7 шілде 2026 жыл. Шымкент — Қазақстанның оңтүстіктегі ең ірі қалаларының бірі. Халқы бір миллионнан асқан мегаполисте күн сайын жол қозғалысының қарқыны арта түседі. Тұрғындар саны өсіп, автомобиль паркі кеңейген сайын қалалық инфрақұрылымға деген талаптар да жоғарылай береді. Дәл осындай жағдайда жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жедел медициналық қызметтің тиімділігін арттыру мәселесі ерекше маңызға ие болды. Бүгінде Шымкентте енгізілген зияткерлік көліктік жүйе — ИТЖ — осы міндеттің шешімін тауып берді деуге болады.Шымкент қаласының жедел жәрдем станциясында күн сайын жүздеген шақыру түседі. Жаз айларында бұл көрсеткіш айтарлықтай өседі: ыстық ауа-райы, демалыс маусымы, халықтың белсенділігі — барлығы бірге жедел жәрдемшілердің жүктемесін ұлғайтады. Бас дәрігердің орынбасары Берік Түлеуовтың айтуынша, шақырулардың ең жауапты санаты — бірінші категориялы шақырулар. Бұл жағдайда адамның өмірі мен өлімі арасындағы шек — бірнеше минут. Дәл осы минуттарды үнемдеу үшін «жасыл дәліз» жүйесі іске қосылды. Жүйеге қазіргі таңда бес реанимациялық автомобиль қосылған. Бұл — ең күрделі және шұғыл шақыруларды орындайтын бригадалар.Жүйенің жұмыс принципі өте нақты және ыңғайлы. Шақыру түскен сәтте жедел жәрдем жүргізушісі Орталық оперативтік басқару орталығымен байланысатын арнайы чатқа хабарлама жазады. Хабарламада жүргізуші қайдан жүретінін, қайда бағыт алғанын және автомобиль нөмірін көрсетеді. Мысалы: «Толстой, 121-ден шығамын, Қонаев, 190-ға бара жатырмын. 960 нөмірлі көліктің артықшылығын қосыңыздар». Осы сәттен бастап жүйе автомобиль маршрутын анықтайды және жол бойындағы барлық бағдаршамдарды жасыл түске алдын ала ауыстыра бастайды. Нәтижесінде жедел жәрдем машинасы іс жүзінде тоқтаусыз жүріп өтеді. Берік Түлеуовтың деректеріне сүйенсек, Толстой көшесінен Қонаев пен Желтоқсан көшелерінің қиылысына дейінгі қашықтықты жедел жәрдем автомобилі төрт минутта жүріп өтеді. Бұл — бұрынғымен салыстырғанда ерекше нәтиже.Зияткерлік жүйе тек ауруханаға жол жүру барысында ғана емес, шақыру орнына жету кезінде де жұмыс істейді. Бұл ерекшелік медицина қызметкерлері үшін өте маңызды. Өйткені жол-көлік оқиғасы немесе инфаркт сияқты шұғыл жағдайларда бригаданың орынға барып жету уақыты да сол дәрежеде шешуші рөл атқарады. «Жасыл дәліздің» осы ерекшелігі — жүйенің кешенді тиімділігінің айқын көрінісі. Жедел жәрдем жүргізушілері де бұл жүйені «нағыз құтқарушы» деп бағалайды, өйткені тығын мен бағдаршамдармен күрестің орнына олар науқасқа уақытылы жетуге толықтай шоғырлана алады.Шымкенттегі бағдаршам шаруашылығы бөлімінің бастығы Иван Шаповаловтың айтуынша, жүйе толығымен отандық әзірлеме болып табылады. Бұл факт оны ерекше мақтаныш сезімімен толтырады. Қалада бүгінгі таңда 402 бағдаршам нысаны бар, солардың 354-і — яғни 88 пайызы — зияткерлік жүйеге қосылған. Жүйе сенсорлардан жол қозғалысы туралы деректер алады, орталық сервер оларды нақты уақыт режимінде талдайды және жол жағдайына байланысты бағдаршамдардың жұмысын реттейді. Бұл тек жедел жәрдемге ғана емес, жалпы қала тұрғындарына да тиімді: орташа саяхат уақыты 20 пайызға қысқарды, тығындар айтарлықтай азайды. Транспорт ағынының бірқалыпты бөлінуі — бұл жүйенің қосымша, бірақ өте маңызды артықшылығы.