Қазақстанның оңтүстік өңірі медицина саласындағы маңызды жаңалықпен толықты. 28 мамыр 2026 жыл күні Шымкент қалалық денсаулық сақтау басқармасына қарасты диагностикалық орталықта оңтүстік кореялық өндірістің DR GEM атты цифрлық рентген жүйесі ресми түрде жұмысқа қосылды. Жасанды интеллект алгоритмдерімен жабдықталған бұл технология дәрігерлердің диагностикалық мүмкіндіктерін сапалы жаңа деңгейге шығарады деп күтілуде. Бұл оқиға тек Шымкент үшін ғана емес, тұтастай алғанда Қазақстанның медицина инфрақұрылымын жаңғырту тарихындағы елеулі кезең болды.Шымкент — халқы бір миллионнан асқан, Қазақстанның үшінші ірі қаласы. Соңғы онжылдықта қаланың демографиялық өсуі ерекше қарқын алды: бұл үрдіс денсаулық сақтау жүйесіне, оның ішінде диагностика қызметіне орасан зор жүктеме түсіруде. Қалалық денсаулық сақтау басқармасының деректеріне сүйенсек, соңғы бес жылда рентгенологиялық зерттеулердің саны қырық пайыздан астамға өсті. Алайда бастапқы медициналық-санитарлық көмек мекемелерінің едәуір бөлігіндегі жабдықтар моральдық және техникалық тұрғыдан ескіріп, тозған күйде қала берді. Бұл жағдай диагностика сапасына да, нәтижені күту мерзіміне де кері ықпалын тигізді. Жыл сайын орталық жүз жиырма мыңнан астам рентгенологиялық зерттеу жүргізеді, ал бұл сан қала халқымен бірге ұлғая береді. Осындай күрделі контексте жаңа жабдықтың пайда болуы кездейсоқ емес — бұл жүйелі қажеттіліктің нәтижесі.DR GEM жүйесінің алдыңғы ұрпақтан түбегейлі айырмашылығы — оның құрамындағы жасанды интеллект модулі. Бұл алгоритмдер өкпені рентгенге түсіру барысында нақты уақыт режимінде кескінді талдап, дәрігерге күмәнді аймақтарды көрсетеді: дәстүрлі талдауда байқалмай қалуы мүмкін ұсақ ісіктерді, туберкулездің алғашқы белгілерін, пневмония ошақтарын. Өндіруші компанияның клиникалық деректері мен тәуелсіз зерттеулер мұндай жүйелердің өкпенің қатерлі ісігін ерте диагностикалау дәлдігін стандартты талдаумен салыстырғанда он бес — жиырма пайызға арттыратынын растайды. Дәрігер процестен шеттетілмейді — керісінше, ол кәсіби пайымдауын айтарлықтай кеңейтетін құралға ие болады. Қазақстанда өкпе обырының жартысынан астамы кеш кезеңде анықталатынын ескерсек, бұл технологияның маңызы одан сайын арта түседі.Жаңа жүйенің тағы бір елеулі мүмкіндігі — Stitching функциясы. Ол жұлын немесе төменгі аяқ-қолдың тұтас панорамалық кескінін бөлек суреттерді қолмен жалғаусыз-ақ алуға мүмкіндік береді. Орталықтың ортопедия бөлімінің меңгерушісі Серік Байтасов жаңалықты жоғары бағалады: «Бұрын науқастың омыртқасының толық жай-күйін анықтау үшін біршама уақыт кетіп, суреттерді біріктіру барысында қателік жіберу қаупі де болатын. Енді дәл кескінді бір сеансқа аламыз. Күрделі операцияларды жоспарлау үшін бұл мүлдем басқа деңгей». Мамандардың айтуынша, бұл функция ерекше бұзылыстары мен сколиозы жиі кездесетін балалар мен жасөспірімдерді тексеруде аса құнды. Бүгінде жасөспірімдер арасындағы тұрыс бұзылыстары мен омыртқа аурулары диагнозының жиілей түсуі мамандарды алаңдатады.Жаңа жүйенің пациент үшін маңызды артықшылықтарының бірі — сәулелік жүктеменің айтарлықтай төмендеуі. Осы класстағы заманауи цифрлық рентген аппараттары аналогтық алдыңғыларымен салыстырғанда радиация дозасын алпыс пайызға дейін азайта отырып, кескін айқындығын арттырады. Рәсім бірнеше секунд ішінде аяқталады, бұл ауыр науқастарды, қарт адамдарды және ұзақ уақыт қозғалмай тұра алмайтын кішкентай балаларды тексеру барысында аса маңызды. Орталықтың бас дәрігері Айгүл Сейтқали нақты бір нүктені атап өтті: «Біздің басымдығымыз — диагноз қоюдан гөрі оны жылдам, дәл және адам үшін барынша ыңғайлы жағдайда жүзеге асыру. DR GEM осы талаптардың барлығына жауап береді». Оның сөзіне қарағанда, жаңа аппараттың жұмысқа кірген алғашқы күндерінде-ақ пациенттер рәсімнің жылдамдығы мен ыңғайлылығын атап айтты.DR GEM іске қосылуымен диагностикалық орталықта енді үш заманауи цифрлық рентген аппараты жұмыс істейді. Бұл кезектерді едәуір қысқартып, мекеменің тәуліктік өткізу қабілетін арттыруға мүмкіндік береді. Мамандардың алдын ала есептеулеріне сәйкес, зерттеу нәтижелерін күту уақыты кемінде отыз пайызға қысқарады деп болжануда. Ресурстарды тиімді пайдалану тек медициналық тиімділікті ғана емес, халықтың медицина жүйесіне деген сенімін де нығайтады. Осындай кешенді жаңғыру тек шаруашылық шешім ретінде ғана емес, мемлекеттің азаматтары алдындағы жауапкершілігінің айқын белгісі ретінде де қарастырылуы тиіс.Шымкенттегі бұл жаңалық Қазақстан медицинасын кешенді жаңғыртудың кең стратегиясына органикалық жолмен ұштасады. «Денсаулық» мемлекеттік бағдарламасы бастапқы медициналық-санитарлық көмек мекемелерін заманауи диагностикалық жабдықтармен жаппай қайта жарақтандыруды қарастырады. Шымкент бұл жерде бір жағынан пилоттық алаң ретінде қызмет атқарады: жасанды интеллект диагностикасын пайдаланудың сәтті тәжірибесі басқа облыстық орталықтарда тираждаудың моделіне айналуы мүмкін. Денсаулық сақтау министрлігінің деректеріне сәйкес, елімізде онкологиялық аурулардың ерте диагностика үлесі негізгі мәселелердің бірі болып қала береді. Жаппай рентгенологиялық скрининг барысында жасанды интеллект жүйелерін енгізу осы статистиканы өзгертуге мүмкіндік алады. Оңтүстік Корея, Жапония, АҚШ және бірқатар еуропалық елдердегі тәжірибе мұны айқын дәлелдейді — онда мұндай жүйелер ірі клиникаларда бірнеше жылдан бері жұмыс жасап, нәтижесі күтілгеннен де асып кетіп отыр. Шымкент диагностикалық орталығы жасаған қадам — бұл бірнеше жыл бұрын алыс перспектива болып көрінген болашақтың нақты бүгінге айналғанының дәлелі. Енді алдағы міндет — осы стандартты тұтас ел үшін қалыпты норма ету.

Қазақстанның энергетика саласында тарихи маңызды оқиға орын алды. Энергетика министрлігі мен Шымкент қаласының әкімдігі бірлесе отырып, жылу энергетикасы саласына цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектті енгізу мәселелері бойынша білім беру семинарын өткізді. 28 мамыр 2026 жыл күні Шымкент қаласында өтіп, бүкіл ел назарын аударған бұл іс-шара отандық коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту жолындағы маңызды қадам ретінде бағаланды.Қазақстан тарихи тұрғыдан алғанда кеңестік дәуірден мұра болып қалған тозған жылу желілерімен күресіп келді. Елдің көптеген қалаларында жылу трубалары ондаған жыл бойы ауыстырылмай, жыл сайын аварияларға, үлкен шығындарға және халықтың тұрмыс сапасының төмендеуіне себеп болып келді. Тек соңғы бес жылда ғана жылу желілеріндегі апаттар саны жалпы коммуналдық оқиғалардың 40 пайызынан астамын құрады. Осындай ауыр жағдай жаңа технологиялық шешімдерді іздеуді талап етті. Шымкент қаласы осы проблеманы шешуде озық тәжірибе жинақтады және бүгінде бүкіл елге үлгі бола отырып, өзінің жетістіктерін алқалы жиында таныстырды.Семинар барысында құбыр ішілік диагностиканың заманауи тәсілдері, цифрлық егіздерді енгізу, жасанды интеллект пен болжамды басқаруды дамыту мәселелері жан-жақты талқыланды. Шымкенттегі пилоттық жобаның нәтижелері қатысушылар арасында ерекше қызығушылық тудырды. Жасанды интеллектпен жабдықталған арнайы роботтар жерасты трубаларына еніп, ішкі жағдайды жан-жақты сканерлейді, ақаулар мен тозу белгілерін нақты анықтайды. Бұл технология дәстүрлі тексеру әдістерімен салыстырғанда бірнеше есе тиімді болып шықты. Жобаның іске асырылуы нәтижесінде 76,2 пайыздық экономикалық тиімділікке қол жеткізілді. Бұл сан тек цифр ғана емес — бұл конкретті үнемделген ресурстар, азайтылған апаттар және жақсартылған тұрмыстық жағдайды білдіреді.Энергетика министрлігінің өкілі семинарда мынадай сөздерді айтты: «Шымкент тәжірибесі бізге цифрландыру тек болашақ ғана емес, бүгінгі күннің де шындығы екенін дәлелдеді. Жасанды интеллект пен роботты диагностиканы пайдалана отырып, біз авариялық жағдайларды алдын ала болжай аламыз және жылу желілерінің жұмысын тиімді жоспарлай аламыз. Бұл тәсілді Қазақстанның барлық өңірлеріне кеңейту біздің басым міндетіміз болып табылады». Шымкент қаласының әкімдігі де жобаның тиімділігіне баса назар аударды. Аким аппаратының өкілі атап өткендей, технологияны енгізгенге дейін жылу желілерінің апаттары тұрғындарға жыл сайын айтарлықтай зиян тигізді, ал жаңа жүйе енгізілгеннен кейін авариялардың алдын алу мүмкіндігі едәуір артты.Іс-шараға мемлекеттік органдар, табиғи монополиялар субъектілері, халықаралық және ғылыми ұйымдардың өкілдері, сондай-ақ Қазақстан, Ресей және Өзбекстаннан келген салалық сарапшылар қатысты. Халықаралық сарапшылардың қатысуы ерекше маңыздылыққа ие болды, себебі жылу желілерін цифрландыру проблемасы тек Қазақстанға тән емес, бүкіл постсоветтік кеңістікте өзекті мәселе болып табылады. Ресей өкілдері Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі ұқсас технологияларды енгізу тәжірибесімен бөлісті. Өзбекстан өкілдері өз еліндегі реформалар барысы туралы баяндады және Шымкент жобасына деген жоғары қызығушылығын білдірді. Осылайша, семинар Орталық Азиядағы энергетикалық ынтымақтастықтың маңызды алаңына айналды.Технологиялық тұрғыдан алғанда, пилоттық жобада қолданылған роботтар ультрадыбыстық сенсорлар, жылулық бейнекамералар және жоғары ажыратымдылықты оптикалық жүйелермен жарақталған. Жиналған деректерді талдау үшін машиналық оқытуға негізделген жасанды интеллект алгоритмдері пайдаланылды. Жүйе трубалардың қалыңдығын, коррозия деңгейін, ысырап болатын жылу мөлшерін және болашақ апаттардың ықтималдығын нақтылықпен анықтай алады. Цифрлық егіз технологиясы бүкіл жылу желісінің виртуалды үлгісін жасауға мүмкіндік береді, бұл инженерлерге нақты уақыт режимінде жүйенің жай-күйін қадағалауға және оңтайландыру шешімдерін қабылдауға мүмкіндік береді. Маманның айтуы бойынша, мұндай жүйе апатты жағдайды 3-6 ай бұрын болжай алады, бұл мерзімді жөндеу жұмыстарын жоспарлауға жеткілікті.Семинардың негізгі мақсаттарының бірі жобаның нәтижелерін барлық өңірлерге таратуға арналған нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру жолдарын талқылау болды. Сарапшылар цифрлық диагностика жүйелерін пайдалану бойынша нақты стандарттар мен нұсқаулықтар жасақтаудың маңыздылығын атап өтті. Сонымен қатар, тәуекелге бағытталған басқару тәсілдерін дамыту, болжамды техникалық қызмет көрсету жүйелерін нормативтік деңгейде бекіту мәселелері де кеңінен қаралды. Қатысушылар жылу желілерін цифрландыру бойынша жол картасын дайындау туралы ұсыныс енгізді.Семинардың нәтижесінде Шымкент тәжірибесін Қазақстанның барлық ірі қалаларына: Алматы, Астана, Қарағанды, Павлодар, Өскемен, Ақтөбе және басқа да орталықтарға тарату туралы нақты ұсыныстар тұжырымдалды. Цифрлық жылу желілері — бұл тек технологиялық жаңғыру ғана емес, бұл экономиялық тиімділік, энергетикалық қауіпсіздік және халықтың өмір сапасын арттыру жолындағы стратегиялық қадам. Жасанды интеллект пен роботтандыру арқылы Қазақстан өзінің коммуналдық инфрақұрылымын сапалы жаңа деңгейге шығаруға толық мүмкіндігі бар. Осы семинар сол ұлы жолдың бастауы екені сөзсіз.

