгізіледі. Хирург монитор экранынан бақылай отырып, барлық манипуляцияларды сыртқы жарақатсыз орындайды. Бұл тәсіл науқасқа аса зор артықшылықтар береді: ауырсыну азаяды, қалпына келу мерзімі едәуір қысқарады, инфекция және асқыну қаупі төмендейді. Александр Жаугашевтің айтуынша, лапароскопияның басты ұтымы — операциядан кейін науқас химиотерапия сияқты емдеудің келесі кезеңіне анағұрлым тезірек кіріседі. «Екі күн ішінде біз асқазан, қуық, жатыр мойны, ішек және ұйқы безіне күрделі операциялар жүргізіп жатырмыз. Лапароскопияның артықшылығы — науқастар тезірек қалпына келеді, азырақ ауырады және емдеудің келесі кезеңіне, соның ішінде химиотерапияға ертерек кіріседі», — деп атап өтті хирург.Шымкент қалалық онкологиялық орталығының онкохирургы Аккали Маймақов жаңа технологияларды жергілікті шындықпен байланыстырып, нақты суреттеме берді. «Бұрын мұндай жоғары технологиялық операциялар негізінен шетелде жасалды. Бүгін олар біздің орталықта да қолжетімді. Лапароскопиялық әдістің басты артықшылығы — науқастың тез қалпына келуі. Көп жағдайда операциядан кейінгі екінші күні адам өздігінен жүре алады, су іше алады және тамақ қабылдай алады», — деді ол. Бұл слова — тек статистика емес, нақты науқастардың өміріне тікелей әсер ететін жаңалықтар.Шеберлік сабағының тағы бір ерекше сипаты — оның онлайн форматта трансляциялануы. Заманауи операциялық залдардан тікелей эфирде жүргізілген операцияларды Қазақстанның әртүрлі аймақтарынан хирургтар қадағалады. Бұл тәсіл — дәстүрлі оқыту шекарасын мүлде бұзатын инновация. Алдыңғы қатарлы мамандардың жұмыс тәсілін тікелей байқап, сұрақ қоя отырып үйрену мүмкіндігі — онкологиялық хирургияны дамытуда шешуші рөл атқарады. Ортақ білімді осылайша бөлісу — медицинадағы демократизацияның нақты мысалы.Орталықтың емдеу жөніндегі директор орынбасары Данияр Мамаджарұлы болашаққа деген ауқымды жоспарларды жарияласа да, қол жеткізілген нәтижені мақтанышпен атап өтті. «Болашақта осындай шеберлік сабақтары тек хирургия бойынша емес, химиотерапия, гематология және онкологияның басқа бағыттары бойынша да өткізіледі. Барлық операциялар тәжірибелі мамандардың бақылауымен жүреді. Бүгінгі күні операциядан кейінгі асқынулар тіркелген жоқ», — деп хабарлады ол. Бұл сөздер — ұйымдастырушылардың жоғары деңгейдегі жауапкершілігі мен кәсібилігін айғақтайды.Халықаралық шеберлік сабағы аясында шетелдік маман алты күрделі операция жүргізді. Дәрігерлердің мәліметінше, қазіргі кезде онкологиялық операциялардың 80-90 пайызын лапароскопиялық жолмен орындауға болады. Бұл пропорция — жаңа технологиялардың ауқымды мүмкіндіктерін ашып көрсетеді. Науқастар операциядан кейін тез аяғына тұрып, кемел емдеу жолына түсе алады деген сенім — олардың психологиялық күйіне де оң ықпал етеді.Шымкенттегі осы бастама — бүкіл Қазақстан медицинасы үшін үлгі болуы тиіс модель. Аймақтарда жоғары технологиялық медициналық қызметтерді дамыту — астана мен ірі қалаларда шоғырланған мүмкіндіктерді бүкіл ел бойынша тарату дегенді білдіреді. Бұл тек емдеудің сапасын арттыру ғана емес, сонымен қатар халыққа тең қолжетімділікті қамтамасыз ету мәселесі. Болашақта химиотерапия, гематология және онкологияның басқа бағыттары бойынша да осындай шаралар жалғасатын болса, Шымкент — онкологиялық көмек көрсетудің аймақтық орталығына айнала алады. Ал мұндай халықаралық ынтымақтастық — тек медицинаның емес, жалпы ел дамуының белгісі болып саналады. Науқастардың жақсы болашаққа деген үміті мен дәрігерлердің кәсіби өсуі — осы бастаманың ең маңызды жемісі.

Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрі Арман Шаккалиев 7 шілде 2026 жыл күні Шымкентке жұмыс сапармен келді. Бұл сапардың мақсаты — елдің оңтүстік астанасындағы сауда инфрақұрылымының дамуымен, жаңғыртылған нарықтардың жұмысымен және өңдеу өнеркәсібінің жай-күйімен тікелей таныспен болды. Министрдің Шымкентке келуі кездейсоқ емес: соңғы жылдары қала сауда айналымы жағынан елеулі серпін жасап, республиканың ірі сауда орталықтарының біріне айналып келеді.Шымкент — Орталық Азияның қиылысында орналасқан стратегиялық маңызды қала. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл өңір ежелгі Жібек жолының бойындағы ірі сауда тораптарының бірі болған. Бүгінде қала сол дәстүрді жалғастырып, заманауи сауда инфрақұрылымын қалыптастыруда. Шымкенттің үш миллионнан астам тұрғыны бар, ол Қазақстандағы халқы ең көп үш қаланың бірі болып табылады, сондықтан ішкі сауданың дамуы мұнда ерекше өзектілікке ие.Министр сапарының алғашқы нысаны — Alsera KZ жылыжай кешені болды. Бұл кешен жылына 155 мың тоннаға дейін қызанақ өндіреді, бұл — отандық ауыл шаруашылығы саласындағы ірі жетістіктердің бірі. Кешенде жергілікті кәсіпкерлермен өткізілген кездесу барысында импорттық өніммен бәсекелесу мәселелері, отандық өндірушілерді қолдау жолдары және экспорт мүмкіндіктерін кеңейту мәселелері талқыланды. «Бізге ең алдымен өз азаматтарымызды сапалы, қолжетімді бағалы отандық өнімдермен қамтамасыз ету керек, — деді министр. — Ал кейін ғана экспортты дамыту туралы ойлануымыз тиіс. Бірақ Alsera сияқты кешендер бізге екі мәселені де бір мезгілде шешуге мүмкіндік береді». Жылыжай кешенінің жұмысы импорттың 18 пайызын алмастыруға мүмкіндік берген деп хабарлады салалық сарапшылар.Одан кейін Арман Шаккалиев жаңғыртылған «Алаш» және «Айна» нарықтарына барды. Аталған нарықтар соңғы екі жылда күрделі жөндеуден өтіп, заманауи санитарлық-гигиеналық талаптарға жауап беретін инфрақұрылымға ие болды. Министр сауда-саттық жағдайын, бағаларды бақылау тетіктерін және тұтынушылардың қорғалуын жан-жақты бағалады. «Нарықтар — бұл тек сауда алаңдары ғана емес, бұл жергілікті экономиканың тіршілік ету жүйесі, — деді ол. — Мұнда шағын бизнес тыныс алады, тұтынушылар бағаны бақылайды, ал мемлекет сол тізбекте реттеуші рөл атқаруы тиіс». Министрдің атап өтуінше, артық делдалдардың болмауы — тауар бағасын тұрақтандырудың ең тиімді жолы. Бүгінгі таңда 130-дан астам заңсыз делдал анықталып, олардың қызметіне қатысты тиісті шаралар қолданылуда.«Аймар құс» құс фабрикасы да министр бағдарламасының маңызды бөлігі болды. Бұл фабрика тәулігіне шамамен 280 мың жұмыртқа өндіреді. Заманауи өндірісті ұйымдастыруға шамамен 6 миллиард теңге инвестиция салынған. Бұл — жекеменшік сектордың аграрлық өнеркәсіпке деген сенімінің айқын дәлелі. Сарапшылардың пікірінше, мұндай кәсіпорындар азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете отырып, жергілікті тұрғындарға тұрақты жұмыс орындарын береді. «Аймар құстың» өнімі Шымкент нарығын ғана емес, оңтүстік өңірдің басқа да аудандарын жабдықтайды.