Диспетчерлік орталықтың мониторларында қаланың барлық бағдаршам нысандарының жұмысы нақты уақыт режимінде көрсетіледі. Бірнеше ауысымда жұмыс істейтін операторлар жол жағдайына үздіксіз бақылау жасайды. Олардың басты міндеті — көліктің тоқтаусыз жүрісін қамтамасыз ету және тығын пайда болуының алдын алу. Бұл жүйенің артында тек технология ғана емес, жоғары кәсіби мамандардың тәуліктік еңбегі де тұр. Операторлар мен жедел жәрдем жүргізушілерінің арасындағы нақты байланыс — жүйенің жүрегі іспетті.Болашақта жүйеге өрт сөндірушілер, газ апаттық қызметі, құтқарушы бөлімдер және басқа да жедел қызметтер қосылуы жоспарланған. Бұл Шымкенттің «Ақылды қала» болу жолындағы тағы бір маңызды қадам болады. Цифрландыру бағытындағы осындай жобалар Қазақстанның өзге де ірі қалалары үшін үлгі бола алады. Нұр-Сұлтан, Алматы сияқты мегаполистерде де жол қозғалысын зияткерлік басқару жүйелерін кеңейту мәселесі жиі талқыланады. Шымкенттің тәжірибесі — бұл тұрғыда нақты, іске асырылған және тиімділігі дәлелденген үлгі.Қоғамдық пікір де жүйені қолдайды. Шымкент тұрғындары әлеуметтік желілерде жол тығындарының азайғанын, жедел жәрдем машиналарының ертеректегіге қарағанда жылдамырақ жүретінін жазып жатыр. Медицина қызметкерлері мен жүргізушілер де өзгерісті байқаған. Технология адамның өміріне нақты ықпал ету арқылы қаланың ажырамас бөлігіне айналуда. Шымкент — «ақылды» болашаққа бет алған мегаполис. Жедел жәрдемге арналған «жасыл дәліз» — бұл болашақтың бүгінгі шындығы.

7 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласының жер астында сенсациялық өзгеріс орын алуда. Мегаполистің жылу желілерін бұдан былай тек адам мамандары ғана емес, жасанды интеллектімен жабдықталған заманауи роботтар тексеруде. Бұл — қаланың коммуналдық инфрақұрылымы тарихындағы ең ірі технологиялық жаңалықтардың бірі. Жыл сайын қыс мезгілінде тұрғындарды алаңдататын жылу апаттарының алдын алу үшін енді ең озық әдістер қолданылып жатыр.Шымкент — миллионнан астам тұрғыны бар Қазақстанның оңтүстіктегі ірі мегаполисі. Қаланың жылу желілерінің жалпы ұзындығы 838 шақырымнан асады. Алайда осы желілердің үштен бір бөлігінен астамы тозған күйде. Ескі құбырлар қыста ауыр жүктемені көтере алмай, жиі апатқа ұшырап отырды. Бұл тұрғындарды уақытша жылусыз қалдырып, коммуналдық қызметтерге де қосымша шығын туғызды. Жағдайды жақсарту үшін жыл сайын жөндеу жұмыстары жүргізілгенімен, ескі технологиялар кемшіліктерді толық анықтай алмады. Нәтижесінде кейбір апаттар күтпеген жерден болып, жөндеуге мол уақыт пен қаражат жұмсалды.Осы мәселені шешу жолында 2025 жылы қалада ішкі құбыр диагностикасы алғаш рет сынақтан өтті. Роботты тікелей сумен толтырылған құбырға салып, ол сантиметрден сантиметрге дейін жылу желісін ішінен сканерлейді. Аппарат акустикалық резонанс әдісін қолданады: робот құбырды ішінен 360 градусқа дыбыспен «соғып» тексереді. Осылайша металдың нақты қалыңдығын анықтауға болады. Бұл тәсіл ақауларды анықтап, нақты учаскенің қанша уақыт қызмет ете алатынын болжауға мүмкіндік береді. Ең бастысы — жылу желісі жұмыс істеп тұрған кезде де диагностика жүргізуге болады, яғни тұрғындарды жылудан айырудың қажеті жоқ.