Қазақстанның оңтүстік қақпасы — Шымкент қаласы соңғы жылдары тек экономикалық өсуімен ғана емес, білім саласындағы батыл эксперименттерімен де танылып келеді. 28 мамыр 2026 жыл күні республикалық педагогикалық қауымдастықтың назары тағы бір рет осы өңірге, нақтырақ айтқанда — «Сұңқар» мектебінің тәжірибесіне ауды. Бүкіл елге үлгі бола алатын оқу орны туралы сөз болғанда, осы мекте бірден ойға оралады. Мектеп жай ғана сабақ беретін орын ретінде емес, шын мәнінде педагогикалық инновациялар зертханасы ретінде жұмыс істейді.Қазақстанда білім реформасы кезінде мемлекет оқу бағдарламаларын жаңартуға, мұғалімдерді қайта даярлауға және заманауи оқу ортасын қалыптастыруға айтарлықтай қаражат бөлуде. Статистикаға жүгінсек, Қазақстанда 7 мыңнан астам жалпы білім беру мектебі жұмыс істейді, оларда 3,5 миллионнан астам оқушы тәлім алады. Алайда инновация жолындағы нақты нәтиже тек қаражатпен емес, педагогтардың ерік-жігерімен, шығармашылық ойымен анықталады. «Сұңқар» мектебі — осының тікелей дәлелі.Мектептегі ең назар аударарлық тетік — «мотивациялық капитал» жүйесі. Оның мәні қарапайым, бірақ терең: әр орындалған тапсырма, әр дұрыс жауап, әр бастамашылдық белгілі бір шартты ұпайға айналады. Бастауыш сынып мұғалімі Жаннур Өтебаева бұл тәсілді былай түсіндіреді: «Оқушының әр еңбегі бағаланады — іс жүзінде «ақшаға» айналады. Күнделікті ұпайлар қосылып, аптасының соңында балалар қанша «тапқанын» көреді. Әр баланың өз «әмияны» бар, сонда жинаған қаражатын сақтайды». Бұл жүйе оқуға деген қызығушылықты ынталандырып қана қоймайды, сонымен бірге қаржылық сауаттылықтың, жоспарлаудың және жауапкершіліктің негізін қалайды. Ең бастысы — бала өзінің еңбегінің нәтижесін нақты, қолжетімді формада көреді.Жүйеде үш жетістік деңгейі қарастырылған: «Тәй-тәй», «Өте жақсы» және «Суперзвезда». Оқушы Мақсат Серікұлы өз мақсатын анық білдіреді: «Қазір мен «Өте жақсы» деңгейіндемін. «Суперзвездаға» өту үшін 50 ұпай жинап, бір кітап оқуым керек». Психологтар мен педагогтар бірауыздан мойындайды: нақты мақсат қойып, оған жүйелі түрде ұмтылу — табысты адамның негізгі дағдысы. «Сұңқарда» бұған бірінші сыныптан бастап үйретіледі. Кейбір балалар велосипед алуға ұпай жинаса, кейбірі алғашқы кітабын өз «жинағымен» сатып алуды армандайды. Осы ұсақ-түйек детальдардың артында — терең педагогикалық философия жатыр.Жүйе тек мадақтау ретінде ғана емес, тәртіп құралы ретінде де жұмыс істейді. Мектеп ережелерін бұзған жағдайда жинаған ұпайлар жойылуы мүмкін. Педагогтар мұны жаза емес, баланың өз іс-әрекетінің салдарын ұғынуына үйрету тәсілі деп есептейді. Жас мамандар тәжірибелі тәлімгерлердің басшылығымен жасөспірім психологиясының нюанстарын меңгереді. Бұл тәсіл мектептің оқу-тәрбие жұмысында жіктік бірлікті сақтауға мүмкіндік береді.Тәрбиелік және мәдени компонентке де ерекше көңіл бөлінеді. 1 мамырдағы Қазақстан халқының бірлігі мерекесі мектеп алаңында жарқын іс-шаралармен атап өтілді. Бас оқиғаға айналған «Вено бал» — балаларда мәдениеттілікті, этикетті және эстетикалық талғамды дамытуға бағытталған мерекелік кеш. Мектеп директоры Гүлсара Садыбекова атап өтеді: ««Вено балды» балалардың эстетикалық талғамын дамыту және мәдениетті қарым-қатынас дағдыларын қалыптастыру үшін өткіземіз. Сондай-ақ мектеп пен ата-аналардың тиімді өзара әрекетін қамтамасыз ету үшін жыл сайын есік ашу күнін өткіземіз». Есік ашу күні ата-аналарға сабақ барысын тікелей бақылауға мүмкіндік береді — бұл ашықтық форматы тіпті жекеменшік мектептер арасында да сирек кездеседі.«Сұңқардың» спорттық жетістіктері де айрықша назар аударады. Мектепте сегіз күрес түрі бойынша секциялар тегін жұмыс істейді. Оқушы Мардан Орынбасар Еуропалық жарыста алтын медаль жеңіп алды. Қазақстан үшін ұлттық жекпе-жек түрлері тарихи тамыры тереңге кеткен рухани мұра екенін ескерсек, мұндай жетістіктер ерекше символдық мәнге ие. Спорт мұнда қосымша сабақ ретінде емес, мінез-құлықты, табандылықты және жеңіліспен бетпе-бет келу дағдысын қалыптастыратын тәрбие процесінің толыққанды бөлігі ретінде қарастырылады. Бұл тәсіл балалардың психологиялық тұрақтылығын арттырады, оларды өмірдің кез келген сынауына дайындайды.Тіл даярлығы жағынан да мектеп озат ұстаным ұстанады. Бірінші сыныптан бастап орыс, ағылшын тілдері оқытылады, сонымен қатар қытай тілін белсенді меңгеру жүргізіледі. Орталық Азиядағы Қытайдың ықпалының артуын және Қазақстан мен ҚХР арасындағы екіжақты байланыстардың кеңеюін ескерсек, бұл стратегиялық дұрыс шешім. Нәтижелер өз-өзінен сөйлейді: соңғы үш жылда мектеп түлектері Қытайдың жетекші университеттеріне түсті. Тіл білімі саласындағы сарапшылар бірнеше тілге ерте кіру баланың когнитивтік мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтетінін және алдына мүлде жаңа перспективалар ашатынын атап өтеді. Бүгінгі жаhандану дәуірінде бұл бәсекелестік артықшылықтың айқын факторы болып табылады.«Сұңқар» мектебінің тәжірибесі тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл өңірде педагогикалық қауымдастық арасында тірі қызығушылық тудырады. Ойластырылған мотивация жүйесін, кәсіби тәлімгерлікті, көптілді білімді, шығармашылық пәндерді және жоғары деңгейдегі спортты ұштастыру баланы үйлесімді және ықыласпен дамитын орта жасайды. Мамандардың пікірінше, мұндай үлгі елдегі барлық мектептерге таратылуы тиіс. Қазақстандық білім беру — мүмкін екенін, тиімді екенін дәлелдейтін тірі мысалдарға мұқтаж. «Сұңқар» сондай мысал болып отыр, және бұл — болашаққа нық үміт беретін үлгі.

Создано с помощью ИИ28 мамыр 2026 жыл. Шымкент қаласы туристік саланы дамытудың жаңа кезеңіне қадам басты. Биыл қалада жасанды интеллект негізінде жұмыс істейтін «онлайн-гид» жүйесін іске қосу жоспарлануда. Бұл жоба қалаға келетін туристерге смартфон арқылы бағыт-бағдар алуға, қонақүйлерді, тарихи нысандарды және мәдени орындарды жылдам табуға мүмкіндік береді. Туризм, сыртқы байланыстар және шығармашылық индустрия басқармасының басшысы Бексұлтан Әділхановтың айтуынша, жүйе тәулік бойы үзіліссіз жұмыс атқарады және туристермен бірнеше тілде сөйлесе алады. Бұл шешім — тек технологиялық жаңашылдық емес, сонымен қатар аймақтың туристік имиджін жаңа деңгейге көтерудегі стратегиялық қадам.Шымкенттің туризм саласындағы белсенділігі соңғы бірнеше жылда айтарлықтай өсті. 2025 жылы қалаға 500 мыңнан астам турист келіп кетті, ал бұл цифр Шымкентті елдің ең танымал бес туристік дестинациясының қатарына енгізді. Туристер тарихи, мәдени және экологиялық бағыттағы маршруттарды таңдаған. Демек, қала — тек транзиттік нүкте емес, өздігінен толыққанды туристік орталыққа айналып барады. Туризм мамандары биылғы жылы турист ағынының тіпті арта түсетінін болжауда. Осы өсімді дұрыс бағыттап, туристерге сапалы қызмет ұсыну үшін сандық технологияларды енгізу — кезек күттірмейтін мәселеге айналып отыр.Онлайн-гидтің мүмкіндіктері туралы айта келсек, жүйе туристерге қала бойынша маршрут құруға, жақын жердегі мейрамханалар мен қонақүйлерді іздеуге, тарихи орындар туралы толық ақпарат алуға көмектеседі. Жасанды интеллект пайдаланушының сұрауына қарай жеке бейімделген нұсқаулар береді, яғни бір турист тарихи орындарды аралауды қаласа, басқасы — табиғи саябақтарды немесе гастрономиялық маршруттарды таңдай алады. Жүйе бірнеше тілде жұмыс істейтін болғандықтан, шетелдік туристер үшін де барынша қолайлы болмақ. Мұндай технология Орта Азия аймағындағы қалалар үшін бірінші болып табылатын бастамалардың қатарына жатады, бұл Шымкентке цифрлы туризм саласындағы пионер ретіндегі беделді қалыптастыруға жол ашады.Онлайн-гидпен қатар Шымкент маңындағы ежелгі Сайрам қаласының инфрақұрылымын жаңарту жұмыстары да жүргізіліп жатыр. Сайрам — Қазақстандағы ең ежелгі қалалардың бірі, оның тарихы бірнеше мыңжылдыққа созылады. Бүгінгі күні бұл жерде 30-дан астам тарихи-мәдени нысан бар: Ибраһим ата, Қарашаш ана, Міраһли баб және Абділ Азіз баб кесенелері — олардың ішіндегі ең маңыздылары. Аталған нысандардың маңайларын абаттандыру, жолдарды жөндеу және туристерге арналған инфрақұрылымды жетілдіру жұмыстары қазір қызу жүріп жатыр. Бұл өңдеу жұмыстары тарихи мұраны сақтап қалумен қатар, паломниктер мен туристерге қолайлы жағдай туғызуға бағытталған.Туристік компания жетекшісі Сұлтанмұрат Халмұратұлы турист ағынының өскенін тікелей байқайтынын айтады: «Түркістанға қазір өте көп турист келеді. Қожа Ахмет Ясауи кесенесін зиярат еткеннен кейін көбісі арнайы Сайрамға да келеді. Адамдарды тарихи орындар, киелі жерлер, ежелгі тарих қызықтырады. Біз туристерді қарсы алып, экскурсиялар өткіземіз, барлық маршруттарды көрсетеміз. Қазір нысандарда қосымша қызметкерлер де орналастырдық, себебі қонақтар саны артты». Бұл куәлік Шымкент пен Сайрамның Түркістан туристік кластерінің органикалық бөлігіне айналып келе жатқанын көрсетеді. Яссауи кесенесіне барған туристер Сайрамды да маршрутына қосатын болды, бұл — аймақтық туризмнің тізбектік өсімін қамтамасыз ететін маңызды тенденция.Шымкенттегі тағы бір маңызды жоба — этноауылдың жаңаруы. Бұл объект қаланың ең биік нүктесінде орналасқан және туристер арасында ерекше сұранысқа ие болып келген. Қазір инвесторлар кешенді толығымен жаңарту мақсатында күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізуде. Жақын арада этноауыл қайта ашылады және жаңа цифрлы жүйеге қосылады. Бұл байланыс туристерге этноауыл туралы толық ақпаратты онлайн-гид арқылы алуға, маршрут құруға және тіпті алдын ала тур тапсырысын беруге мүмкіндік береді. Этноауыл — қазақ дәстүрлі мәдениетін, ұлттық тағамдарды және қолөнерді таныстыратын кешен ретінде аймақтың туристік картасында ерекше орын алады.Туризм саласын цифрландыру — бүкіл Қазақстан бойынша белсенді талқыланып жатқан тақырып. Нұр-Сұлтан мен Алматы қалаларында ұқсас жобалар бұрыннан жүзеге асырылып жатса, Шымкенттің бұл бағытқа қосылуы аймақтық теңсіздікті азайтуға септігін тигізеді. Сарапшылардың пікірінше, жасанды интеллект негізіндегі туристік гидтер саланың болашағы болып табылады: олар адам ресурстарын үнемдей отырып, туристерге жекелендірілген тәжірибе ұсынады. Қазақстанда туризмнен түсетін кіріс жыл сайын өсіп келеді — соңғы деректер бойынша, ол ЖІӨ-ның 3 пайызынан астамын құрайды. Шымкент сияқты ірі қалалардың цифрлы туризм инфрақұрылымын дамытуы осы үлестің тіпті жоғарылауына жол ашпақ.Туризм саласының мамандары мен жергілікті тұрғындар жаңа жобаларды ынта-жігерлі қабылдауда. Олардың пікірінше, онлайн-гид тек туристерге ғана емес, шымкенттіктердің өздеріне де пайдалы болады — адамдар қаладағы жаңа орындар мен іс-шаралар туралы жылдам хабардар бола алады. Жергілікті кәсіпкерлер де цифрлы жүйеге ресторандарын, қонақүйлерін немесе сувенир дүкендерін тіркей отырып, туристерге тікелей жарнама жасай алатын болады. Бұл шағын және орта бизнес үшін де жаңа мүмкіндіктер ашады. Шымкенттің туризм саласындағы жаңашыл бастамалары — болашақта оны Орта Азиядағы цифрлы туризмнің үлгілі қаласына айналдыруы мүмкін перспективалы жол.

28 мамыр 2026 жыл. Шымкент мектептерінде тыныш революция жүріп жатыр. Дәптер мен бормен жазылған тақта орнына — ноутбуктер мен нейрожелілер. Оқушылар бұрыннан цифрлық ортада өмір сүреді, ал мұғалімдер енді осы кеңістікке өздері де кіруге мәжбүр болып отыр. Шымкент қаласының білім беру саласында жасанды интеллект технологияларын белсенді түрде енгізу — бұл жай ғана уақытша сән емес, елдің стратегиялық бағытына сай қадам. Мемлекет басшысы 2026 жылды цифрландыру мен жасанды интеллектінің қарқынды дамыту кезеңі ретінде жариялаған болатын. Сол бастаманың нақты жемісін бүгін Оңтүстік Қазақстанның ең үлкен қаласындағы мектептерден көруге болады.Қала мектептерінде болып жатқан өзгерістерді «цифрлық серпіліс» деп атауға толық негіз бар. Тек бірнеше жыл бұрын мұғалімдер интерактивті тақталарды игеруде қиындықтар сезінсе, бүгін олар нейрожелілерді сабаққа дайындалу құралы ретінде пайдаланып, оқушыларға жасанды интеллект арқылы жасалған тапсырмалар ұсынуда. №30 орта мектебі осы бағытта қаладағы алдыңғы қатарлы мекемелердің бірі болып табылады. Мектепте математика пәнінің мұғалімі Маржан Сапарали өз әріптестеріне жасанды интеллект мүмкіндіктерін таныстыра отырып, алгоритмдердің күрделі тақырыптарды түсіндіруге, тапсырмаларды бейімдеуге және жұмыс уақытын үнемдеуге қалайша көмектесетінін нақты мысалдармен дәлелдейді.«Бос уақыттың көбеюі өте жақсы көмектеседі, және бұл платформалар бес минуттан артық уақытты қажет етпейді. Сол жерде тек осы жұмыстың сәйкес келетінін немесе келмейтінін тексеру ғана қалады, және бәрі осы. Әрине, біз барлығын тексереміз, өйткені жасанды интеллект те бізді алдауы мүмкін, бірақ жалпы алғанда біздің жұмысымыз жеңілдеді», — деп айтады Маржан Сапарали. Мұғалімнің бұл сөздері бос мадақтау емес: зерттеулер бойынша, жасанды интеллект сабаққа дайындалу уақытын орта есеппен 35–40 пайызға қысқартады, ал мұғалімдер бұл уақытты оқушылармен тікелей қарым-қатынасқа жұмсай алады.Бүгінгі оқушылар технологияны қорықпай қабылдайды. №30 мектебінің оқушысы Сергей Кузнецов: «Сабақтар жақсы жаққа өзгерді, өйткені нейрожелілер сабаққа өте қызықты идеялар ұсынады. Яғни мұғалімдер қандай да бір шығармашылық нәрсені ойлап тауып, бізді қызықтырады, жай ғана тақырыпты беріп, жаттауға мәжбүрлемейді. Сонымен қатар нейрожелі — тақырыпты түсінбесең, өте жақсы көмекші», — деп бөліседі. Бұл пікір оқушылардың жасанды интеллектті бірден оқу серіктесі ретінде қабылдағанын көрсетеді. Интерактивті тапсырмалар, ойын элементтері, деректерді талдау және күрделі ұғымдарды қарапайым тілмен түсіндіру — мұның барлығы оқуға деген ынтаны арттырады.Алайда жасанды интеллектің білім беруге кіруі өзімен бірге жаңа мәселелерді де алып келді. Ең өзекті мәселе — оқушылардың тапсырмаларды жасанды интеллект арқылы орындауы, яғни жай ғана көшіруі. Мектеп мұғалімдері мен психологтары бұл жағдайды «цифрлық алаяқтық» деп сипаттайды. Осы себепті Шымкент мектептерінің бір бөлігінде сабақ уақытында смартфондарды пайдалануды шектеу шаралары енгізілді. Мамандардың пікірінше, мәселені тек тыйым салу арқылы шешу мүмкін емес — оқушыларда жасанды интеллектті жауапты пайдалану дағдысын қалыптастыру қажет. Бұл тек техникалық сауаттылық емес, адамгершілік тұрғысынан дұрыс мінез-құлықты тәрбиелеу мәселесі.Шымкент қаласының білім беру басқармасының цифрландыру бөлімінің басшысы Алмаз Джуватаев бұл бастаманың стратегиялық маңызын атап өтеді: «2026 жыл Мемлекет басшысымен цифрландыру мен жасанды интеллектінің белсенді дамыту кезеңі ретінде белгіленген. Бұл технологиялар білімде де енгізілуде. Біз педагогтарды жасанды интеллектті дұрыс және тиімді пайдалануға үйрету үшін практикалық және ақпараттық семинарлар өткіземіз. Медиасауаттылықты және жаңа құралдарға саналы көзқарасты қалыптастыру маңызды». Басқарма өкілдерінің хабарлауынша, 2025–2026 оқу жылы ішінде қала бойынша 500-ден астам педагог жасанды интеллект технологияларын пайдалану бойынша тренингтерден өтті. Алдағы жылы бұл сан екі есеге артады деп жоспарлануда.Жасанды интеллект мұғалімді алмастыра алмайды — бұл білім беру саласының барлық мамандары бір ауыздан айтатын қағида. Алгоритм баланың эмоциясын сезінбейді, оның ішкі жан дүниесіне үңіле алмайды, ата-анасымен байланысты орнатпайды. Нағыз тәрбие — тірі қарым-қатынаста ғана туады. Дегенмен жасанды интеллект мұғалімнің қолын босатып, оған ең маңызды нәрсеге — оқушымен тікелей диалогқа — уақыт жасай алады. Осы тұрғыдан алғанда, технология мен адам арасындағы серіктестік — бұл бәсекелестік емес, синергия.Қазақстан мектептерінде жасанды интеллектті енгізу тәжірибесі жаһандық үрдіспен үндеседі. ЮНЕСКО деректері бойынша, 2025 жылы әлемнің 60-тан астам елі ұлттық білім беру жүйелеріне жасанды интеллект элементтерін енгізу бағдарламаларын бастады. Оңтүстік Корея, Финляндия және Сингапур бұл саладағы алдыңғы қатарлы мемлекеттер болып саналады. Қазақстан да осы жолда нақты қадамдар жасауда. Шымкенттің тәжірибесі — елдің оңтүстік өңірінен шыққан жарқын үлгі. Бүгін мектеп партасындағы балалар технологиямен бірге өсуде. Олар жасанды интеллектті бірте-бірте үйренбейді — олар онымен бірге туып, бірге жетіліп жатыр. Міне, осы шындықты мойындап, оны білім беру жүйесінің пайдасына жұмсай білу — бүгінгі ұстаздар мен басқарушылардың басты міндеті.