Кәсіпкерлік басқармасының мәліметтеріне сүйенсек, 2026 жылдың бірінші жарты жылдығында Шымкенттегі сауда көлемі 1,4 триллион теңгеге жетті, бұл өткен жылдың сол кезеңімен салыстырғанда 22 пайызға жоғары. Бөлшек және көтерме сауданың бірлескен дамуының арқасында Шымкент Қазақстан бойынша ішкі сауда көлемінде бесінші орынды иемденді. Бұл — жергілікті экономика үшін тарихи жетістік. Бұған дейін қала бесінші орынға ешқашан шықпаған болатын, мұны жергілікті сарапшылар соңғы үш жылда жүргізілген инфрақұрылымдық реформалардың нәтижесі деп бағалайды.Халықтың жауабы да айтарлықтай болды. Жергілікті кәсіпкерлер министрдің сапарын мемлекет тарапынан нақты назардың белгісі ретінде қарсы алды. «Осындай кездесулер ең алдымен проблемаларды тікелей жеткізуге мүмкіндік береді», — деді «Алаш» нарығының сатушыларының бірі Нұрлан Ахметов. Азаматтық қоғам өкілдері де бағаларды бақылау жүйесін одан әрі жетілдіруді, тұтынушылардың хабардарлығын арттыруды талап етіп отыр. Сарапшылар 2026 жылдың соңына дейін Шымкент сауда айналымының 2,8–3 триллион теңгеге жетуі мүмкін екенін болжайды.Жалпы алғанда, министрдің Шымкентке жасаған жұмыс сапары елдің оңтүстік аймағындағы сауда секторының жылдам дамып жатқандығын тағы бір мәрте дәлелдеді. Өңірдің тек тұтынушылық ортаға ғана емес, өндірістік база ретінде де күшейіп жатқандығы — Қазақстанның аймақтық теңгерімді дамыту стратегиясы үшін маңызды жетістік. Шымкент Орта Азия елдерімен тікелей шекараласатын географиялық орнымен де, артып келе жатқан экономикалық әлеуетімен де алдағы жылдары одан да ірі сауда хабына айналуы ғажап емес. Министрліктің бақылауды күшейтуі, заңсыз делдалдармен күресі және нарықтарды жаңғырту жұмыстары бірге жүргенде ғана тиімді нәтиже береді — деген пікір бүгін Шымкент бизнес-ортасында басым.

7 шілде 2026 жыл. Астанада өткен баспасөз конференциясында Polpharma Santo компаниясының өкілдері Қазақстандағы өндірісті одан әрі дамытудың ауқымды жоспарларын жария етті. Жаңа инвестициялар, өндірістік қуаттарды кеңейту, онкологиялық аурулардың препараттарын шығару және жасанды интеллект технологияларын енгізу — осының бәрі жақын жылдардағы компанияның басты бағыттары болып табылады. Бұл мәлімдемелер еліміздің фармацевтика саласы үшін аса маңызды оқиға болды.Аталған жаңалықтардың фоны да назар аудартады. Polpharma тобының Байқаушы кеңесінің төрағасы Ежи Старакқа Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградасы — "Достық" орденінің II дәрежесі табыс етілді. Наградыны Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Шетелдік инвесторлар кеңесінің Президент жанындағы 38-ші пленарлық сессиясы аясында тапсырды. Бұл мемлекеттік марапат компанияның Қазақстанмен ұзақ жылдар бойы жемісті ынтымақтасқанының, елдің денсаулық сақтау жүйесіне қосқан үлесінің ресми мойындалуы болды.Polpharma Santo компаниясының Қазақстандағы тарихы 15 жылдан асады. Осы уақыт ішінде компания елдің ірі отандық дәрі-дәрмек өндірушілерінің біріне айналды. Шымкенттегі кәсіпорын халықаралық GMP және GDP стандарттарына сәйкес жаңартылды және қазіргі таңда Қазақстанда қолданылатын дәрілердің әрбір бесінші қаптамасын шығарады. Зауыт шамамен 1400 жұмыс орнын қамтамасыз етеді, бұл аймақтың экономикалық дамуына тікелей үлес қосып отыр. Шымкент — ірі өнеркәсіп орталығы болғандықтан, фармацевтика саласының дамуы қаланың стратегиялық маңызын одан әрі арттыруда.