«Шымкент» телеарнасының тілшісі Катерина Попкова репортаж дайындау барысында роботтың жұмысын тікелей бақылады. Оның сөзінше, аппарат өте баяу қозғалып, ең ұсақ өзгерістерді де тіркейді. Деректер нақты уақыт режимінде мамандарға беріледі. Жоба жетекшісі Азілхан Бапаевтың айтуынша, жасанды интеллект мәліметтерді өңдеуге белсенді қатысады. «Біз предиктивтік талдау аламыз, яғни қандай учаскелерді, қашан жөндеу керек екенін 5 жылға дейін алдын ала болжай аламыз. Ал теңгерім ұстаушы өзіне ыңғайлы уақытта шешім қабылдай алады», — деді Азілхан Бапаев. Бұл тәсіл коммуналдық қызметтің жоспарлы жұмыс істеуіне жол ашады.ГКП «Куатжылу орталык-3» жылу желілері цехының бастығы Дархан Тәжиев ағымдағы жағдай туралы толығырақ мәлімет берді. Оның сөзінше, осы жылы жылыту маусымы аяқталғаннан кейін гидравликалық сынақтар барысында 135 ақау мен жарылыс анықталды, солардың 78-і жойылды. Бұл сан жылу желілерінің қаншалықты тозғанын айқын көрсетеді. Шымкент энергетика және инфрақұрылым дамыту басқармасы бөлімінің басшысы Ерболат Мамырхан диагностика нәтижелері бойынша жылу желілерін жөндеуге кететін шығынды 20-75 пайызға қысқарту күтілетінін хабарлады. Ұлттық жоба шеңберінде 17 шақырым магистральдық жылу құбырын жөндеу жоспарланған. Жөндеу жұмыстарының түпкілікті жоспары диагностика нәтижелері негізінде бекітіледі.Алайда технологиялық мүмкіндіктерге қарамастан, роботтар әзірше Шымкентте тек 5 шақырым желіні тексеруде. Қалған учаскелерде ескі, дәстүрлі тәсілдер қолданылып жатыр. Бұл жайт — жаңа технологияларды кеңінен енгізу үшін жеткілікті қаржы мен мамандардың болуы керек екенін айғақтайды. Сарапшылардың бағалауынша, мұндай тәсіл жөндеуге кететін шығынды үштен екіге дейін қысқартуға мүмкіндік береді. Яғни инвестиция ерте ме, кеш пе өзін-өзі ақтайды. Батыс Еуропа мен Азияның бірқатар мемлекеттерінде ұқсас технологиялар бұрыннан жетістікпен қолданылып келеді: Германия, Жапония, Оңтүстік Корея сияқты елдер «ақылды» инфрақұрылым басқаруына ауысу арқылы авариялардың санын бірнеше есе азайтты. Қазақстан үшін бұл тәжірибе жаңа, бірақ оның болашағы зор.Қала тұрғындары жаңалықты оң қабылдады. Форумдар мен әлеуметтік желілерде адамдар: «Осы технологиялар ертерек енгізілсе екен, қыста суықта отырмас едік», — деп жазуда. Жас аналар, зейнеткерлер, кәсіпкерлер — бәрі де коммуналдық қызмет сапасының артуын талап етіп келгені рас. Биліктің жасанды интеллектке сүйенген шешімі — осы сенімге берілген жауап деп бағалауға болады. Шымкент мысалы — бүкіл Қазақстандағы басқа қалалар үшін де үлгі бола алады. Астана, Алматы, Қарағанды секілді ірі орталықтардың да жылу желілері жыл өткен сайын тозуда. Ұқсас технологияларды республика бойынша енгізу жылу шаруашылығының жалпы тиімділігін арттыруға септігін тигізер еді.Жаз — жөндеу маусымы. Мамандар жыл сайын қыста анықталған ақауларды жою үшін жазды тиімді пайдалануға тырысады. Биылғы ерекшелік: диагностика нәтижелері негізінде жөндеу жоспары ғылыми тұрғыдан негізделген болмақ. Роботтардың жинаған деректері инженерлерге қай учаскені бірінші кезекте жөндеу керек екенін нақты айтып береді. Бұл — шашыраңқы жұмыстан мақсатты, жоспарлы жөндеуге көшудің алғашқы қадамы. Шымкент тұрғындары алдағы қыс маусымын жылу апатынсыз өткереді деп үміттенуде. Роботтар мен жасанды интеллект — бұл тек технология ғана емес, миллионнан астам адамның жайлы өміріне берілген уәде.