Қазақстанның оңтүстік өңірінің ірі қаласы Шымкент 2026 жылы жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында елеулі қадам жасады. 27 мамыр 2026 жыл күні жарияланған деректерге сүйенсек, қалада жасанды интеллект негізіндегі бірнеше жүйе белсенді жұмыс істеп, мыңдаған бұзушылықты тіркеп үлгерді. Бұл жаңалық тек Шымкент үшін ғана емес, бүкіл Қазақстан үшін маңызды оқиғаға айналды, өйткені ел бойынша смарт-қалаларды дамыту бағдарламасы жүзеге асырылып жатыр.Соңғы жылдары Қазақстанда жол-көлік оқиғаларының саны алаңдатарлық деңгейде қалып отыр. Ресми статистикаға сәйкес, елде жыл сайын жүздеген адам жол апатынан мерт болады, ал мыңдаған адам жарақат алады. Осы мәселені шешу мақсатында мемлекет цифрлық технологияларды белсенді түрде пайдалануға бет бұрды. Шымкент осы бағытта алғашқылардың бірі болып, жасанды интеллект жүйелерін іс жүзінде қолдана бастады. Қала биылғы жылы бірнеше инновациялық бағдарлама іске қосты, олардың ішінде ең назар аударарлығы — «Жаяу жүргіншілер өтпесі» және «Ақылды жаяу жүргінші» жобалары болды.«Жаяу жүргіншілер өтпесі» жүйесі жол белгілерінің жанындағы бұзушылықтарды автоматты түрде тіркейді. Megacam.Argus жүйесінің деректері бойынша Байтерекова көшесінде, Hyundai Center маңында 2025 жылдың 20 тамызынан 3 желтоқсанына дейінгі аралықта 9 166 бұзушылық тіркелді. Бұл — бірнеше айдың ішіндегі өте жоғары көрсеткіш. Тіпті одан да айқынырақ сурет Рысқұлов көшесінде «Самал» базары жанында байқалады: сол аймақта 25 642 бұзушылық анықталды. Жасанды интеллект нақтылықпен автомобиль нөмірін, бұзушылық уақытын және орнын анықтап, деректерді автоматты түрде дерекқорға жіберді. Осылайша адам факторы мүлдем алынып тасталды — жүйе тәулік бойы, демалыс-мерекесіз жұмыс істейді.Маңызды мәселе — осы аймақтарда өлімге әкелген жол-көлік оқиғасы тіркелмегені. Бұл деректер жүйенің нақты нәтиже беретінін дәлелдейтін дәлел болуы мүмкін. Қалалық полиция департаментінің өкілдері жасанды интеллект камераларының енгізілуімен жүргізушілердің жаяу жүргіншілер өтпелерін бұзу фактілері айтарлықтай азайғанын атап өтті. «Камера тіркеген соң жүргізуші жазаланатынын біледі. Бұл психологиялық тежегіш рөлін атқарады», — дейді жол полициясының қызметкерлері.«Ақылды жаяу жүргінші» жобасы да ерекше назарға лайық. 2026 жылдың 24-28 наурызы аралығында Жібек Жолы көшесінде 343 бұзушылық, ал Тәуке хан даңғылында 146 бұзушылық анықталды. Бұл жоба тек автомобильдерді ғана емес, жол ережесін бұзатын жаяу жүргіншілерді де бақылайды. Заманауи ИИ жүйесі жолдың қай жерінде кім ережені бұзып жатқанын нақты ажырата алады. Маман-сарапшылардың пікірінше, бұл кешенді тәсіл жол қауіпсіздігін арттырудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады.Цифрлық технологиялар саласының сарапшысы Асқар Нұрмағамбетовтің айтуынша, Шымкенттегі тәжірибе болашақта бүкіл ел бойынша таралуы мүмкін: «Бүгін біз Шымкентте пілоттық жоба жүзеге асырылып жатқанын көріп отырмыз. Егер нәтижелері оң болса, бұл тәжірибені Алматы, Астана және басқа ірі қалаларға да енгізуге болады. Жасанды интеллект адамдар жіберетін қателерді болдырмайды, жемқорлық жасамайды және шаршамайды». Оның сөзіне қосымша ретінде айтқанда, бұл жүйелердің басты артықшылығы — олардың объективтілігі мен тұрақтылығы.Алайда қоғамда бұл жүйеге деген екіұшты пікір де бар. Бір жағынан, тұрғындардың көпшілігі жол тәртібін қатаңдатуды қолдайды. Екінші жағынан, кейбір азаматтар деректер жинауға және жеке өмірге қатысты алаңдаушылық білдіруде. «Жол тәртібі бұзылмасын дейміз, бірақ камераларға деген тәуелділік те артып кетпесін», — деп жазды бір шымкенттік өз әлеуметтік желісінде. Бұл пікірталас Батыс елдерінде де бар, мұнда смарт-қала технологияларын дамыту мен жеке деректерді қорғауды теңестіру мәселесі күн тәртібінен түспей отыр.Шымкент жасанды интеллект жүйелерін жол қауіпсіздігіне ендіру бойынша Қазақстандағы бастаушы қалаға айналып барады. Болашақта жүйелер одан да күрделі функцияларға ие болуы, мысалы, апат жасайтын жүргізушілердің мінез-құлқын алдын ала болжау мүмкіндігіне ие болуы күтілуде. Сондай-ақ жол белгілерін автоматты түрде жаңарту, қауіпті аймақтарды анықтау сияқты міндеттерді де ИИ атқара алады. Шымкент тәжірибесі сәтті болса, Қазақстан жол қауіпсіздігі саласында өңірдегі алдыңғы қатарлы мемлекеттердің бірі бола алады. Камераның «көзі» адам көзінен де ұқыпты болып шыққан бұл заманда жол ережелерін сақтау жеке таңдау ғана емес, міндетке айналып бара жатыр.

Шымкент қаласы соңғы жылдары тек оңтүстіктің ірі мегаполисі ретінде ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның технологиялық картасындағы жаңа орталықтардың бірі ретінде де танылуда. 27 мамыр 2026 жыл күні бүкіл ел назары тағы да осы қалаға ауды — бірақ бұл жолы себеп мүлдем ерекше: жергілікті мектеп оқушылары жасанды интеллект негізіндегі заңдық консультация платформасын іске қосты.Шымкенттің технологиялық дамуы соңғы екі жылда айтарлықтай жеделдеді. 2024 жылы қалада Shymkent Hub атты өңірлік технопарк ашылды, ал 2025 жылы Digital Qazaqstan ірі технологиялық форумы өтті. Бұл оқиғалар қаланың инновациялық экожүйесін қалыптастыруға үлкен серпін берді. Алайда ең маңызды ресурс — технопарктар немесе форумдар емес, мектеп партасынан бастап өз идеяларын жүзеге асыруға дайын жас буын екені бүгін тағы дәлелденді.Seitzhan School жеке мектебінің 11-сынып оқушысы Ерхан Нариман — осы жаңа буынның жарқын өкілі. Ол мектепте өзіне сенімді ойластырып жүрген идеясын ортаға салып, бірлесіп жұмыс жасауға дайын серіктестер тапты. Милан Гориславец пен Нұрсұлтан Мұхтарұлы деген сыныптастары бірден қызығушылық танытты. Үшеуі бірігіп AdiletAI атты жасанды интеллект платформасын жасауға кірісті. Идея қарапайым, бірақ өте маңызды: кез келген адам заңи сұрақ қойса, жүйе Қазақстанның қолданыстағы заңнамасы мен ашық дереккөздер негізінде жауап береді. Болашақта платформа кәсіби заңгерлерге де қолайлы болатындай мүмкіндіктермен толықтырылады.Жобаның өзіндік ерекшелігі — ол толығымен мектеп оқушыларының жеке қаражатына жасалды. Концепцияны жасақтауға және бастапқы нұсқаны (MVP) дайындауға шамамен төрт ай және 300 мың теңге жұмсалды. Бұл қаражатты үш жас маман өз жеке жинақтарынан және ата-анасынан алған қалта ақшасынан жинастырды. Бүгінгі күні AdiletAI-дің жеке сайты, лендинг-беті және әкімшілік панелі жұмыс істейді. Команда RAG-жүйесін (Retrieval-Augmented Generation) енгізу үстінде: бұл технология жасанды интеллект ботының жалған деректер ойлап шығарудың алдын алады, өйткені жүйе барлық жауаптарды нақты құжаттар базасынан іздеп табады.Ерхан Нариманның өзі жобаның мақсаты туралы былай дейді: «Қазақстанда заңи сауаттылық деңгейі әлі де төмен. Көп адамдар қарапайым сұрақтарының жауабы үшін адвокатқа барып, уақыты мен ақшасын жұмсайды. Біз бұл мәселені технология арқылы шешкіміз келді. AdiletAI кез келген адамның қолында заң кітапханасы болуын қамтамасыз ете алады». Бұл сөздер жас стартаперлердің тек техникалық емес, сонымен қатар әлеуметтік мақсаттар қойғанын айқын байқатады.Эксперттер мұндай бастамалардың маңызын жоғары бағалайды. IT-индустрия мамандарының пікірінше, заңи технологиялар (LegalTech) саласы бүкіл дүниежүзінде қарқынды дамып келеді. Дүниежүзілік зерттеулер бойынша, 2025 жылы LegalTech нарығының жалпы көлемі 25 миллиард долларды асып кетті. Қазақстанда бұл сегмент әлі де игерілмеген болып қалуда, сондықтан AdiletAI тиісті инвестиция мен мемлекеттік қолдауды тапса, елдегі заңи қызметтерді демократияландыра алатын маңызды құрал болуы ықтимал. Ерекше назар аударатын жайт — платформа Қазақстан заңнамасының ерекшелігін ескере отырып жасалуда, яғни жалпы шетелдік шешімдерді бейімдеу емес, жергілікті реалиятқа нақты бағытталған өнім туралы сөз болып отыр.Болашақ жоспарлары да айтарлықтай кең. Команда платформаға заңгерлер мен корпоративтік пайдаланушылар үшін құжат дайындау модулін қосуды жоспарлауда. Мысалы, келісімшарт жасау процесін 5-тен 15 минутқа дейін қысқарту мүмкіндігін пайдаланушыларға ұсыну. Бұл функция іске асса, кіші бизнес өкілдері мен жекелеген азаматтар заңгерлік қызметке жұмсайтын шығынын айтарлықтай азайта алады. Ерхан Нариман команда мүшелерімен бірге алдағы уақытта шетелдегі беделді жоғары оқу орындарына түсуді де жоспарлап отыр: «Жақын арада жолдастарыммен бірге шетелге оқуға баруды жоспарлап отырмыз — сол жерде алған білім мен тәжірибені Қазақстан үшін жаңа стартаптар жасауға жұмсағымыз келеді». Бұл — қазіргі заманғы жас қазақстандық кәсіпкерлердің жаңа феноменін айқын бейнелейді: олар алған білімін туған еліне қайтарып, мүлдем жаңа идеялар мен жобалармен оралуды армандайды.Шымкент оқушыларының бұл тәжірибесі бүкіл Қазақстан жастарына үлгі болары анық. Олардың жетістігі арнайы инкубаторлардың немесе миллиондаған инвестициялардың нәтижесі емес — бұл үш мектеп оқушысының сенімі, табандылығы және бірлескен еңбегінің жемісі. AdiletAI жобасы стартап ретінде ғана маңызды емес: ол Қазақстанның ертеңгі технологиялық тұлғасы кімдер болатынын көрсетіп тұрған айна іспеттес.

 «Тұтастай алғанда, қаланы тиімді негізде салып, жан-жақты дамыту керек. Барлық нысандар құрылыс саласындағы озық халықаралық талаптар мен ережелерге толық сай болуға тиіс. Жалпы, Alatau city тұжырымдамасының мақсаты – бизнеске қолайлы жағдай жасау, инвестициялық жобаларды іске қосу, жұртты жұмыспен қамту және заманауи инфрақұрылым салу. Қала төрт ауданға бөлінеді. Бой көтеретін ғимараттардың барлығы халықаралық іскерлік және инновациялық орталықтарға қойылатын талапқа сәйкес болуы керек. Қаланы абаттандыруға және жайлы қоғамдық орындар салуға ерекше назар аудару қажет. Осыған байланысты Үкіметке, әкімдерге тағы да айтарым: «Таза Қазақстан» тұжырымдамасының орындалуы, бұл – конституциялық міндет. «Таза» деген сөздің мағынасы көпқырлы. Бұл – қалаларымызды тазалау, көгалдандыру, көркейту, абаттандыру деген сөз. Сонымен қатар бұл – ниетіміздің тазалығын сақтау, отаншылдығымызды паш ету деген сөз. «Таза Қазақстан» жалпыхалықтық қозғалысы Әділетті Қазақстанның болмысына, тіпті, оның тұтас идеологиясына айналуы керек».