Жаңа инвестициялық жобаның жалпы сомасы шамамен 60 миллион еуроны құрайды. Қаражат өндірістік қуаттарды кеңейтуге, жаңа технологияларды енгізуге және шығарылатын өнімдердің жаңа түрлерін, атап айтқанда онкологиялық аурулардың препараттарын өндіруге жұмсалады. Компания бұл жоба аясында жаңа жұмыс орындарын ашуды және кәсіпорынның экспорттық мүмкіндіктерін кеңейтуді жоспарлап отыр. Онкологиялық препараттар Қазақстанда өте жоғары сұранысқа ие, ал осы санаттағы дәрілердің жергілікті өндірісі халықтың қол жетімді медициналық көмекке деген мұқтажын өтеуге ықпал етеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтеріне сүйенсек, онкологиялық аурулар жыл сайын миллиондаған адамның өмірін қиып отыр, сондықтан жергілікті өндірістің маңызы зор.Баспасөз конференциясында Ежи Старак Қазақстанның фармацевтика саласын дамытудағы жетістіктерін атап өтті. Оның айтуынша, республика — компания үшін жай ғана нарық емес, ондаған жылдарға созылатын стратегиялық серіктес. "Біз үшін Қазақстан — тек нарық қана емес, онжылдықтарға созылатын серіктестік. Біз өндірісті жергілікті жерге орналастыруға, технологияларды трансферттеуге және фармацевтикалық тәжірибені дамытуға дәйекті инвестиция саламыз, ұлттық денсаулық сақтау жүйесінің тұрақтылығына үлес қосамыз," — деді ол. Бұл сөздер компанияның ұзақмерзімді ниетін айқын білдіреді. Ежи Старак сондай-ақ мемлекетпен ашық диалогты фармацевтика саласын дамытудың негізгі шарттарының бірі деп санайтынын баса айтты.Цифрлық трансформация мәселесіне де ерекше назар аударылды. Polpharma тобының трансформация және цифрландыру жөніндегі жетекшісі Фабрицио Франчезио жасанды интеллекттің компанияның жұмысының әртүрлі кезеңдерінде — деректерді талдаудан және өндірістік процестерді модельдеуден бастап өнім сапасын бақылауға дейін — қолданылып жатқанын баяндады. Компания цифрлық егіздерді, яғни өндіріс процестерін виртуалды түрде модельдеуге мүмкіндік беретін технологиялық жүйелерді пайдаланады. Бұл шешім өнімді нақты шығарудан бұрын процестерді оңтайландыруға жол ашады. Өндірістік желілерде жасанды интеллект элементтері бар бейнебақылау жүйелері де жұмыс істейді, олар стерильдік талаптарының сақталуын қадағалауға және ықтимал бұзушылықтарды уақытылы анықтауға көмектеседі. Фабрицио Франчезионың сөзінше, барлық цифрлық шешімдер бір ғана мақсатпен енгізіледі — дәрілер өндірісін пациенттер үшін тиімдірек және қауіпсіздеу ету. Компания деректерді қорғау, киберқауіпсіздік және ішкі бақылау мәселелеріне ерекше назар аударады, ал қызметкерлер жаңа технологиялармен жұмыс істеуге тұрақты оқудан өтеді.Жергілікті өндірістің маңызы туралы мәселе де жеке қаралды. Ежи Старактың сөздеріне қарағанда, дәрілік препараттарды тікелей Қазақстанда шығару тек ұлттық экономиканың дамуына ғана емес, сонымен бірге елдің дәрілік қауіпсіздігін нығайтуға да ықпал етеді. Жаһандық дағдарыстар мен жеткізу тізбектеріндегі үзілістер кезінде жергілікті өндіріс халықты қажетті препараттармен қамтамасыз ету кепілі болып табылады. Бұл мәселе соңғы жылдардағы COVID-19 пандемиясы тәжірибесі арқылы барынша айқын көрінді — сол кезеңде дәрілік тәуелсіздіктің стратегиялық маңызы жаһандық деңгейде мойындалды.