3 шілде 2026 жыл. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы, халқы үш миллионнан асып, Орталық Азиядағы ең жылдам дамып келе жатқан мегаполистердің біріне айналып отыр. Алайда бұл өсудің артында технологиялық даму мен тұрғын үй аудандарындағы нақты өмірдің арасындағы алшақтық барған сайын айқын байқалуда. Жуырда жүргізілген зерттеулер мен коммуналдық провайдерлердің мәліметтеріне сүйенсек, қалада интернетке деген сұраныс соңғы үш жылда елу пайызға артқан. Дегенмен тұрғындардың едәуір бөлігі байланыс инфрақұрылымын, соның ішінде талшықты-оптикалық кабельді өз үйлерінің жанынан, ауласынан немесе ғимаратының қасынан өткізуге ашықтан-ашық қарсы шығады. Бұл қайшылық бір жағынан комедиялық болып көрінгенмен, мемлекеттің цифрлық трансформация бағдарламасы үшін шынайы кедергіге айналып отыр.Шымкент қаласының Аль-Фараби, Еңбекші және Абай аудандарында байланыс компанияларының мамандары инфрақұрылымды жүргізу барысында тұрғындардың белсенді қарсылығына жиі тап болатынын айтады. «Кабель тарт деп өздері өтінішті жазып береді, ал жұмысшыларымыз аулаға кіргенде шығарып жіберуге тырысады» деп күледі «ҚазТелеком» Шымкент филиалының техникалық директоры Ерлан Сейітов. Бұл жағдай бір тұрғын үйде ғана емес, бүкіл аудандарда жаппай сипат алып отырғаны мамандарды алаңдатады. Мәселен, биылғы жылдың алғашқы алты айында Шымкент бойынша берілген 4 200 жаңа интернет қосылымына өтінімнің үштен бірінде техникалық жұмысты жүргізу кезінде тұрғындардан қандай да бір қарсылық туындаған.Қарсылықтың негізінде жататын себептер алуан түрлі. Бір топ тұрғын «кабель үйдің құрылымын бұзады, дымқылдыққа жол ашады» деп алаңдаса, екінші топ «сымсыз технологиялар денсаулыққа зиян» деп нанады. Соңғы жылдары әлеуметтік желілерде кеңінен тараған жалған ақпараттарда 5G антенналары мен талшықты кабельдердің «радиация таратады», «тіпті ДНҚ-ны өзгертеді» деген мазмұндағы хабарламалар кездеседі. Психологтар мен медиасауаттылық мамандары бұл жалған нанымдардың тамырының тереңге кеткенін айтады: адамдар жаңаны қабылдамас бұрын оны қауіпті деп жіктеуге бейім. «Бұл — жаңаға деген таңдамалы сенімсіздік. Тұрғын интернетті пайдаланады, смартфоны бар, бірақ соның бәрін мүмкін ететін инфрақұрылымды қабылдауға психологиялық тұрғыдан дайын емес» деп түсіндіреді Шымкент мемлекеттік университетінің әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі, профессор Гүлнар Омарова.Мемлекет тарапынан алғанда, «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасы аясында Шымкент үшін 2026 жылдың аяғына дейін үй шаруашылықтарының тоқсан пайызын жылдамдығы жоғары интернетпен қамтамасыз ету мақсаты белгіленген. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін тек техникалық кедергілерді жеңу аз — тұрғындардың санасындағы кедергілерді де жою қажет. Қаланың ақпараттандыру және байланыс басқармасының мәліметіне сүйенсек, жоспарлы мерзімнен кешіктірілген немесе тоқтатылып қалған байланыс жобаларының жетпіс пайызы дәл осы тұрғындар тарапынан туындаған қарсылыққа байланысты. Бұл сан өте айтарлықтай, өйткені қалған отыз пайызын қаржылық, техникалық және табиғи факторлар құрайды.Шешімнің бір жолы ретінде мамандар тұрғындар арасындағы ағарту жұмыстарын күшейтуді ұсынады. Биылдан бастап Шымкент қалалық әкімдігі телеком компанияларымен бірлесіп, «Сенімді интернет» атты жаңа бастаманы іске қосты. Бұл бастама аясында аудандық кеңестерде ашық дөңгелек үстелдер өткізіліп, тұрғындарға 5G технологиясы мен талшықты кабельдердің халықаралық стандарттарға сай екені, денсаулыққа қауіп төндірмейтіні туралы нақты ғылыми мәліметтер ұсынылуда. «Адамдарға дәлел емес, диалог керек. Оларды ақымақ деп емес, алаңдаушылықтары бар азаматтар ретінде қабылдасаң, пікірлері өзгереді» дейді бастаманың үйлестірушісі Тимур Асқаров.Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл мәселе Қазақстан үшін жаңалық емес. Тоқсаныншы жылдары телефон желісін жүргізуге, жоғары вольтты электр желілерін орнатуға деген халықтың қарсылығы да осыған ұқсас сипатта болды. Кейіннен сол инфрақұрылым тіршіліктің ажырамас бөлігіне айналды. Бүгінгі интернет желісі де дәл осындай жолдан өтуде. Айырмашылығы — ақпарат таралудың жылдамдығы мен жалған хабарлардың ықпалының бүгінде анағұрлым күшті екені. Сарапшылар айтуынша, осы мәселені шешпей отырып, Қазақстанның цифрлық экономикадағы бәсекелестік орнын нығайту мүмкін болмайды.Жалпы Қазақстан бойынша 2025 жылдың соңындағы мәліметке сәйкес, елдің интернет қолданушылар санының жалпы халыққа қатынасы сексен үш пайызды құрайды. Бұл — Орталық Азиядағы ең жоғары көрсеткіш. Алайда қосылым сапасы мен желілердің таралуы бойынша Шымкент Алматы мен Астанадан артта қалып отыр. Бұл алшақтықты жою тек технологиялық инвестицияға ғана емес, тұрғындармен ашық, адал диалог жүргізуге де байланысты екені анық. Мамандардың ортақ пікіріне қарасақ, «инфрақұрылымға жол» ең алдымен «адамдардың санасына жол» арқылы өтеді. Шымкент осы сабақты өзінің тәжірибесінде анық байқауда: интернетті сұраған тұрғын оны мүмкін ететін техниканы да қабылдауға дайын болуы керек, ал бұл дайындықты қалыптастыру — мемлекеттің, провайдерлердің және азаматтық қоғамның ортақ міндеті болып табылады.