2026 жылдың 27 мамырында Қазақстанның Бас прокуроры Берік Асылов түрік инвесторымен маңызды кездесу өткізді. Кездесу барысында Шымкент қаласында жан-жақты заманауи жылыжай кешенін салу мен пайдалану жобасы талқыланды. Жалпы инвестициялық көлемі 650 миллион долларды құрайтын бұл жоба Қазақстандағы ауыл шаруашылығы саласының дамуында жаңа бетбұрысты белгілеуі мүмкін. Ауқымды жоба елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және аграрлық секторға озық агротехнологияларды енгізуге бағытталған.Жобаны ұсынған компания — "Alsera KZ" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі, оны директор Гюнай Гокалп басқарады. Бұл ұйым Türkiye-нің ірі холдингтерінің бірі — Alarko Holding A.Ş. компаниясының еншілес құрылымы болып табылады. Alarko Holding энергетика, құрылыс, туризм, өнеркәсіп және аграрлық салаларда белсенді жұмыс жүргізіп, шамамен 7 500 қызметкерді біріктіреді. Компанияның Орта Азия нарығына деген қызығушылығы бірнеше жыл бойы байқалып келе жатыр, алайда Шымкенттегі жоба масштабы жағынан өңірдегі ең ірі аграрлық инвестиция болуы ықтимал. Гюнай Гокалп Қазақстанның инвестициялық климатын, атап айтқанда Инвесторлардың құқықтарын қорғау комитеті мен прокуратура органдарымен өзара іс-қимылды оң бағалады.Жоба жыл бойы үздіксіз көкөніс өсіруді көздейді. Бұл Қазақстан үшін аса маңызды, өйткені ел дәстүрлі түрде қысқы айларда Өзбекстан, Иран, Ресей сияқты іргелес мемлекеттерден импорттық өнімге тәуелді болып келген. Жылыжай кешенінің іске қосылуы — помидор, қияр, бұрыш және жапырақты дақылдар сынды маусымдық өнімдердің тапшылығын жоюға мүмкіндік береді. Сонымен бірге тұтынушыларға жыл бойы тұрақты бағамен отандық өнім ұсыну арқылы инфляциялық қысымды да азайтуға жол ашады. Аграрлық салада тәжірибесі бар мамандар мұндай жобаны бүгінгі ауыл шаруашылығы инфраструктурасын жаңғыртудағы маңызды буын ретінде бағалайды.Кездесуде тараптар ішкі өндірушілерге қатысты тәуекелдерді де қозғады. Нақтырақ айтқанда, шет елдік экспортерлердің жеңілдетілген қол жеткізуі ішкі нарыққа қалай әсер ете алатыны талқыланды. Бұл мәселе Қазақстан агробизнесінің өкілдері арасында ұзақ уақыттан бері алаңдатып келе жатқан тақырып. Отандық шаруашылықтар арзан импорттық өнімдермен бәсекелесе алмай, шығынға ұшырап жататын жағдайлар баршаға мәлім. Осыған байланысты Бас прокурор Берік Асылов: "Инвесторлардың құқықтарын қорғау — бұл біздің сөзсіз басымдығымыз", — деп атап өтті. Сонымен бірге ол цифрлық мониторинг механизмдері мен проактивті бақылауды дамыту тұрақты инвестициялық ортаны қалыптастыруға ықпал ететінін баса айтты. Кездесудің қорытындысы бойынша көтерілген мәселелерді мемлекеттік органдармен бірлесе отырып зерделеу тапсырылды.Аталған жоба Қазақстандағы ауыл шаруашылығының жалпы даму үрдісімен үйлесімді. Соңғы жеті жылда елдің ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы шығарылымы шамамен екі есе өсті: 2019 жылғы 5,2 триллион теңгеден 2025 жылы 9,8 триллион теңгеге жетті. Бұл нәтижелер агроөнеркәсіптік кешенді жүйелі дамытудың және кешенді мемлекеттік қолдау шараларының жемісі болып табылады. Жеңілдікті несиелердің көлемі 1 триллион теңгеге жеткен соң, ауыл шаруашылығы екінші жыл қатарынан рекордтық көрсеткіштер демонстрациялауда. Мұндай жағымды фонда шетелдік инвестициялардың да белсенділенуі заңды құбылыс.Шымкент — Қазақстанның ең ірі қалаларының бірі және оңтүстіктің қақпасы ретінде стратегиялық маңызға ие. Халқы 1,2 миллионнан асатын бұл мегаполис ауылшаруашылық өнімдерінің ірі тұтынушысы болумен қатар, Орта Азия елдерімен сауда-логистика торабы ретінде де белгілі. Жылыжай кешенінің орналасу орны кездейсоқ таңдалмаған: Шымкент жанындағы жер учаскелері, су ресурстары және тасымалдау инфрақұрылымы мұндай масштабтағы жобаны іске асыру үшін қолайлы жағдай туғызады. Сарапшылар бойынша жоба аймақтағы жұмыссыздық деңгейін төмендетуге де елеулі үлес қосады деп күтілуде.Жоба іске асырылған жағдайда ол мыңдаған адамды жұмыспен қамтамасыз ете алады. Жылыжай технологиялары, агрономия, логистика, техникалық қызмет көрсету — осының барлығы арнайы дайындалған мамандарды қажет етеді. Бұл — жергілікті оқу орындарымен бірлескен кадр даярлау бағдарламаларының маңызын арттырады. Инвестор жергілікті жұмыс күшін пайдалануға ниет білдірген, бұл қоғамдық қабылдауды жеңілдетеді. Сонымен бірге агроөнеркәсіп кластерінің дамуы шикізат жеткізушілер, буып-түю компаниялары және тарату желілері сияқты сабақтас салаларға да серпін беруі ықтимал. Жалпы алғанда, 650 миллион долларлық инвестиция — бұл тек жылыжай кешені ғана емес, кең ауқымды экономикалық мультипликативті эффект туғызатын жүйелік шешім.Мемлекеттік органдар мен сарапшылар жоба туралы жалпы алғанда оң пікір білдіруде. Алайда кейбір отандық ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілер бәсекелестіктің күшеюіне алаңдаулы. Осы себептен инвестициялық шарттарды ашық талқылау және барлық тараптардың мүдделерін теңестіру аса маңызды болып саналады. Мемлекет бір жағынан шетелдік инвестицияларды тартуда, екінші жағынан ішкі өндірушілерді қолдауда нәзік тепе-теңдікті сақтауға тиіс. Бас прокурордың бұл мәселеге тікелей назар аударуы — үкіметтің осы тепе-теңдікті саналы ұстануға бел байлағанының айғағы. Жоба іске асырылып, оның барлық буындары үйлесімді жұмыс жасаса, Шымкент жылыжайы бүкіл Орталық Азия аймағы үшін үлгілі агробизнес нысанына айналуы мүмкін.

Қазақстан цифрлық экономика саласында жыл сайын жаңа жетістіктерге қол жеткізіп келеді. 27 мамыр 2026 жыл — елімізде тағы бір тарихи оқиға белгіленді: Шымкенттен шыққан жас кәсіпкер Бексұлтан Молдасейіт өзінің Parde стартапы үшін американдық Boost VC қорынан $100 мың инвестиция тарта алды. Бұл жетістік тек жеке табыс емес — бүкіл Оңтүстік Қазақстан өңірінің технологиялық потенциалының айғағы болып табылады.Шымкент соңғы жылдары ақпараттық технологиялар саласында белсенді даму жолына түсті. 2024 жылы қалада Shymkent Hub атты өңірлік технопарк ашылды, ал 2025 жылы ірі Digital Qazaqstan технологиялық форумы өтті. Бұл шаралар жергілікті жастардың инновациялық ойлауын ынталандырды және шетелдік инвесторлардың назарын аударды. Сарапшылардың айтуынша, Алматы мен Астанадан тыс өңірлерде де ИТ-экожүйесінің қалыптасуы Қазақстанның цифрлық болашағы үшін маңызды фактор болып саналады.Бексұлтан Молдасейіттің кәсіпкерлік жолы мектеп қабырғасынан басталады. Ол жасөспірім кезінде-ақ достарымен бірге Sky Light стартапын дамытып, Шымкентте алғашқы дрон-шоуын ұйымдастырды. Бұл тәжірибе болашақ кәсіпкердің батылдығын, техникалық ойлауын және командада жұмыс істеу қабілетін шыңдады. Аймақтық деңгейде жасалған бұл бастама жергілікті жастар арасында үлкен қызығушылық оятып, Шымкенттің технологиялық бейнесін қалыптастыруға үлес қосты. Кейін Бексұлтан АҚШ-қа аттанып, американдық кофаундер Джей Дэвидпен серіктесті. Екеуі бірлесіп, финтех пен ивент-индустрияның қиылысында жаңа платформа — Parde-ді жасай бастады.Parde — қарапайым билет сату платформасы ғана емес. Стартап екі бағытты органикалық түрде біріктіреді: оқиғаларға билет сату сервисі және ивент-мейкерлерге іс-шараларды іске қосу мен кеңейту үшін капитал тарту мүмкіндігін беретін қаржы инструменті. Бұл комбинация нарықта нағыз бос орынды толтырады, өйткені шағын және орта іс-шара ұйымдастырушылары жиі қаржылық кедергілерге тап болып, өз идеяларын жүзеге асыра алмай жатады. Parde осы мәселені жүйелі түрде шешуге бағытталған.2026 жылдың сәуірінде Parde американдық Boost VC қорынан $1,75 млн бағалау кезінде $100 мың инвестиция тартты. Boost VC — Силикон Вадийдің беделді акселераторларының бірі, ол негізінен болашағы зор технологиялық стартаптарға ерте сатыда қолдау көрсетеді. Бұл қордың Қазақстанда туып өскен кәсіпкерге инвестиция салуы — елімізден шыққан таланттардың халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті екенінің тағы бір дәлелі. Инвестициялық шарт жасалғаннан кейін команда АҚШ нарығындағы жұмысын күшейтіп, Нью-Йорк, Майами және Атланта қалаларына назарын шоғырландырды — бұл мегаполистер ірі ивент-индустриясымен және технологиялық инфрақұрылымымен ерекшеленеді.Стартаптың алғашқы қаржылық нәтижелері жарқын болды. Тек 2,5 айдың ішінде Parde ай сайынғы қайталамалы табысын — MRR-ды — $35 мыңға жеткізді. Платформада тіркелген аккаунттар саны 2000-нан асты, ал шыңдық сәттерде бір уақытта 20 мың пайдаланушы платформада болды. Бұл деректер стартаптың нарықтан сұраныс тапқанын, яғни нақты мәселені шешетінін дәлелдейді. «Қазір бізде пайплайнда шамамен $6 млн GMV бар. Алдағы айлардағы міндет — мұны нақты ақшаға айналдыру, MRR-ды $100 мыңға жеткізу және ірі ұйымдастырушыларды платформаға қосу», — дейді Бексұлтан Молдасейіт.Қазақстандық ИТ-саласының мамандары бұл жетістікті ерекше маңызды деп бағалайды. Еліміздің стартап экожүйесі бойынша сарапшы Дәурен Сейтқалиевтің пікірінше, Parde-нің табысы Қазақстанда кәсіпкерліктің жаңа толқыны қалыптасып жатқанын көрсетеді: «Бексұлтан сияқты жастар тек отандық нарықпен шектелмей, алғашқы күннен бастап жаһандық ауқымда ойлайды. Бұл мүлдем жаңа ұрпақтың бизнес-менталитеті». Үкіметтік цифрлық даму бағдарламалары, технопарктер мен акселераторлардың кеңеюі осындай жетістіктердің алғышарттарын жасап отыр.Болашаққа қарасақ, Parde-нің алдында кең горизонт ашылып тұр. Стартап АҚШ-тың ірі қалаларын игергеннен кейін жаңа нарықтарға — Еуропаға, Латын Америкасына немесе Оңтүстік-Шығыс Азияға — шығу жоспарларын пысықтауда. Сонымен бірге Beksultan-ның өз тәжірибесін отандастармен бөлісіп, Шымкент пен Қазақстанның ИТ-қоғамдастығына менторлық жасауы — жас кәсіпкерлер үшін маңызды ынталандырушы үлгіге айналуда. Оңтүстік Қазақстан өңірінің бұл табысы — кез келген қалада, кез келген жастан бастауға болатын кәсіпкерліктің шынайы мысалы. Parde-нің АҚШ нарығындағы жетістігі Қазақстанның технологиялық картасына жаңа нүкте қосты.

Шымкент қаласында 27 мамыр 2026 жылы жылу энергетикасын цифрландыру мәселелеріне арналған маңызды семинар өтті. Қазақстан Энергетика министрлігі мен қала әкіматының бірлескен ұйымдастыруымен өткен бұл іс-шараға мемлекеттік органдардың өкілдері, коммуналдық кәсіпорындар, ғылыми ұйымдар мен Қазақстан, Ресей және Өзбекстаннан келген сарапшылар қатысты. Семинардың басты мақсаты — жасанды интеллект, цифрлық модельдер және роботтық жабдықтарды жылу желілерін тексеруде қолдану тәжірибесін талқылау және оны елдің басқа өңірлеріне таратудың жолдарын айқындау болды.Қазіргі таңда Қазақстандағы жылу жүйелерінің жағдайы елеулі мәселелерді туындатып отыр. Елдің көптеген қалаларындағы жылу желілері кеңестік дәуірде салынған және олардың физикалық тозу деңгейі өте жоғары. Статистикаға жүгінсек, кейбір өңірлерде жылу тасымалдау кезіндегі жоғалтулар жалпы өндірілетін жылудың 30–40 пайызына жетеді. Бұл тек үлкен экономикалық шығынды ғана емес, сонымен бірге тұрғындардың тұрмыс сапасына тікелей әсер ететін сенімсіздік пен авариялық жағдайларды да білдіреді. Ескі инфрақұрылым жыл сайын қыс мезгілінде апаттық жағдайлар туғызады, ал дәстүрлі жөндеу тәсілдері бұл мәселені түбегейлі шеше алмайды.Семинарда ерекше назар аударған технологиялардың бірі — трубаішілік диагностика жүйесі. Бұл тәсіл арнайы роботтық құрылғыларды қолдану арқылы іске асырылады: шағын роботтар трубаның ішіне жіберіліп, жоғары ажыратымдылықтағы камералар мен сенсорлар көмегімен трубаның ішкі бетін толық сканерлейді. Алынған деректер жасанды интеллект жүйесіне беріліп, онда зақымданған немесе тозған учаскелер автоматты түрде анықталады. Ең маңыздысы — бұл технология аварияны алдын ала болжауға мүмкіндік береді, яғни труба жарылып, ыстық су жерге сіңіп кетпей тұрып, проблемалы жерді тауып, уақытылы жөндеуге жол ашады.Семинарда талқыланған тағы бір перспективалы бағыт — цифрлық егіздер технологиясы. Цифрлық егіз дегеніміз — нақты жылу желісінің толық виртуалды көшірмесі, яғни барлық трубалардың, сорғы станцияларының, жылу тораптарының кеңістіктегі үлгісі. Бұл виртуалды модельде температура, қысым, ағын жылдамдығы сияқты параметрлер нақты уақыт режимінде бейнеленеді. Диспетчерлер мен инженерлер экран алдынан тұрып бүкіл жылу жүйесінің жұмысын бақылай алады, аварияға дейін ықтимал мәселелерді анықтай алады және жүктемені оңтайлы бөлу арқылы жылу жоғалтуларын азайтады. Бұл технология — заманауи қалалардың «ақылды» инфрақұрылымының ажырамас бөлігіне айналып келе жатқан шешім.Шымкент осы бағытта елде алғашқылардың бірі болып нақты қадам жасады. Қалада жүргізілген пилоттық, одан кейін өнеркәсіптік ауқымдағы жобаның нәтижелері семинар қатысушыларын таң қалдырды. Жүйені енгізгеннен кейін байқалған экономикалық тиімділік 76,2 пайызды құрады — бұл өте жоғары көрсеткіш. Авариялар саны айтарлықтай қысқарды, жылу жоғалтулары азайды, ал жөндеу жұмыстарының шығыны да едәуір төмендеді. Шымкент тәжірибесі Қазақстанда осы технологияның жұмыс істейтінін, климаттық және инфрақұрылымдық жағдайларға бейімделетінін практика жүзінде дәлелдеді.Семинар барысында халықаралық тәжірибе де кеңінен талқыланды. Ресей мен Өзбекстаннан келген сарапшылар өз елдеріндегі ұқсас жобалар туралы баяндады. Атап айтқанда, Ресейдің бірқатар қалаларында трубаішілік диагностика жүйелері жылдардан бері табысты қолданылып келеді және олардың тәжірибесі Қазақстан үшін құнды сабақ болып табылады. Сонымен бірге, нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру мәселесі де күн тәртібіне қойылды: жаңа технологияларды тезірек және тиімдірек енгізу үшін заңнамалық өзгерістер қажет екені атап өтілді. Мамандар бюрократиялық кедергілердің инновациялық шешімдерді тарату жылдамдығын баяулататынын ескертіп, реттеуші органдарды осы мәселеге назар аударуға шақырды.Семинар қатысушыларының пікірінше, бұл бастаманың маңызы тек техникалық шешімдерді қабылдаумен шектелмейді. «Біз инфрақұрылымдық трансформацияның табалдырығында тұрмыз. Жылу жүйелері — қаланың тіршілік тамыры. Егер біз бүгін дұрыс технологиялық шешімдер қабылдасақ, болашақта ондаған мың тұрғын суық қалмайды, мемлекет миллиардтаған теңгені үнемдейді», — деп атап өтті іс-шараның бір қатысушысы. Бұл сөздер залдағылардың жалпы көңіл-күйін дәл жеткізді.Алдағы уақытта Энергетика министрлігі Шымкент үлгісін елдің басқа ірі қалаларына — Алматы, Астана, Қарағанды, Павлодар сияқты тұрғындары жылу жүйесіне тәуелді мегаполистерге тарату жоспарын жасауды бастайды. Бұл процесс кезең-кезеңімен жүзеге асырылмақ: алдымен техникалық-экономикалық негіздеме дайындалып, нормативтік база жаңартылады, одан кейін жергілікті мамандарды оқыту бағдарламалары іске қосылады. Сарапшылар бұл реформаның аяқталуы Қазақстанның жылу энергетикасы саласын түбегейлі өзгертіп, елдің коммуналдық инфрақұрылымын Еуропалық стандарттарға жақындатуы мүмкін деп бағалайды. Роботтар мен жасанды интеллект бүгін Шымкенттің трубаларында жұмыс істеп жатыр — ертең олар бүкіл Қазақстандағы жылу желілерінің сенімді күзетшісіне айналады.