Баспасөз конференциясын қорытындылай келе, Polpharma өкілдері Қазақстанды компанияның аймақтағы даму орталықтарының бірі ретінде қарастыратынын атап өтті. Ежи Старак Қазақстанға деген ерекше жылы сезімін де жасырмады: "Менің ойымша, Қазақстан — технологиялар мен жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейі тұрғысынан Азияның ең дамыған елдерінің бірі. Оны Азияның Швейцариясы деп атауға болады. Елде жасанды интеллект пен заманауи технологияларға қажетті сирек металдар бар. Бірақ адамдардың қонақжайлылығы мені одан да бетер таң қалдырады. Сол себептен мен жыл сайын Қазақстанға үлкен ризашылықпен келемін," — деді ол. Бұл мәлімдемелер тек компанияның тілектерін ғана емес, Қазақстанның инвестициялық тартымдылығын да бекіте түсетін маңызды бағалау болып табылады. Polpharma Santo мысалы еліміздің экономикасын диверсификациялаудың, фармацевтика секторын дамытудың және халықаралық серіктестікті нығайтудың табысты үлгісін көрсетеді.

5 шілде 2026 жыл. Қазақстанның үшінші мегаполисі Шымкент қаласында алаяқтық жағдайлары күрт өсті. 2026 жылдың алғашқы алты айында ғана интернет-алаяқтар қала тұрғындарынан жалпы сомасы миллиардқа жуық теңгені иемденіп алды. Бұл сан тек ресми тіркелген шағымдарға сүйенеді, ал шын мәнінде зиян шеккендердің саны одан да көп деп есептейді мамандар. Тіркелген 330 қылмыс оқиғасы өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда айтарлықтай өсімді көрсетіп отыр.Бүгінгі таңда киберқылмыс тек ірі мегаполистерге ғана тән мәселе емес, бүкіл ел бойынша таралып үлгерген. Алайда Шымкент ерекше назар аударуды талап етеді, өйткені бұл — үш миллионнан астам тұрғыны бар, экономикалық белсенділігі жоғары аймақ. Сауда, өнеркәсіп пен логистика торабы болып табылатын бұл қалада ақшалай операциялар жиі жүргізіледі, бұл оны алаяқтардың нысанына айналдырады. Ұлттық деңгейде де жағдай алаңдатарлық: Қазақстан бойынша жыл сайын интернет-алаяқтық жөніндегі шағымдар санмен да, сома жағынан да өсіп келеді.Полиция мамандарының айтуынша, алаяқтардың схемалары жыл сайын жаңарып, күрделеніп барады. Бұрын олар телефон арқылы банк немесе мемлекеттік орган қызметкерлерін жалған атынан шақырып, адамдарды алдаса, енді қазіргі технологиялар — атап айтқанда жасанды интеллект — мүмкіндіктерін пайдаланып, жаңа деңгейге шықты. Алаяқтар белгілі адамдардың бейнесін жасандыландырып, олардың дауысын мен бет-әлпетін компьютер арқылы жасайды. Мұндай «дипфейк» технологиясы арқылы жасалған видеохабарлар жәбірленушілерге жіберіліп, олар мемлекеттік қызметкер немесе банк директоры ретінде сөйлейді. Адамдар шынайы деп ойлап, айтылған нұсқауды орындап жібереді.