2 шілде 2026 жыл күні Тұран ауданы аумағында интернет-алаяқтыққа қарсы кешенді профилактикалық іс-шара өтті. Бұл жолғы шараның ерекшелігі — оған Шымкент қалалық сатира және юмор театрының талантты актрисасы, сондай-ақ белгілі киноактриса Ақсүйрік Абайқызының қатысуы болды. Өнер адамының тікелей қатысуымен өткен бұл акция халық арасында үлкен қызығушылық туғызды және алаяқтықтың алдын алу жұмысына мүлде жаңа сипат берді.Соңғы жылдары Қазақстанда, оның ішінде Шымкент қаласы мен оны қоршаған аудандарда киберқылмыс деңгейі айтарлықтай өсті. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, тек 2025 жылдың өзінде елімізде интернет-алаяқтыққа қатысты 40 мыңнан астам қылмыстық іс тіркелген. Бұл — алдыңғы жылмен салыстырғанда 18 пайызға жоғары көрсеткіш. Зардап шеккендердің ішінде жастар мен зейнеткерлер ерекше көп орын алады: зейнеткерлер телефон арқылы алдануға, жастар болса жалған инвестициялық платформаларға тұзаққа түсуге бейімірек. Осы ауыр жағдай аймақтық деңгейде де, жалпы ұлттық деңгейде де проблеманы жедел шешуді талап етті.Тұран ауданы полициясының алдын алу қызметі бұл жолы дәстүрлі кездесу форматынан бас тартып, өнер мен ағартуды ұштастырған шараны таңдады. Іс-шара халықтың көп жиналатын орындарында — базарларда, сауда орталықтарының алдында, тұрғын аулаларда — өткізілді. Осындай ашық алаңдарда адамдармен тілдесу бірнеше есе тиімді болатыны практика жүзінде дәлелденген: ресми кабинеттерде берілген ақпаратты аудиторияның небары 20-25 пайызы есте сақтайды, ал бейресми ортада бұл көрсеткіш 60 пайызға дейін көтеріледі.Ақсүйрік Абайқызы аудиторияға интернет-алаяқтықтың ең кең таралған схемаларын жатық, түсінікті тілмен түсіндірді. Ол банк карталары мен шоттарды заңсыз пайдаланатын алаяқтар қолданатын амалдарды нақты мысалдармен баяндады, «телефон арқылы банк қызметкерімін» деп хабарласатын сценарийлерден бастап, жалған онлайн-дүкендер мен криптовалюта алдамшыларына дейінгі кең ауқымды схемаларды ашып көрсетті. Электрондық әмияндарды қорғаудың жолдары, екі сатылы аутентификация мен күдікті сілтемелерді тануды үйрету де іс-шараның маңызды бөлігін құрады. «Алаяқтар сенімді сөйлесе де, үнемі тексеріп алыңыз. Банк ешқашан телефон арқылы карта деректерін сұрамайды», — деді актриса тұрғындарға арналған негізгі хабарламаны жеткізе отырып.Шараға қатысушылардың бірі, зейнетке шыққан мұғалім Ғалия Нұрланова: «Бұл іс-шара менің үшін өте пайдалы болды. Бұрын мен де телефон шалса, банктен болар деп сеніп жататынмын. Ақсүйрік апай бізге мысалдармен, тіпті кішкене ойын-сауықпен түсіндіріп берді, енді мен мұндай алдамшылықты бірден таниын деп үміттенемін» деп ризашылығын білдірді. Жергілікті кәсіпкер Арман Сейтқали де өз ойымен бөлісті: «Бізге осындай шаралар жиірек керек. Цифрлық алаяқтық кез келген адамға келуі мүмкін, бұл тек кәрілерге тән мәселе деп ойлаудан арылу уақыты жетті».Тұран ауданының полиция бөлімі басшысы майор Ержан Дүйсенов шараның маңыздылығын атап өтті: «Профилактика — қылмыстың алдын алудың ең тиімді жолы. Біз тергеп жазалау арқылы ғана емес, халықты хабардар ету арқылы да жұмыс жасауымыз керек. Бүгінгі іс-шара нәтижесінде жүздеген тұрғын сандық қауіпсіздіктің негізгі ережелерімен танысты, бұл өте маңызды жетістік». Ол сондай-ақ 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында ауданда интернет-алаяқтыққа шағымдар саны өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 12 пайызға азайғанын хабарлады, бұл жүргізіліп жатқан жұмыстардың жемісін беріп жатқанының айқын белгісі.