2026 жылдың 26 мамырында Шымкент қаласының білім беру саласында тарихи маңызды оқиға болды: қаланың барлық мемлекеттік мектептерінде жасанды интеллект жүйесі толықтай іске қосылды. Бұл шешім жай ғана технологиялық жаңалық емес — ол қауіпсіздік пен ашықтықты бір уақытта қамтамасыз ету мақсатындағы кешенді реформаның бөлігі. Оңтүстік Қазақстанның ең ірі мегаполисі ретінде Шымкент жыл сайын жүздеген мың оқушыны қабылдайды, сондықтан мектеп ортасындағы тәртіп пен қауіпсіздік мәселесі бұрыннан өзекті болып келген.Бүгінгі күні Шымкент мектептерінде жасанды интеллект технологиясы оқушылардың мінез-құлқын нақты уақыт режимінде талдайды. Жүйе агрессияны, төбелесті және қақтығыс жағдайларын автоматты түрде анықтайды. Ерекше жағдай туындаса, сигнал тікелей полицияның пультіне жіберіледі. Бір ғана мектепте шамамен 180 камера орнатылған: сыныптарда, дәліздерде, кіреберіс алдында және ғимараттың периметрі бойынша. Алайда мониторлардың артында енді тек адам отырмайды — жасанды интеллект те жұмыс істейді.Шымкент қаласы білім басқармасының басшысы Қуаныш Исқақов жүйенің мүмкіндіктері туралы толығырақ айтып берді: «Жасанды интеллект мынадай сәттерді таниды: бұл ойын ба, әлде шынайы агрессия ма? Одан кейінгі функция — қару-жарақты тану: атыс қаруын, суық қаруды және тағы басқаларды. Ол да бірден тіркеледі. Сонымен қатар тыйым салынған аймақтар бар. Мәселен, шатырға шығу — тыйым салынған аймақ, сондай-ақ жертөлеге түсу де. Сол жерлерде камералар орнатылған, егер бала жақындаса, сигнал бірден Орталық операциялық басқармаға (ОПБ) барады». Бұл мәліметтер жүйенің тек бейнебақылаумен ғана шектелмейтінін, ситуациялық интеллект деңгейіне жеткенін дәлелдейді. Акиматтың мәліметінше, жүйе Ұлттық қауіпсіздік комитетінің сертификатынан өткен, байланыс арнасы жабық, сервер Орталық операциялық басқармада орналасқан. Бұл деректер мен байланыстың қауіпсіздігін арттыратын маңызды факторлар.Цифрландыру тек қауіпсіздік мәселелерімен ғана шектелмеді. Мектептерде оқушылардың қатысуын қадағалайтын және оқу сапасын бақылауға көмектесетін жүйе іске қосылды. Мектеп-гимназия № 1 директоры Анар Аманқұлова осы жүйенің артықшылықтарын атап өтті: «Мұнда қазір мектепте қанша оқушы барын көрсетеді. Бізде 2 ауысым бар. Бүгін 1-ауысымда 52 сынып-комплект, 1337 оқушы бар. Олар осы жүйеде тіркелген». Әкімшілік оқуға кешігулерден бастап әр сынып бойынша статистикаға дейін толық суретті нақты уақытта қара алады. Бұл мұғалімдер мен ата-аналар үшін де маңызды ақпарат болып табылады, өйткені оқушының мектепке қатысуы білім сапасымен тікелей байланысты.Технологиялар мектеп асханасына да жетті. Тегін түскі ас алу үшін оқушы алақанын сканерлейді. Бұл жалған жазулардың алдын алады және порция санын дәл есепке алуға мүмкіндік береді. Төрт ай ішінде шамамен алты жүз миллион теңге үнемделді. Бұл — жай ғана бюджет қаражатын сақтау емес, сонымен қатар мемлекеттік қаражаттың мақсатты жұмсалуын қамтамасыз ету. Биометриялық тіркеу жүйесі балаларды ғана емес, тамақтану процесін де бақылауға мүмкіндік береді, бұл гигиена мен тамақтану сапасын арттырады.Цифрлық аудит бұзушылықтарды да анықтады. Атап айтқанда, мемлекеттік мектептердің қызметкерлері арасында «өлі жандар» деп аталатын жағдайлар анықталды. Шымкент қаласы әкімінің орынбасары Сарсен Қуранбек мынаны атап өтті: «Кейбір қызметкерлер тізімде тұр, жалақы алады, бірақ айлар бойы жұмыста көрінбейді. Алғашқы белгілерді біз анықтадық, арнайы қызметтерге беріп жібердік. Олар қазір тергеу іс-шараларын жүргізуде, мен білетінімше». Бұл жайт цифрлық жүйенің тек техникалық деңгейде ғана емес, институционалдық сыбайлас жемқорлықпен күресте де тиімді екенін дәлелдейді.Қалалық білім беру жүйесін жаңғыртуға жалпы сомасы алты миллиард теңгеге жуық қаражат бағытталуда. Алайда акиматта жалған жазулар мен фиктивті ставкалар жойылғаннан кейінгі экономикалық тиімділікті де есептеп жатыр. Сарапшылардың бағалауынша, бұл технологиялар ұзақ мерзімді перспективада бюджетке айтарлықтай пайда әкелуі мүмкін. Арнайы басқармада жаңа технологиялардың білім беру саласын неғұрлым мөлдір және басқарылатын ете алатынын атап көрсетті.Шымкент тәжірибесі Қазақстанның басқа қалалары үшін де үлгі бола алады. Мектеп қауіпсіздігі мен цифрлық ашықтықты бір уақытта қамтамасыз ету — заманауи білім беру жүйесінің талабы. Алайда сарапшылар жасанды интеллекттің тек техникалық шешім ретінде ғана емес, педагогикалық ортамен тиімді ұштастырылуы қажет екенін ескертеді. Балалардың жеке деректерін қорғау, жүйенің алгоритмдерінің дұрыстығын тексеру және мұғалімдерді цифрлық сауаттылыққа оқыту — бұл реформаның табысты болуы үшін шешілуі тиіс маңызды мәселелер. Шымкент жолын таңдады — енді оның нәтижесін бүкіл Қазақстан бақылайды.

Қазақстан ауылшаруашылығы саласында маңызды технологиялық серпіліс жасалуда. 26 мамыр 2026 жыл күні жарияланған мәліметтерге сүйенсек, Шымкент қаласында биылғы жылы егістік алқаптарын химиялық өңдеуге 0,8 миллион гектар жер жоспарланған. Бұл сан алғаш қарағанда үлкен болып көрінгенімен, шын мәнінде ол оң үрдістің белгісі болып табылады: өңделетін алқаптардың көлемі жыл сайын бірізді қысқарып келеді, ал мамандар мұны фитосанитарлық қызметтің тиімділігі артып жатқанының тікелей дәлелі ретінде бағалайды. Ел аграрлық саясатының жаңа бетпарағы ашылып жатыр, және бұл өзгерістің арқасында Оңтүстік Қазақстанның егіншілері табиғат апатына қарсы одан да берік тұра алатын болады.Шегіртке — Орталық Азия диқандарының ежелден келе жатқан ең қауіпті жауларының бірі. Тарих беттерін ақтарсаңыз, бұл зиянкестің жасаған опат-зияны туралы жазбалар ерте ортағасырлық деректерден бастап кездеседі. Қазақстан үшін, ауылшаруашылық саласы ел азық-түліктік қауіпсіздігінде басты рөл атқаратын мемлекет үшін, шегіртке шабуылы аймақтық ауқымдағы апатқа айналуы мүмкін. Елдің оңтүстік өңірлері, атап айтқанда Шымкент, дәстүрлі түрде жоғары қауіпті аймаққа кіреді. Шегіртке үшін қолайлы жылдары оның ұйымдасқан топтары бірнеше сағат ішінде мыңдаған гектар егісті жойып жібере алады, фермерлерді күнкөріс көзінен айырады. Дәл осы себепті мемлекет жылдар бойы осы қауіпке қарсы тұру жүйесін қалыптастырып, фитосанитарлық инфрақұрылымды дамытуға ресурс жұмсап келеді.Ауыл шаруашылығы вице-министрінің сөзіне қарағанда, соңғы жылдардың динамикасы сақтық оптимизміне негіз береді. 2025 жылы өңдеуге 0,9 миллион гектар жер алынды — бұл оның алдындағы жылмен салыстырғанда 13 пайызға аз. Енді белгі 0,8 миллион гектарға түсірілді. Мұндай жоспарлы қысқарту қаражаттың жетіспеушілігінен немесе бдительностьтің төмендеуінен туындап отырған жоқ, бұл зиянкестерді бақылау мен оларға қарсы күресудің түбегейлі жаңа тәсілінің нәтижесі. Жәндіктердің өсіп-өну ошақтары неғұрлым дәл және жедел анықталса, соғұрлым сплошной химиялық өңдеуді қажет ететін алқаптардың ауданы аз болады.Жаңа стратегияның басты құралы — ұшқышсыз ұшу аппараттары болды. Фитосанитарлық қызметтің материалдық-техникалық базасын жаңарту шеңберінде 51 арнайы дрон сатып алынды. Бұл машиналар екі функцияны бірден атқарады: бір жағынан, олар аумақтарды әуеден бақылауды қамтамасыз етіп, топтардың қозғалысын нақты уақытта бақылауға және жұмыртқа салынған жерлерді тіркеуге мүмкіндік береді; екінші жағынан, ауыр техниканы бүкіл алаңда жұмылдырусыз нақты ошақтарды дәл өңдейді. Агрономдардың бағалауынша, дрондарды қолдану химиялық препараттардың шығынын үштен бірге және одан да артық азайтуға мүмкіндік береді, бұл ретте қорғау тиімділігі төмендемейді. Жасанды интеллект негізіндегі аналитика жиналған деректерді тезірек өңдеуге және бүрку учаскелерін дәл анықтауға мүмкіндік береді.Шымкент өңірінің бірқатар ірі фермер шаруашылықтарына кеңес беретін агрохимия саласының сарапшысы Айгүл Нұрмағанбетова технологиялық қайта жарақтандыру фитосанитарлық жұмыстың өзіндік логикасын өзгертіп жатқанын атап өтеді: «Бұрын алдымызда барынша үлкен ауданды қамту міндеті тұратын. Қазір біз басқаша жұмыс жасаймыз: алдымен қатерді дәл анықтаймыз, содан кейін нысанаға бағытталған түрде әрекет етеміз. Дрон бірнеше сағат ішінде алқаптарды аралап шығып, агрономның бірнеше күн жинайтын деректерін береді. Бұл — реакцияның басқа жылдамдығы, демек, нәтиже де басқа болады». Оның айтуынша, әсер ең алдымен қол жетпейтін аймақтарда — жол жетуі қиын төбе беткейлерінде, тоғай зарослардарында, ирригациялық каналдар бойында байқалады, яғни жерасты техникасы мүлдем жете алмайтын жерлерде.Шымкент маңындағы Сайрам және Қазығұрт аудандарында жұмыс істейтін фермерлер: шегіртке жағдайы соңғы маусымдарда басқарылатын бола бастады деп растайды. «Біз табиғатпен бетпе-бет жалғыз тасталып қалғанымызды сезінбейміз, — дейді астық дақылдарын өсірумен айналысатын фермер Рүстем Жақсыбеков. — Бірнеше жыл бұрын шегіртке шабуылы деген жоспарлаған өнімнің дерлік толық жоғалуы дегенді білдіретін. Қазір жедел ден қойылады, техника бар, препараттар дер кезінде жеткізіледі. Осылай жалғаса берсе, бірнеше жылдан кейін бұқаралық шабуыл деген не екенін мүлдем ұмытамыз деп ойлаймын». Алайда мамандар ерте асығыс бой жібермеуге шақырады.Климатологтар мен агробиологтар ескертеді: климаттың өзгеруі шегірткенің дәстүрлі көбею циклдеріне болжаусыздық енгізуде. Жылыну зиянкестің күтілгеннен ерте белсенділенуіне, ал дәстүрсіз жауын-шашын стандартты емес жерлерде оның бұқаралық өсіп-өнуі үшін қолайлы жағдайлар туғызуға алып келеді. Осыған байланысты Қазақстан Ауыл шаруашылығы министрлігінің мамандары бақылау жүйелерін климаттық деректерді талдауға негізделген болжамды модельдермен интеграциялау мүмкіндігін зерттеуде. 2028 жылға қарай фитосанитарлық қызметтер үш айлық жоспарлау горизонты бар зиянкестер санының жарылуын болжау құралдарына қол жеткізетін болады деп жоспарлануда. Бұл ерте ескерту жүйесі ел егіншілерін маусымдық апаттан сақтаудың мүлдем жаңа деңгейіне шығарады.Қазақстанның осы саладағы табыстары іргелес мемлекеттердің назарын аударуда. Қырғызстан мен Өзбекстанның аграрлық ведомстволарының өкілдері өткен жылы Қазақстанның фитосанитарлық орталықтарын танысу мақсатында барды. ШОС сарапшылары республика тәжірибесін шекараны бөлмейтін зиянкестерге қарсы күресте бірыңғай аймақтық стратегия жасаудың ықтимал үлгісі ретінде қарастыруда. Шегіртке мемлекеттік шекараны білмейді, және бірнеше елдің үйлестірілген іс-қимылы шашыраңқы ұлттық күш-жігерден мүлдем салмақты нәтиже бере алады. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның өсімдіктерді қорғау жүйесін жетілдіру жекелеген аймақ немесе сала шегінен асып кететін маңызға ие болады. Өңдеу нәтижесін сақтай отырып, өңделетін алқаптарды қысқарту — бұл тек үнемдеу ғана емес, ғылыми тәсілді, заманауи технологияларды және жер бетінде өмір сүріп, еңбек ететін мыңдаған адамдардың практикалық тәжірибесін ұштастыра білетін мемлекеттік аграрлық саясаттың кемелдігінің куәсі.