Шымкент қаласы ДП Киберқылмысқа қарсы күрес басқармасының қызметкері Мақсат Жанысбаев осы мәселені күнделікті бетпе-бет сезінеді. «Банк қызметкерлері де, полиция қызметкерлері де ешқашан сізден SMS-код сұрамайды, тіпті «қауіпсіз шотқа» ақша аударуды талап етпейді. Бұл — алаяқтардың ең негізгі сызбасы. Біздің азаматтар, өкінішке орай, осыған алданып жатады», — деді ол. Жанысбаев нақты мысал келтірді: жақында бір қарт азамат мошенниктердің тұзағына түсіп қалыпты. Оған алаяқтар банк пен комитет қызметкерлері атынан қоңырау шалып, оның шотында күдікті операциялар жүріп жатқанын, ақшасын дереу «қауіпсіз шотқа» аудару керектігін айтқан. Сенімге кіру үшін алаяқтар кәсіби лексика қолданып, нақты мекеме атауларын атаған. Нәтижесінде, зейнеткер барлық жинақтарынан айырылып қалған.Полиция бұл мәселеге белсенді жауап беруде. Қалалық полиция басшылығы алдын алу шараларын кеңейтіп, тұрғындарды ескерту мақсатында қоғамдық орындарда үгіт-насихат іс-шараларын жүргізуде. Базарларда, ауруханаларда, қарт адамдар үйлерінде кездесулер ұйымдастырылып, мошенниктердің сызбалары мен оларды тану жолдары түсіндіріледі. Сонымен қатар «Стоп мошенник» атты арнайы профилактикалық науқан аясында брошюралар таратылып, бейнеролик жасалды. Алайда мамандар бұл шаралардың жеткіліксіз екенін атап өтеді — заманауи алаяқтар жыл сайын жаңа технологиялар мен тәсілдерді игеріп, полиция шараларынан бір қадам алда жүреді.Сарапшылардың бағалауы бойынша, интернет-алаяқтыққа деген осалдық бірнеше себепке байланысты. Біріншіден, цифрлық сауаттылық — әсіресе егде жастағылар арасында — әлі де жеткіліксіз. Екіншіден, пандемиядан кейінгі экономикалық қиындықтар кейбір азаматтарды жылдам пайда іздеуге мәжбүр етіп, «тиімді инвестиция» немесе «жеңілдетілген несие» ұсыныстарына сенімді болуға итермелейді. Үшіншіден, жасанды интеллект негізіндегі алдау тәсілдері соншалықты шынайы болып жатыр, тіпті техникалық сауатты адамдарды да шатастыра алады. Осы факторлардың жиынтығы Шымкент пен тұтас Қазақстан үшін оңай шешілмейтін мәселе болып қалып отыр.Қаржы секторы да бейтараптай қарамай қалған жоқ. Жетекші банктердің бірнешеуі тіркелмеген нөмірлерден келетін күдікті трансакцияларды автоматты блоктау жүйесін іске қосқанын жариялады. «Халықтың мүддесі бізге бірінші кезекте. Егер клиент бірден ірі соманы жаңа шотқа аударуға тырысса, жүйе автоматты үзіліс жасайды және операторымыз хабарласады», — деді ірі банктердің бірінің өкілі. Дегенмен қаржы ұйымдары мен полиция арасындағы ақпарат алмасу жүйесі әлі де жетілдіруді қажет етеді. Нақты уақыт режиміндегі деректер бірлескен алмасу алаяқтыққа қарсы тиімдірек жауап беруге мүмкіндік берер еді.Жалпы алғанда, Шымкентте орын алып жатқан жағдай — бүкіл Орталық Азия аймағы үшін ескерту белгісі. Жасанды интеллект технологиялары дамыған сайын, оны зиянды мақсаттарда пайдаланатындар да артады. Сондықтан мамандар тек полицияға ғана сеніп отырмай, әр азаматтың өзі абдырамай, сын тұрғысынан ойлауды үйренуі керек дейді. Ереже қарапайым: банк немесе полиция атынан хабарласса — дереу байланысты үзіп, ресми нөмірге өзіңіз қоңырау шалыңыз. SMS-кодты ешкімге айтпаңыз. Ақшаны «қауіпсіз шотқа» аударуды талап етсе — бұл сөзсіз алаяқтық. Осынау қарапайым ережелерді сақтау жүздеген шымкенттіктерге жинақтарын сақтап қалуға көмектесер еді. Ал мемлекеттік деңгейде — цифрлық сауаттылықты арттыру, мектеп бағдарламасына кіргізу және жасанды интеллект негізіндегі алдауға қарсы заңнамалық база нығайту — болашақтың шешімі осында.