Өнер адамдарын профилактикалық жұмысқа тарту ғалымдар мен практиктер тарапынан да жоғары бағаланып отыр. Шымкент мемлекеттік университетінің психология кафедрасы доценті Дина Жақсыбекова: «Танымал тұлғалар немесе актерлер ақпарат берген кезде адамдар оны қабылдауға ашық болады. Бұл — эмоциялық резонанс эффектісі. Ғылыми зерттеулер дәлелдегендей, осылай берілген ақпарат санада 2-3 есе ұзақ сақталады» деп түсіндірді. Бұл тәжірибе Алматы, Астана, Ақтөбе секілді ірі қалаларда да енгізіле бастаған, алайда шағын аудандарда оны алғаш пайдалану факт ретінде тарихта қалады.Алдағы уақытта Тұран ауданы полициясы мен мәдениет мекемелерінің бірлескен жоспары бойынша осындай кездесулер айына кем дегенде бір рет өткізілетін болады. Бұдан бөлек, мектептер мен жоғары оқу орындарында да цифрлық сауаттылыққа арналған сабақтар жүргізу жоспарланған. Іс-шараның аясында үлестірілген буклеттер мен QR-кодтар арқылы тұрғындар кибералаяқтыққа қарсы куәгер немесе жәбірленуші ретінде полицияға жедел хабарласу мүмкіндігіне ие болды. Қоғамдастықтың, билік органдарының және өнер саласы өкілдерінің осылай бірігуі — азаматтарды қорғаудың жаңа, тиімді үлгісі екені даусыз. Бүгінгі Тұран ауданының тәжірибесі ертең бүкіл республикаға үлгі болатынына сенімділік мол.

Қазақстанның оңтүстік өңірлеріндегі құрылыс материалдары нарығы жаңа серпіліске дайын. 2 шілде 2026 жыл күні «Sauran Bricks» ЖШС «Жұлдыз» индустриялық аймағында автоклавты газбетон өндіретін заманауи зауыттың іске қосылуға дайын екенін ресми мәлімдеді. Бұл жоба өңірдегі ең ірі өнеркәсіптік инвестициялардың бірі болып саналады және жергілікті экономиканың дамуында маңызды рөл атқаруға тиіс.Жобаның жалпы инвестиция көлемі 7,8 млрд теңгені құрайды. Зауыттың жылдық өндіру қуаты 200 мың шаршы метр автоклавты газбетонды қамтиды. Кәсіпорында тәулігіне үш ауысыммен, яғни үздіксіз режимде жұмыс жүргізіледі. Жаңа зауыттың іске қосылуы нәтижесінде 150 жаңа жұмыс орны ашылуы, яғни өңір тұрғындарына тұрақты табыс көзінің пайда болуы күтілуде. Бұл цифрлар жоспардың ауқымын айқын көрсетеді: жобаның алдына жеке ғана пайда табу мақсаты емес, бүкіл өңір экономикасын жандандыру міндеті қойылған.Автоклавты газбетон — бүгінгі таңда әлемнің алдыңғы қатарлы елдерінде кеңінен қолданылатын инновациялық құрылыс материалы. Бұл материалдың бірқатар маңызды артықшылықтары бар: жеңіл салмағы, жоғары жылу оқшаулау қасиеті, от жалмамайтын құрылымы және экологиялық тазалығы. Соңғы онжылдықта Қазақстанда экологиялық құрылыс материалдарына деген сұраныс едәуір өскен. Оңтүстік өңірлерде, атап айтқанда Түркістан, Шымкент және іргелес аудандарда тұрғын үй салу мен коммерциялық нысандар санының артуы осы материалға деген нарықтық сұранысты тікелей қалыптастырып отыр. Бұған дейін газбетон Ресей мен Қытайдан импортталатын еді, бұл логистикалық шығындардың жоғарылауына және материалдардың бағасының өсуіне әкеп соқтыратын. Отандық өндірістің дамуы осы тәуелділіктен арылуға мүмкіндік береді.