26 мамыр 2026 жыл күні Шымкент қаласында денсаулық сақтау жүйесін жетілдіруге арналған кеңейтілген кеңес өтті. Қала әкімінің орынбасары Арман Сабитовтың төрағалығымен өткен бұл жиын — тек ведомствоаралық есеп беру шарасы ғана емес, Қазақстанның ең жылдам өсіп келе жатқан мегаполисінің медицина саласында жинақтаған тәжірибесін жүйелеу тұрғысынан да ерекше маңызды оқиға. Жиынға қалалық денсаулық сақтау басқармасының басшылары, МӘМС филиалының мамандары, медициналық ұйымдардың бас дәрігерлері, сондай-ақ азаматтық қоғам мен пациенттер ұйымдарының өкілдері қатысты.Шымкенттің тарихи маңызын ескерсек, бұл кеңестің символдық мәні де зор. Бірнеше жыл бұрын республикалық маңызы бар қала мәртебесін алған Шымкент бүгінде 1,2 миллионнан астам тұрғынды қамтиды. Демографиялық серпін медициналық инфрақұрылымға орасан зор салмақ түсіруде: қалалық емханалар жыл сайын барған сайын көп науқасты қабылдайды, ал тар мамандықтағы дәрігерлерге деген сұраныс жүйенің мүмкіндіктерінен озып кетуде. Дәл осы себептен цифрландыру мен тиімділікті арттыру мәселелері Шымкент үшін жай ғана заманауи үрдіс емес, өткір қажеттілікке айналды. Оның үстіне, қала тұрғындары жастарға толы — халықтың орташа жасы республикалық көрсеткіштен төмен, ал бұл медицина қызметтеріне деген ұзақ мерзімді сұраныстың одан әрі өсетінін білдіреді.Кеңестің басты жақсы жаңалығы МӘМС филиалының деректері болды: 2026 жылдың алғашқы төрт айында медициналық қызметтер сапасына шағымдар саны 17,5 пайызға азайды. Бірнеше жыл бұрын бастауыш медициналық-санитарлық көмек сапасы тұрғысынан елеулі қиындықтар бастан кешкен қала үшін бұл — сезімтал прогресс. Сарапшылар оң серпінді бірнеше факторпен байланыстырады: емханаларда электрондық кезек жүйесін енгізумен, дәрігерлермен онлайн-кеңес алу мүмкіндіктерін кеңейтумен, сондай-ақ медициналық ұйымдардағы ішкі бақылауды күшейтумен. «Шағымдар санының азаюы — бұл тек статистика емес, дәрігер мен науқас арасындағы өзара қарым-қатынастың нақты жақсаруы. Адамдар жүйеге сенім арта бастады, ал бұл, менің ойымша, ең маңыздысы», — деп атап өтті МӘМС қалалық филиалының директоры жиында.Халықты міндетті әлеуметтік медициналық сақтандырумен қамту мәселесіне де ерекше назар аударылды. Бүгінде Шымкент тұрғындарының 86 пайызы МӘМС жүйесінде сақтандырылған — бұл республикалық орта көрсеткіштен жоғары. Алайда жүйеден тыс қалып отырған шамамен 168 мың адам бар. Оларды жүйеге тарту жұмысы бірнеше бағытта жүргізілуде: аудандық әкіматтар мен салық органдарының бірлескен рейдтері, әлеуметтік желілер мен кәсіпорындардағы ақпараттық науқандар, өзін-өзі жұмыспен қамтыған және бейресми сектор қызметкерлерімен жеке жұмыс. Ерекше назар осал топтарға — жалғызбасты аналарға, мүгедектік белгілері бар адамдарға және өмірлік жағдайлары салдарынан ресми жұмыссыздыққа ұшырағандарға аударылуда. «Сақтандырылмаған адам — тәуекел аймағындағы адам. Ол дәрігерге баруды соңғы сәтке дейін кейінге қалдырады да, сайып келгенде асқынған ауруымен бізге түседі. Бұл оның өзі үшін де трагедия, жүйе үшін де артық ауыртпалық», — деп баса айтты қалалық денсаулық сақтау басқармасының басшысы.Цифрландыру шымкенттік медицинаның негізгі басымдықтарының бірі болып қала береді. Қаланың барлық мемлекеттік медициналық ұйымдары бірыңғай электрондық денсаулық сақтау жүйесіне қосылған. Электрондық медициналық карталар амбулаториялық науқастардың 94 пайызы үшін жүргізілуде, ал электрондық рецепттер үлесі аптека желілерімен тікелей интеграциямен бірге 78 пайызға жетті. Телемедицина ерекше серпінді өсу көрсетуде: алғашқы төрт ай ішінде онлайн-кеңестер саны 40 пайызға өсті. Бұл тар маманға физикалық жетудің қиындығы бар қаланың алыс аудандары үшін аса маңызды. Жыл соңына дейін киілетін құрылғылар арқылы созылмалы науқастарды автоматты бақылау жүйесін іске қосу жоспарлануда — пилоттық жоба екі емханада басталып та кетті. Бұл бастама болашақта ауруларды ерте анықтаудың тиімді тетігіне айналады деп күтілуде.Пациент құқықтарын қорғау кеңесте ерекше орын алды. Жыл басынан бері қалалық медициналық омбудсменге Шымкент тұрғындарының 340-тан астамы жүгінді. Өтініштердің 62 пайызы сотқа жүгінбестен оң шешімін тапқаны назар аудартады — бұл көрсеткіш өткен жылмен салыстырғанда өскен. Омбудсмен институтын нығайту жоспарлануда: оның өкілеттіктері мен штатын кеңейту, сондай-ақ қаланың алыс аудандарындағы жұмыс үшін мобильді қабылдау пункті құру қарастырылуда. Бір мезгілде барлық қалалық аурухана мен емханаларда «ыстық желілер» жұмысы жандандырылды, медициналық мекемелерде орналастырылған QR-кодтар арқылы шағымды анонимді беру мүмкіндігі енгізілді. Анонимділіктің науқастардың проблемалар туралы хабарлауға деген дайындығын айтарлықтай арттырғаны атап өтілді.Қаржылық ашықтық та күн тәртібінің маңызды тақырыбына айналды. МӘМС қаражатын жұмсау туралы тоқсандық есептер енді қаланың ресми ресурстарында ашық қолжетімділікпен жарияланатын болады. Сонымен қатар, науқастардың бағалауын ескере отырып, медициналық ұйымдардың ашықтық рейтингі қалыптастырылады. Тәуелсіз аудиторлар да ірі медициналық ұйымдарды тексеруге тартылатын болады. Мамандар қаржы ағындарының ашықтығы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің және халықтың денсаулық сақтау жүйесіне жалпы сенімін арттырудың ең тиімді құралдарының бірі екенін санайды. Кеңестің қорытындысы бойынша 2026 жылдың қалған бөліміне арналған кешенді іс-шаралар жоспары бекітілді. Негізгі міндеттер қатарында: МӘМС қамтуын 90 пайызға жеткізу, шағымдар санын тағы 10 пайызға азайту, барлық емханалардағы электрондық қызметтерді жетілдіру және телемедицинаны кеңейту. Шымкенттің тәжірибесі республикалық деңгейде мұқият зерттелуде: ел астанасынан кейінгі үшінші мегаполис ретінде қала халық санының өсуі жағдайында ірі қалалық медициналық жүйені басқарудың бірегей тәжірибесін жинақтады. Жоспарланған іс-шараларды іске асыру Шымкентке жыл соңына дейін халыққа медициналық қызметтердің сапасы мен қолжетімділігі бойынша аймақтар арасындағы көшбасшылар қатарына кіруге мүмкіндік береді деп күтілуде.

26 мамыр 2026 жыл күні жарияланған «Smart City Ranking 2025» рейтингісінің қорытындылары бойынша Шымкент қаласы Қазақстан бойынша цифрландыру саласындағы үздік үш қала қатарына кірді. Бұл жетістік — республиканың оңтүстік өңірі үшін шынайы тарихи оқиға, себебі бұрын мұндай рейтингтерде Шымкент үнемі Астана мен Алматының артында қалып, орта шептегі позицияларды ғана иеленетін. Жүйелі жұмыс, мақсатты инвестиция және саяси ерік бірлесіп, қаланың бетін мүлдем басқа бағытқа бұрды.Шымкенттің цифрлық трансформация жолы шамамен алты-жеті жыл бұрын басталды. 2019–2020 жылдары қалалық әкімдік бірқатар пилоттық жобаларды іске қосты: бейнебақылау жүйелерін кеңейту, электрондық мемлекеттік қызметтерді жетілдіру, қоғамдық көлікке жол картасы жүйесін енгізу. Сол кезде бұл жұмыстар жергілікті тұрғындарға тым баяу және жеткіліксіз болып көрінді. Алайда нақ осы қадамдар кейінгі жылдары ауқымды реформалардың негізін қалады. 2022 жылы қала бюджетінен цифрландыруға бөлінген қаражат алғаш рет жарты миллиард теңгеден асты, ал 2024 жылы бұл сан бірнеше есе өсті.Рейтингтің авторлары «Smart City Ranking 2025» бағалауын бірнеше негізгі критерийлер бойынша жүргізді. Олардың қатарына мемлекеттік қызметтердің цифрлық форматта қолжетімділігі, ақылды көлік жүйелерінің деңгейі, қоғамдық орындардағы интернет инфрақұрылымы, экологиялық мониторинг жүйелері мен азаматтық белсенділіктің цифрлық платформалардағы деңгейі кірді. Шымкент осы бес салада да жоғары баллдар жинай отырып, жалпы кестеде Астана мен Алматыдан кейінгі үшінші орынды алды. Бұл — елдің бірде-бір өңірлік орталығы бұрын қолжеткізбеген нәтиже.Шымкент қалалық мәслихатының депутаты Асқар Нұрланов бұл нәтиже туралы пікірін жасырмады: «Біз бес жыл бойы нені мақсат тұттық, соған жеттік. Тұрғындардың шағымдары мен өтініштерін онлайн форматта қабылдайтын платформа жалғыз жылда 200 мыңнан аса пайдаланушыға жетті. Бұл — цифрлық сенімнің өсіп жатқанының айқын белгісі». Цифрлық технологиялар сарапшысы, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университетінің доценті Гүлнар Сейтқалиева да жетістіктің мәнін ашып берді: «Шымкент — халқы үш миллионнан асқан мегаполис. Мұндай масштабта цифрлық трансформацияны жүргізу — техникалық ғана емес, ұйымдастырушылық та мегажоба. Бұл жетістікті жеңіл деуге болмайды».Рейтингте жоғары баллға ие болған бірнеше нақты жоба ерекше атап өтуді қажет етеді. Біріншіден, «Ақылды жарықтандыру» жобасы: қалада 47 000-нан астам LED-шамдар сенсорлық басқару жүйесіне қосылды, бұл энергия шығынын 38 пайызға қысқартты. Екіншіден, «E-Shymkent» платформасы арқылы тұрғындар 180-нен астам мемлекеттік қызметті смартфон арқылы ала алады. Үшіншіден, экологиялық мониторинг жүйесі: қалада 120-дан астам ауа сапасын бақылайтын датчик орнатылып, деректер онлайн режимде жарияланады. Бұл жобалар бірге алғанда қаланың «ақылды» инфрақұрылымын мүлдем жаңа деңгейге шығарды.Тұрғындар да өзгерісті сезінді. Шымкенттің Еңбекші ауданында тұратын Мейіржан Досымов айтады: «Бұрын жеке кабинетте тіркелу үшін кезекте бірнеше сағат тұратынбыз. Қазір баланың мектепке тіркелуінен бастап, дәрігерге жазылуға дейін бәрін телефонмен шешемін. Уақыт та үнемделеді, жүйкеге де жайлы». Жас кәсіпкер Айнұр Бекова бизнес тіркеуін толығымен онлайн форматта өткізгенін айта келе, рәсімдеу мерзімі бұрынғы 10–15 күннен 3 күнге дейін қысқарғанын атап өтті.Алайда мамандар тек жетістіктерді ғана емес, алдағы міндеттерді де ескертуден жалықпайды. Цифрлық сауаттылық деңгейі қалалықтар арасында әлі де біркелкі емес. 60 жастан асқан тұрғындардың едәуір бөлігі цифрлық платформаларды пайдаланудан жалтарады немесе техникалық қиындықтарға тап болады. Кибер-қауіпсіздік саласында да жүйелі жұмыс жалғасуы тиіс: мемлекеттік деректер қорларын қорғау, жеке мәліметтердің сақталуы — бұл мәселелер бүгінгі таңда бүкіл дүниежүзінде өзекті болып тұр. Шымкент тәжірибесі дамып жатыр, бірақ тоқтаған жоқ.Республикалық деңгейде Шымкенттің жетістігі де маңызды сигнал болып табылады. Үкімет «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасын іске асырған бері өңірлік орталықтар арасындағы цифрлық алшақтықты жою мақсат ретінде белгіленген. Шымкент үшінші орынмен осы жолда нақты ілгерілеудің болатынын дәлелдеді. Ақтөбе, Қарағанды, Павлодар сияқты қалалар да осы тәжірибеден үйренуге мүдделі екенін ашық мәлімдеп отыр. Сарапшылардың пікірінше, егер осы қарқын сақталса, алдағы екі-үш жылда Шымкент екінші орынға да нық таласа алады.Осылайша, 2025 жылдың қорытындылары Шымкент үшін тек рейтингтегі орын ғана емес — бұл бүкіл қала жүйесінің ойлау тәсілі өзгергенінің айғағы. Цифрлық инфрақұрылым — бұл мақсат емес, құрал. Ал ол құралды тиімді пайдалана білу — мегаполистің нағыз дамуына апаратын жол. Шымкент бұл жолда жүріп жатқанын дәлелдеді.

26 мамыр 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстік мегаполисі Шымкент қалалық шаруашылықты басқарудың жаңа дәуіріне қадам басуда. Тұрмыстық қалдықтарды өңдеу мен кәдеге жарату саласында бұрын-соңды болмаған ауқымды жобалар жүзеге асырылып жатыр. Бұл бастамалар қаланы таза және экологиялық тұрғыдан қауіпсіз ортаға айналдыру мақсатында жасалған стратегиялық бағдарламаның бөлігі болып табылады. Шымкент — халқы үш миллионнан асқан ірі қала, сондықтан тұрмыстық қалдықтар мәселесі мұнда ерекше өткірлікпен тұр.Соңғы онжылдықта Қазақстанның барлық ірі қалаларында қалдықтарды басқару мәселесі күн тәртібінің басты тақырыбына айналды. Нұр-Сұлтан мен Алматыда да осы бағытта белгілі бір қадамдар жасалды, алайда Шымкент өзінің кешенді тәсілімен ерекшеленеді. Мұнда жай ғана полигон салу немесе қалдықтарды санасыз жағу емес, ресурстарды толықтай пайдалану мен энергия өндіру концепциясы орнықтырылып жатыр. Бұл тәсіл Еуропаның дамыған елдерінде — Германия, Швеция, Нидерланды — бұдан жиырма жыл бұрын кеңінен қолданысқа енген болатын.Шымкент қаласы әкімдігінің қала ортасын дамыту басқармасының өкілі Гүлнара Ермекбаева жобалардың мәніне егжей-тегжейлі тоқталып, жаңа жүйенің ерекшеліктерін түсіндірді. Оның айтуынша, бүгінде қалада екі стратегиялық маңызды объект салынуы жоспарланған: заманауи қалдықтарды сұрыптау зауыты және энергиялық кәдеге жарату зауыты, яғни қазіргі тілмен айтқанда — қалдықтарды жағу зауыты. Бірақ бұл жерде «жағу» сөзін дұрыс түсіну маңызды: қарапайым, зиянды жағу емес, жоғары технологиялық, энергия өндіретін процесс туралы сөз болып отыр. Зауыт сағатына шамамен 24 мегаватт электр энергиясын өндіру қуатына ие болады. Бұл — мыңдаған үй шаруашылығын жарықтандыруға жеткілікті қуат.Жүйенің логикасы өте нақты және мақсатқа сай құрылған. Қала тұрғындары тастаған барлық тұрмыстық қалдықтар алдымен сұрыптау зауытына жеткізіледі. Онда автоматтандырылған желілер мен мамандандырылған жұмысшылар пластик, металл, картон, қағаз сияқты қайта өңделетін фракцияларды бөліп алады. Осыдан кейін ғана «хвост» деп аталатын — одан әрі сұрыптауға келмейтін — қалдық энергиялық зауытқа жіберіледі. Бұл тізбек ресурстардың ысырапсыз пайдаланылуын қамтамасыз етеді. Ерекше атап өтетін жайт: бүгінгі таңда Шымкентте жалпы қалдық көлемінің 40 пайыздан астамы сұрыпталып, қайта өңдеуге жіберілуде. Бұл — ел бойынша жоғары көрсеткіш, алайда мамандар одан да биік нәтижеге жетуді мақсат етіп отыр.Энергиялық кәдеге жарату зауытын салу үшін Қытайдың ірі компаниясы Shanxi Construction-мен келісімге қол жеткізілді. Бұл компания Азияның бірнеше елінде, оның ішінде Қытайдың өзінде де осындай нысандарды табысты іске асырды. Жоба ағымдағы жылы жобалау жұмыстарынан басталады, одан кейін тікелей құрылысқа кірісіледі. Мамандардың бағалауы бойынша, мұндай зауыттардың орташа салу мерзімі 3–4 жылды алады, яғни объектінің 2029–2030 жылдарға қарай іске қосылуы мүмкін. Бұл дата Шымкенттің экологиялық бейнесін түбегейлі өзгертуі ықтимал.Қалдықтардан бизнес жасайтын жергілікті кәсіпкерлер де жобаның маңызды буынына айналуда. Алюминий банкаларын өңдейтін «ҚазАльпак» ЖШС, шыны қалдықтарымен жұмыс жасайтын «Еврокристалл» ЖШС және тозған автомобиль шиналарын кәдеге жаратумен айналысатын «ЭкоШина» ЖШС — осы үш кәсіпорын қалаладағы қайта өңдеу экономикасының өзегін қалыптастырып отыр. Олардың қызметі жаңа жүйемен тіке байланысқан: сұрыптау зауытынан бөлінетін шикізат осы кәсіпорындарға жеткізіліп, одан нарықта сұранысқа ие өнімдер шығарылады. Мысалы, «ЭкоШина» тозған шиналардан каучук ұнтағы, жолдарды жамауға арналған материалдар мен спорт алаңдарының жабындарын өндіреді.Экологиялық мәдениетті қалыптастыру мәселесі де бағдарламаның ажырамас бөлігі болып табылады. Гүлнара Ермекбаева айтқандай, ешқандай зауыт жұмыс берместен бұрын тұрғындардың санасында өзгеріс болуы тиіс. Бүгінде Шымкентте мектептерде, жоғары оқу орындарында, тұрғын үй кешендерінде тұрақты экологиялық акциялар, ақпараттық науқандар жүргізілуде. «Ары қарай — тек бірге» деген қағида қала байтарабында белсенді насихатталуда. Жастар арасындағы экологиялық волонтер қозғалысы да күшеюде. Бұл бастамалар болашақ зауыттардың тиімді жұмысына негіз қалайды, өйткені тұрғындар мусорды алдын-ала бөліп жинай бастаса, сұрыптау процесі де жылдамдайды және арзандайды.Шымкеттің бұл тәжірибесі бүкіл Қазақстан үшін үлгі бола алады деп санайды сала мамандары. Қалдықтарды толық кәдеге жарату, энергия өндіру, жергілікті бизнесті дамыту және тұрғындардың экологиялық мәдениетін арттыру — осы төрт бағыттың кешенді түрде жүзеге асырылуы бүкіл оңтүстік өңірдің экологиялық картасын өзгертуі мүмкін. Егер Шымкент жоспарланған барлық нысандарды іске қосса, оның тұрмыстық қалдықтарды кәдеге жарату деңгейі Орталық Азиядағы ең жоғарылардың біріне айналады. Бұл — тек мегаполис үшін ғана емес, бүкіл ел үшін маңызды жеңіс болмақ.

Қазіргі цифрлық дәуірде интернет-алаяқтық мемлекеттік деңгейдегі маңызды мәселеге айналды. 25 мамыр 2026 жыл күні қоғамда бұл тақырып қайтадан өткір талқыға түсті — себебі 14 мамырда Орталық коммуникациялар қызметінде өткен баспасөз конференциясының қорытындылары кең резонанс тудырды. Аталған іс-шарада ҚР ІІМ киберқылмысқа қарсы іс-қимыл департаментінің бастығы Жандос Сүйінбай азаматтарды цифрлық алаяқтықтан қорғаудың нақты жолдарын баяндады. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында өткізілген бұл кездесу елдегі ақпараттық қауіпсіздік мәселесіне деген жаңа ресми көзқарасты айқын көрсетті.Интернет-алаяқтықтың Қазақстандағы тарихы терең. Алғашқы кибер-алаяқтық схемалар елімізде 2000-жылдардың ортасында пайда бола бастады — сол кезде олар негізінен электрондық хат арқылы жүзеге асырылатын. Алайда смартфондардың кеңінен таралуымен және қаржылық технологиялардың жедел дамуымен бірге қылмыскерлердің тәсілдері де күрт өзгерді. 2010-жылдары телефон арқылы алдау схемалары пайда болса, 2020-жылдардан бастап олар іс жүзінде кәсіби бизнеске айналды. Бүгінде киберқылмыскерлер тұтас ұйымдасқан топтар ретінде жұмыс істейді, олардың жұмыс әдістері нақты реттелген, ал психологиялық манипуляция техникалары жылдан жылға жетілдіріліп отырады.ІІМ-нің деректеріне сүйенсек, 2024 жылы тіркелген киберқылмыстар саны алдыңғы жылмен салыстырғанда отыз пайыздан астамға өсті. Барлық тіркелген жағдайлардың алпыс пайыздан көбі телефон мен интернет арқылы жасалған алаяқтыққа тиесілі. Соңғы екі жылда Қазақстан азаматтарына келтірілген жалпы шығын миллиардтаған теңгені құрайды. Дегенмен сарапшылар нақты цифрлар ресми статистикадан әлдеқайда жоғары екенін атап өтеді: зардап шеккендердің едәуір бөлігі ұят сезімінен немесе болған жағдайды жариялағысы келмей, полицияға жүгінбейді. Шымкент қаласының ІІМ бұл деректерді жергілікті деңгейде де растайды — оңтүстік өңірде де кибер алаяқтықтың өсу үрдісі тоқтаусыз жалғасуда.Жандос Сүйінбай баспасөз конференциясында ең алдымен қарапайым, бірақ тиімді киберхигиена ережелерін атап өтті. Оның айтуынша, азаматтар банк карталарының деректерін, жеке кабинеттерден парольдерді, сондай-ақ SMS-растау кодтарын ешқандай бейтаныс адамға хабарламауы тиіс. «Қазіргі алаяқтар кәсіби және жүйелі жұмыс істейді. Олар жәбірленушіні дүрбелеңге түсіріп, асығыс әрекет жасауға мәжбүр етеді. Егер сізге банктен қоңырау шалып, SMS-кодты дереу айтуды немесе "қауіпсіз шотқа" ақша аударуды талап етсе — алдыңызда алаяқ тұр, ол қаншалықты сенімді көрінсе де», — деп ескертті ведомство өкілі. Бұл сөздер залда отырған тілшілер мен сарапшылардың арасында айрықша назар аударды, өйткені дәл осы схема Қазақстанда ең жиі кездесетіндердің бірі болып қала береді.Белгісіз жіберушілерден келген сілтемелер бойынша өтуге және олардың өтінішімен қосымшалар орнатуға қатаң тыйым салу да маңызды тақырыптардың бірі болды. Қылмыскерлер банктердің және мемлекеттік органдардың ресми беттерінен іс жүзінде ажыратуға болмайтын фишингтік сайттар жасайды, сондай-ақ пайдалы сервис ретінде бүркемеленген зиянды бағдарламалар әзірлейді. Бір ғана абайсыздық — және алаяқтар пайдаланушының смартфонына және барлық қаржылық шоттарына толық қол жеткізе алады. Сүйінбай қосымшаларды тек ресми дүкендерден жүктеуді және жеке деректерді енгізбес бұрын сайттардың мекенжайларын міндетті түрде тексеруді ұсынды.Конференцияда әлеуметтік желілердегі қауіптерге де ерекше назар аударылды. Схема қарапайым: алаяқтар жәбірленушінің таныс адамының аккаунтын бұзып, одан атынан қиын жағдайға тап болғандықтарын сылтауратып, шұғыл ақша қарызға сұрайды. Эмоционалдық байланыс адамның сақтығын кемітеді де, ол жан-жақты ойламастан ақша аударып жібереді. Ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі тәуелсіз сарапшы Дәмір Серікбаев осы тәсілге қатысты: «Психологиялық қысым — телефон алаяқтарының басты қаруы. Бейтаныс адаммен сөйлесу барысында дүрбелең мен шұғылдық сезінсеңіз — бұл қауіптің анық белгісі. Тұтқаны қойып, банкке ресми нөмір арқылы өзіңіз қоңырау шалыңыз», — деп тиянақты кеңес берді.Ведомство өкілдері құқық қорғау органдарының ешқашан телефон арқылы арнайы операциялар жүргізбейтінін және азаматтардан ақша аударуды талап етпейтінін де айрықша ескертті. Алайда «полиция қызметкері» немесе «прокуратура өкілі» атынан соғылатын қоңыраулар ең кең тараған схемалардың бірі болып қала береді. Серікбаев бұл мәселеде халықаралық ынтымақтастықтың да аса маңызды екенін атап өтті: «Қылмыскерлердің басым бөлігі шет елдерден жұмыс істейді, анонимді сим-карталар мен VPN-қызметтерді пайдаланады. Бұл халықаралық деңгейде киберқылмыспен күресте принципті жаңа тәсілдерді талап етеді».Жандос Сүйінбай болашаққа арналған жоспарлар туралы да сөз қозғады. Барлық жас топтарын — оқушылардан зейнеткерлерге дейін — қамтитын ауқымды цифрлық сауаттылық бағдарламасын іске қосу жоспарланып отыр. Мамандандырылған онлайн-курстар әзірлеу, кәсіпорындар мен оқу орындарында тренингтер өткізу, сондай-ақ азаматтардың шағымдарына жедел ден қою мақсатында полицияның әлеуметтік желілердегі белсенділігін арттыру да күн тәртібінде тұр. Баспасөз конференциясының қорытынды тұжырымы мынадай: интернет-алаяқтықпен күресте әрбір азаматтың жеке сақтығы ең сенімді де қолжетімді қорғаныс құралы болып қала береді, ал мемлекет киберқылмыскерлердің іс-әрекетіне тап болғандарға ақпараттық және құқықтық қолдау көрсетуге дайын. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы — бұл жалғыз акция емес, жүйелі жұмыстың алғашқы маңызды қадамы.

Қазақстан жолдарында тәртіп орнату жолындағы күрес жаңа кезеңіне аяқ басты. 25 мамыр 2026 жыл күні Шымкент қаласында жасанды интеллект негізіндегі бейнебақылау жүйесінің алғашқы нәтижелері жарияланды. Биылғы жылдың 25 наурызынан бастап бүкіл Қазақстан бойынша жол қозғалысы ережесін автоматты түрде тіркейтін камералар тәулік бойы, үзіліссіз жұмыс жасап келеді. Шымкентте ғана жүйе іске қосылғаннан бері бес мыңға жуық құқық бұзушылық тіркелген. Бұл сан — бейғамдық пен жазасыздыққа тосқауыл қойылғанының айқын белгісі.Қазақстандағы жол қауіпсіздігі мәселесі бұрыннан ұлттық деңгейдегі өткір мәселеге айналған. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, елімізде жыл сайын он мың астам жол-көлік оқиғасы тіркеледі. Сол оқиғалардың айтарлықтай бөлігі — алдын ала болдырмауға болатын себептерден туындайды: қауіпсіздік белдігін таппау, жүргізу кезінде ұялы телефон пайдалану, жылдамдықты асыру. Ондаған жылдар бойы осы бұзушылықтармен күресудің тиімділігі бір ресурсқа — адам күшіне тіреліп келді. Инспекторлар барлық жол учаскелерін бір мезгілде бақылауға мүмкіндіктері болмады, ал жүргізушілер бұл олқылықты пайдаланып үйренді. Жаңа жүйе осы ауыздықсыздықты мәңгілікке жабуға бағытталған.Технологияның жұмыс принципі қарапайым әрі аяусыз: камера бұзушылықты тіркейді, алгоритм автомобильдің мемлекеттік нөмірін таниды, деректер дереу базаға жіберіледі, ал айыппұл кез келген іс-әрекетсіз-ақ көлік иесіне жетеді. Мұндай қаулыны дауласу өте қиын: уақыт белгісі бар сандық сурет сот практикасында толыққанды дәлел болып есептеледі. Шымкент қалалық полициясының бастығының орынбасары Бахыткелді Абдраманов бұл туралы нақты және айқын айтты: «Биылғы жылдың 12 наурызынан бастап бүкіл ел бойынша жол бақылауының камералары жол қозғалысы ережелерінің бұзылуын тіркей бастады. Жүйе іске қосылғаннан бері Шымкентте бес мыңға жуық құқық бұзушылық тіркелді». Бұл — бар-жоғы бір қала мен бірнеше аптаның нәтижесі екенін ескерсек, сан шынымен де ауыр.Бүгінде Шымкентте жасанды интеллект кіріктірілген шамамен жүз бейнебақылау камерасы жұмыс істейді. Олар стратегиялық орналасқан: аварияға бейім қиылыстарда, мектептер мен балалар мекемелерінің маңында, қарқынды қозғалыс жүретін магистральдарда. Заманауи камералар — бұл жылдамдықты ғана өлшейтін қарапайым құрылғылар емес. Олар бірден бірнеше бұзушылық түрін тани алады: қауіпсіздік белдігінің байланбауы, жүру кезінде ұялы телефонды пайдалану, жол белгілеуін бұзу, тиым салынған бағдаршал сигналында өту. Жақын арада камералар санын екі есеге арттырып, қаланың барлық аудандарын қамту жоспарланған.Қала тұрғындарының реакциясы жалпы алғанда оң болды. Жергілікті БАҚ репортаждарында сұхбат берген шымкенттіктердің басым бөлігі жаңалықты қолдайтынын білдірді. «Бұл — дұрыс шешім деп санаймын. Белдік — бұл ең алдымен сіздің өзіңіздің қауіпсіздігіңіз. Сондықтан толықтай қолдаймын», — дейді автокөлік иелерінің бірі. Тағы бір жүргізуші пікірін нақты айтты: «Дұрыс жаңалық. Адамдарды тәртіпке тек осылай ғана үйретуге болады. Сонда барлығы заңды сақтайды, ережені аз бұзады». Үшінші тұрғын тіптен қысқа тұжырымдады: «Ережені сақтау — әр жүргізушінің парызы. Барлық ережені ұстансаңыз, ешқандай айыппұл болмайды». Жазалық шаралар талқыланғанда қоғамдық пікірдің мұндай бірізділігі сирек кездеседі — бұл да өз алдына мәнді.Осындай жүйелерді енгізудің дүниежүзілік тәжірибесі оптимизмге негіз береді. Ұлыбританияда «ақылды» камераларды кеңінен таратқаннан кейін бес жыл ішінде жүргізушілердің немқұрайлылығынан болған апат саны отыз пайызға қысқарды. Оңтүстік Кореяда зияткерлік бейнебақылауды енгізу жол қозғалысы ережесін жалпы бұзушылықтарды екі есеге азайтты. Сингапур, Германия, Біріккен Араб Әмірліктері — осы елдердің барлығы автоматты бақылауға көшкеннен кейін тұрақты оң серпін байқады. Мұндай жүйенің дәстүрлі патрульдеуден түбегейлі айырмашылығы — оның толық объективтілігі мен үздіксіздігінде. Камера шаршамайды, алаңдамайды және «уәделеспейді».Көлік инфрақұрылымы саласындағы сарапшылар атап өтеді: мұндай жүйелердің басты мақсаты — жазалаушы емес, алдын алу сипатындағы. Жүргізуші бұзушылық міндетті түрде тіркелетінін білгенде, рульдегі мінез-құлқы өздігінен өзгереді. Жаңа жүргізу мәдениеті қалыптасады — бір жолғы айыппұлдан қорқудан емес, бақылаудың жүйелілігін түсінуден. Көлік аналитигі Марат Жақсыбеков Қазақстандағы жасанды интеллект камераларын енгізудің әсері екі-үш жылдан кейін толық күшіне енеді деп есептейді: «Қазір біз алғашқы реакцияны көріп отырмыз — адамдар бейімделуде. Алайда ұзақ мерзімді нәтиже әлдеқайда терең болады: апат саны азаяды, ауыр жарақаттар кемиді, жолдардағы жалпы құқықтық мәдениет деңгейі өседі». Болжам халықаралық статистика аясында шынайы естіледі.Экономикалық аспект те аз маңызды емес. Жол-көлік оқиғалары мемлекетке орасан зор шығын әкеледі — тек медицинаға және салдарларды жоюға кететін тікелей қаржылық шығыстар ғана емес, сонымен бірге жұмыс күшінің жоғалуы, психологиялық жарақат, бүлінген отбасылар түрінде де. Зияткерлік бейнебақылау жүйелеріне жасалған инвестициялар мамандардың есебі бойынша үш-бес жыл ішінде апаттардан болатын әлеуметтік-экономикалық зиянның азаюы есебінен ғана өтеледі. Демек, мұнда бюджетке айыппұл түсімдерінің қосымша көзі туралы емес, адам өмірі мен қоғамдық денсаулықты сақтаудың ұзақ мерзімді стратегиясы туралы сөз болып отыр. Шымкенттегі бес мың тіркелген бұзушылық — алаңдаушылықтың емес, ойлану мен жауапкершіліктің себебі. Технология тек бұрыннан бар нәрсені аян етті: қанмен жазылған ережелерге деген жаппай немқұрайлылықты. Жасанды интеллект жолдағы адамның орнын баспайды — ол адам жауапты әрекет етуге мәжбүр болатын орта жасайды. Ал егер нәтижесінде кем дегенде бір адамның өмірі сақталса, жүйені енгізуге жұмсалған барлық күш-жігер толығымен ақталады.