«Sauran Bricks» зауытына Қытайдың KEDA компаниясының ең соңғы буындағы автоматтандырылған жабдықтары орнатылған. KEDA — газбетон өндіру саласында Азияда бірінші орында тұратын, халықаралық нарықта беделі жоғары технологиялық корпорация. Бұл жабдықтар өндіріс процесін толық автоматтандырылған режимде жүргізуге мүмкіндік береді, яғни адам факторы минимумға дейін азайтылған. Жабдықтардың осы деңгейі өнімнің сапасын жоғары стандарттарда тұрақты сақтауды қамтамасыз ете алады. Кәсіпорынның бас директоры Аманжол Сейтқали: «Біз жабдықты таңдауда ымырашылдыққа бармадық. KEDA компаниясының технологиясы бізге сапа мен өнімділіктің оңтайлы арақатынасын береді. Осының арқасында отандық нарыққа импортты алмастыра алатын бәсекеге қабілетті өнім шығара аламыз», — деп мәлімдеді.Жобаның іске асырылуы бірнеше стратегиялық мақсатты бір мезгілде шешуге бағытталған. Біріншіден, импортты алмастыру — елдің құрылыс материалдарын шетелден сатып алуға жұмсайтын валюталық шығындарын азайту. Екіншіден, жұмыспен қамтуды арттыру — 150 тікелей жұмыс орнынан басқа, жанама жұмыс орындарының саны бірнеше есе жоғары болады: шикізат жеткізуші, тасымалдаушы, техникалық қызмет көрсетуші және т.б. Үшіншіден, өңірдің индустриялық әлеуетін арттыру — «Жұлдыз» индустриялық аймағы дамып, жаңа инвесторларды тартуға негіз жасайды. Оңтүстік Қазақстан облысының экономика бөлімінің басшысы Дінмұхамед Жақсыбеков: «Бұл жоба өңіріміздің индустриализациялану жолындағы маңызды қадам. Жұлдыз аймағы жаңа кәсіпорындарды тартатын, серпінді дамитын орталыққа айналып жатыр. Sauran Bricks зауытының іске қосылуы осы процеске серпін береді», — деп атап өтті.Нарық сараптамашыларының бағалауынша, отандық газбетон өндірісінің дамуы Қазақстанда тұрғын үй секторын мемлекет тарапынан бекітілген бағдарламалармен үйлестіруге мүмкіндік туғызады. Мәселен, «Нұрлы жер» бағдарламасы аясында іске асырылатын мыңдаған тұрғын үйдің материалдарға деген жиынтық сұранысы өте жоғары. Алдыңғы жылдарда материалдардың тапшылығы немесе жоғары бағасы кейде бұл бағдарламалардың мерзімін кешіктіретін. Отандық зауыттың жұмысқа кіруі осы мәселені оңтайлы шешудің бір жолы болып табылады. Зауыттың жылына 200 мың шаршы метр өндіруі өңірдің жалпы сұранысының айтарлықтай бөлігін жабуға жеткілікті болмақ.Экологиялық тұрғыдан қарасақ, газбетон өндірісі дәстүрлі кірпіш немесе бетон өндірісімен салыстырғанда айтарлықтай аз энергия жұмсайды және СО₂ шығарындылары едәуір төмен болады. «Sauran Bricks» зауытының жобалық деректеріне сәйкес, өндіріс барысында суды қайта пайдалану жүйесі орнатылған, өндіріс қалдықтары қайта өңдеу тізбегіне қосылады. Бұл кәсіпорынды өңірдегі экологиялық жауапты өнеркәсіп ретінде позициялайды. Мамандардың пікірінше, мұндай тәсіл Қазақстандағы «жасыл экономика» бағытымен толық үйлеседі.Жергілікті тұрғындар да жаңа кәсіпорынның іске қосылуын оң қарсы алды. «Жұлдыз» аймағының маңындағы ауылдар тұрғындары жаңа жұмыс орындары мен инфрақұрылымның дамуын ерекше атап өтті. Жас мамандар, соның ішінде жергілікті политехникалық колледждер мен университеттерді бітіргендер, автоматтандырылған өндірісте жұмыс істеу мүмкіндігіне ерекше мүдделі. Зауыт оператор, технолог, механик, логистик сияқты мамандықтар бойынша кадрларды қабылдауды бастаған. Бұл еңбек нарығы тұрғысынан алғанда маңызды сигнал: жоғары технологиялы өндіріс өңірде де дами алатынын дәлелдейді. Жобаның толыққанды іске қосылуы Қазақстанның оңтүстік өңірлерін өндіріс материалдары жеткізілуі тұрғысынан өзін-өзі қамтамасыз ететін өңіртабанды аймаққа айналдырудың алғашқы нақты қадамы болып табылады.