Шымкент, 25 мамыр 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстік мегаполисі — Шымкент қаласының полиция департаменті заманауи технологияларды пайдалана отырып, қылмыстылықпен күресте айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. Жасанды интеллект жүйелерімен жабдықталған бейнебақылау камераларының кеңінен енгізілуі нәтижесінде жүздеген қылмыстық оқиғалар уақытында анықталып, ашылды. Алайда қоғамдық тәртіпті сақтаудың бұл жаңа кезеңінде де шешімін таппаған өзекті мәселелер жеткілікті. Атап айтқанда, қала ішіндегі ойын-сауық орындарында тәртіп бұзушылықтардың өсуі құқық қорғаушыларды айрықша алаңдатуда.Полиция департаментінің бастығының орынбасары Ұлықбек Мылтықовтың мәліміттеріне сүйенсек, тек биылғы жылдың басынан бастап ойын-сауық мекемелерінен «102» жедел шақыру қызметіне 2 800-ден астам шақыру түскен. Бұл — кез келген ірі қала үшін де өте жоғары көрсеткіш. Полицейлер осының барлығына кезекші нарядтармен шығуға мәжбүр болды. Аталған шақырулардың абсолютті көпшілігі алкогольдік масаң күйдегі азаматтардың дауласуынан, төбелесінен немесе мас күйінде жол жиегінде жатып қалуынан туындаған. Мысалы, биылғы бірінші тоқсанда ғана ойын-сауық орындарымен байланысты 47 ауыр дене жарақаты тіркелген. Бұл статистика аталған мекемелердің бүгінгі форматта жұмыс істеуінің қаншалықты қауіпті екенін айқын көрсетеді.Проблеманың түп-тамыры бірнеше факторда жатыр. Біріншіден, қаладағы ойын-сауық орындарының басым бөлігінде жұмыс режиміне ешқандай шек қойылмаған — олар «соңғы тұрақты тапқанша» жұмыс істейді. Екіншіден, алкогольдік өнімдерді тәулік бойы сату практикасы кең таралған. Үшіншіден, кәсіби қауіпсіздік қызметі тіпті болмаса да, барлар мен клубтар жалғаса береді. Тексерулер барысында кәмелетке толмағандарға ішімдік сатқан фактілер де, лицензиясыз қызмет көрсеткен жағдайлар да анықталды. Нәтижесінде 11 объектінің жұмысы тоқтатылды. Бірақ тоқтатылған кейбір мекемелер аттарын өзгертіп, жұмысын жалғастыруда — бұл жағдай заңнаманың аталған саладағы бақылау тетігінің жеткіліксіздігін анық көрсетеді.Қоғамдық кеңестің мүшелері де жиналыста белсенді пікір білдірді. Кеңжехан Толебаев рейдтік іс-шараларды күшейту қажеттігін атап өтті. «Алматы не Қызылорда мамандарын шақыру міндетті емес. Өз кезінде барлық жұмыстың 80 пайызы жергілікті күштермен орындалды. Күш те, техника да аямай, сондай орындарға шығып, тәртіп орнату керек», — деді ол. Кеңес мүшелері сонымен бірге ойын-сауық орындарының жарты түннен кейінгі жұмысын шектеу жөнінде нақты ұсыныс жасады. Бұл практика Еуропаның және ТМД-ның бірнеше елінде сәтті қолданылуда: атап айтқанда, Беларусь, Литва және Польша секілді мемлекеттерде түнгі мекемелердің жұмыс уақытын реттеу тікелей қылмыстылық деңгейінің төмендеуіне алып келді деп хабарланады.Мегаполистің ішкі мәселелерінің тізімінде ойын-сауық орындарымен қатар қалалық саябақтар мен бульварлардағы жағдай да орын алды. Қоғамдық кеңес мүшесі Толехан Үсіпбековтің мәліміттеріне қарағанда, жастар арасында кеңінен таралған дрифт-карлар мен электросамокаттар демалушылардың, балалардың, жүкті әйелдердің және балалы отбасылардың тыныш серуендеуіне кедергі болуда. Соңғы айлардағы мәліметтер бойынша саябақта жүрген адамдардың кемінде екеуі жеңіл транспорт құралынан зардап шеккен: бірі аяғын сынып алса, екіншісі соғылып жарақат алған. Осыған қарамастан, жанындағы полиция бекетінің қызметкерлері жағдайға тиімді ықпал ете алмай отыр — себебі бұрынғы заңнама бойынша самокаттарды жол қозғалысы ережелерімен реттеу мүмкін болмаған.Осы олқылықтың алдын алу мақсатында Қазақстан заңнамасына маңызды өзгерістер енгізілді. Полиция бастығының орынбасары Ұлықбек Мылтықовтың хабарлауынша, 2026 жылдың 2 шілдесінен бастап электросамокаттар, дрифт-карлар және ұқсас жеңіл электрлік қозғалыс құралдары автокөлікке теңестіріліп, оларға нөмірлік белгілер берілетін болады. Тіркеусіз жүрудің жолы жабылады. Бұл шара жеке жауапкершілікті арттырып, бұзушыларды сәйкестендіруге мүмкіндік береді деп күтілуде. Сарапшылар бұл қадамды дер кезінде қабылданған, бірақ кешеуілдеп келген шешім ретінде бағалайды.Технологиялық тұрғыдан алғанда, Шымкент Қазақстандағы ең дамыған бейнебақылау жүйесіне ие қалалардың бірі болып табылады. Қала бойынша 200 мыңнан астам бейнекамера орнатылған. Оның 45 мыңнан астамы орталықтандырылған оперативтік басқару орталығына тікелей жалғанған. Дрондардың да белсенді пайдаланылуы нәтижесінде 485 құқық бұзушылық ашылды. Жасанды интеллект алгоритмдері күдікті мінез-құлықты, тыйым салынған аймақтарға кіруді және сырт пішіні бойынша адамдарды іздестіруді автоматты режимде тіркеп отырады. Мамандар санды қадағалаудың жылдамдығы мен нақтылығы бойынша адам операторларынан 3–5 есе асып кетуі мүмкін екенін атап өтеді. Бұл жаңа технологиялар тек Шымкентте ғана емес, Нұр-Сұлтан мен Алматыда да кезең-кезеңімен кеңейтіліп жатыр.Сарапшылардың пікірінше, қаланың қауіпсіздік жүйесін нығайту үшін тек техникалық шаралар жеткіліксіз — реттеуші нормалардың жаңартылуы, жергілікті бизнестің жауапкершілігінің артуы және азаматтық белсенділіктің өсуі бірге қажет. Шымкент тәжірибесі — ауқымды урбанизацияны бастан кешіріп отырған Қазақстан үшін маңызды үлгі. Бүгінгі күні қалада 1 миллионнан астам адам тұрады, ал урбандық ортаның кеңеюімен бірге жаңа қылмыстық тәуекелдер де өсуде. Сондықтан заманауи технологияны, заңнамалық реттеуді және азаматтық қоғамның бақылауын үйлестіру — уақыт талабы. Шымкент полициясы мен қоғамдық кеңестің бірлескен күш-жігері осы бағытта ілгерілеудің нақты мысалы бола алады.

Қазақстандағы қаржылық пирамидалар мәселесі жыл санап күрделене түсуде. 2026 жылдың 25 мамырында Шымкент қаласында Қаржылық мониторинг агентігінің қоғамдық көмекшілер институты ресми түрде жұмысын бастады. Бұл — «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясындағы маңызды қадам. Енді қарапайым азаматтар да заңды негізде мемлекетке экономикалық қылмыстарға қарсы күресте қолдау көрсете алады.Шымкентте жақында ашылған ірі қаржылық пирамида осы мәселенің өзектілігін тағы да дәлелдеді. Тергеу барысында аталған ұйым 900-ден астам салымшыны 700 миллион теңгеге алдағаны анықталды. Жәбірленушілерге бірнеше күн ішінде 50 пайызға дейін кіріс беріледі деп уәде еткен. Алайда шындығында бұл — классикалық пирамида сызбасы: жаңа мүшелердің ақшасы алдыңғы салымшыларға төленеді, ал негізін қалаушылар байып, қалғандары зиян шегеді. Экономика ғылымдарының докторы Серік Нұрланов: «Қаржылық пирамидалар — адамдардың ашкөздігі мен қаржылық сауаттылықтың төмен деңгейін пайдаланатын алаяқтықтың ең жорғалаған түрі. Шымкент жағдайы — мұндай схемалардың қаншалықты зиянды екенін тағы бір мәрте көрсетті», — деп атап өтті.Қазақстан тарихында қаржылық алаяқтық схемаларымен күрес бірнеше кезеңнен өтті. 1990-шы жылдардың ортасында, еліміздің тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында «МММ» типті пирамидалар мыңдаған отбасыны жоқшылыққа ұшыратты. 2000-шы жылдары интернеттің таралуымен бірге алаяқтар жаңа форматтарды — электрондық инвестициялық жобаларды, криптовалюта сылтауымен жасалған схемаларды пайдалана бастады. Қаржылық мониторинг агентігінің деректері бойынша, тек соңғы бес жылда Қазақстанда 200-ден астам заңсыз қаржылық ұйым жабылып, жалпы залал 50 миллиард теңгеден асты. Бірақ мәселе шешілмеді: бір пирамида жабылса, орнына бірнеше жаңасы пайда болады. Себебі халықтың қаржылық сауаттылығы жеткілікті деңгейде емес, ал алаяқтар үнемі жаңа тәсілдер табады.Жаңа институт осы мәселені жүйелі шешуге бағытталған. Қоғамдық көмекші мәртебесін алу үшін азамат тұрғылықты жері бойынша экономикалық тергеп-тексеру департаментіне жазбаша өтініш береді. Одан кейін нарколог және психоневрология есебін, сондай-ақ басқа да деректер базасын тексеру жүргізіледі. Барлық тексерулерден өткен үміткердің ісі жергілікті әкіматқа жіберіліп, ол жерде соңғы шешім қабылданады. Мақұлданған азаматқа үш жылға ресми куәлік беріледі. Жаңадан қосылған белсенділерді экономикалық тергеу қызметкерлері тікелей жетекшілік етіп, оқытады. Шымкент қаласы экономикалық тергеу департаментінің бастығы Аманбай Сейітқалиев: «Біз азаматтардың белсенді қатысуын ұзақ уақыттан бері күтіп жүрдік. Мемлекет қаншалықты тырысса да, қоғамдық бақылаусыз мұндай схемаларды толығымен жою мүмкін емес», — деп мәлімдеді.Қоғамдық көмекшілердің міндеттері нақты айқындалған. Олар ұстауға қатыспайды, жасырын түсірілім жасамайды, пирамидаларға ену арқылы тергеу жүргізбейді. Сақтандыру да қарастырылмаған, өйткені оларды қауіпті жұмыстарға тарту жоспарланбаған. Негізгі міндет — профилактикалық және түсіндіру жұмыстары жүргізу. Мектептерде, университеттерде, базарларда, ауылдық жерлерде кездесулер өткізу, үлестірме материалдар таратып, халыққа алаяқтарды қалай танып-білуді үйрету — міне, олардың басты жұмысы осы. Сыйақы төленбейді, алайда әкіматтардың марапаттау мүмкіндігі заңмен қарастырылған.Қоғам бұл бастамаға екіұшты пікірмен қарады. Бір жағынан, Шымкенттің белсенді тұрғындары қозғалысқа қосылуға дайын екендіктерін білдіріп жатыр. Зейнеткер Нұргүл Ахметова: «Менің туысым пирамидаға түсіп, барлық жинаған ақшасын жоғалтты. Мен басқаларды қорғауға қатысқым келеді. Бұл — ең дұрыс бастама», — деп пікірін бөлісті. Екінші жағынан, скептиктер де бар. Олар сыйақысыз жұмыстың ұзақ мерзімде тиімді болмайтынын алға тартады. Азаматтық белсенді Даурен Қожанов: «Адамдар энтузиазммен бастайды, бірақ бірнеше айдан кейін үнсіздік орнайды. Материалдық ынталандыру болмаса, бұл жобаның тұрақтылығы күмән тудырады», — деп ескертті.Сарапшылар мұндай институттардың халықаралық тәжірибесіне назар аударады. Мысалы, Сингапурда ұқсас қоғамдық бақылаушылар желісі қаржылық алаяқтықтың деңгейін он жыл ішінде 40 пайызға азайтуға мүмкіндік берді. Ресейде жекелеген өңірлерде тәжірибе жасалып, нәтижесі оң болды. Оңтүстік Кореяда волонтерлік ақпараттандыру науқандары жастар арасындағы қаржылық сауаттылықты айтарлықтай арттырды. Демек, тиісті ұйымдастыру мен оқытуды қамтамасыз ете алсақ, Қазақстанда да нәтиже болады деп үміт ету заңды.Болашақта бұл институттың маңызы одан да арта түспек. Цифрлық технологиялардың дамуымен бірге алаяқтардың әдістері де жетіліп, күрделене түсуде. Жасанды интеллект негізіндегі жалған инвестициялық платформалар, блокчейн сылтаумен жасалған схемалар — бұлардың бәрі жаңа, күрделі қауіп-қатерлер. «Киберқалқан Қазақстан» бағдарламасы осы цифрлық қатерлерді де ескеріп, қоғамдық көмекшілерді осы бағытта да оқыту жоспарлаған. Шымкент бастамасы жалғыз емес: жуырда осындай жобалар Алматы, Астана, Қарағанды және Ақтөбе қалаларында да іске қосылады. Мақсат — 2027 жылға дейін бүкіл республика бойынша 10 000 қоғамдық көмекші тарту. Бұл — алаяқтыққа қарсы күрестегі шынайы серпіліс болуы мүмкін. Ең бастысы — халықтың өзі өз мүддесін қорғауда белсенді рөл алатын болады, бұл ешбір заңның орнын баса алмайтын күш.