Шымкент, 4 шілде 2026 жыл. Бүгін Shymkent Hub базасында өткен Robo Shańyraq отбасылық робототехника жарысы қаланың технологиялық өміріндегі ерекше оқиғаға айналды. Мұнда жай ғана жарыс емес, баланың жаңа әлемге жасаған алғашқы қадамдары мен ата-ананың сол қадамды бірге жасау бақыты өзара тоғысты. Алаңда он шақты отбасы жиналып, робот құрастырды, программалады және бір-бірімен ізгі бәсекеге түсті. Сол сәтте балалардың көздерінде тұтанған жарқын от ата-аналардың жүректеріне де жылу берді.Robo Shańyraq жобасының тарихы бірнеше жыл бұрын басталған. RoboPark ұжымы баланы тек техникалық сауаттылыққа үйрету ғана емес, отбасы арасындағы байланысты нығайтатын форматты қалыптастыруды мақсат еткен. «Бала жалғыз дамымауы керек. Ата-ана баласының қызығушылығын ішінен түсінгенде ғана нағыз қолдау бере алады», — деп атап өтеді RoboPark жетекшісі. Осы идеяның нәтижесінде отбасылық жарыс форматы туды: бала мен ата-ана бір команда болып, тапсырманы бірге орындайды, бірге жеңіске жетеді, бірге сабақ алады.Бүгінгі жарысқа қатысқан отбасылардың бірі — Сейіт пен оның әкесі Болат. Он бір жасар Сейіт екі жылдан бері RoboPark-та оқиды, алайда бүгін отбасылық жарысқа бірінші рет қатысты. «Мен ата-аманы таң қалдыратын шығармын деп ойладым. Ал ол маған сонша нәрсе ұсынды — бірге ойлағанда жаңа шешімдер туа берді», — деді Сейіт жарыстан кейін. Болат болса баласының алға басқанын, техникалық ойлауының жетілгенін осы күні жақыннан байқады. «Үйде де айтады, бірақ мен жартысын түсінбей қалам. Ал бүгін бірге жасадық — енді түсінемін», — деп мойындады ол.Жарыстың тапсырмалары күрделіліктің үш деңгейіне бөлінген болатын. Кіші жас тобы қарапайым робот жасап, оны белгіленген жолмен жүргізуді үйренді. Орта топ сенсорлық жүйелерді пайдаланып, кедергіні айналып өту алгоритмін программалады. Ал үлкен жас тобы логистикалық тапсырманы орындады: робот берілген схема бойынша тауарды бір нүктеден екінші нүктеге дейін жеткізуі тиіс еді. Барлық тапсырмада ата-ана мен бала бірге жұмыс істеді — ата-ана механикалық бөлікке ақыл қосса, бала программалауды өз мойнына алды.Шараны ұйымдастырған Shymkent Hub командасы мен Шымкент қаласының Цифрландыру басқармасы бұл бастаманы үнемі қолдап келеді. Цифрландыру басқармасының өкілі Айгүл Нұрмағамбетованың айтуынша, мемлекет тарапынан техникалық білім беруді дамытуға ерекше назар аударылуда. «Қазақстанда STEM білімін кеңейту — мемлекеттік басымдық. Ал RoboPark сияқты жекеменшік ұйымдар осы бағытта нақты жұмыс атқарып жатыр. Мұндай ынтымақтастық — болашаққа жасалған инвестиция», — деді ол. Шымкент бүгінде Оңтүстік Қазақстандағы технологиялық инновациялардың орталығына айналып бара жатыр. Соңғы үш жылда қалада он бестен астам STEM-бағыттағы оқу орталығы ашылып, балаларды цифрлық экономикаға дайындау жылдамдады.Қазақстан деңгейінде алып қарағанда, робототехника білімін дамыту соңғы жылдары мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып отыр. ҚР Білім министрлігінің деректері бойынша, 2024 жылы елдегі жалпы білім беретін мектептердің 40 пайызда STEM сабақтары енгізілген. 2026 жылға дейін бұл көрсеткішті 70 пайызға жеткізу жоспарланып отыр. Алайда мектептегі сабақ пен тәжірибелік жарыс арасындағы алшақтықты жою үшін RoboPark сияқты қосымша білім орталықтары шешуші рөл атқарады. Олар балаларға теорияны нақты іске асыру арқылы тереңірек меңгеруге мүмкіндік береді.Otбасылық формат жарысқа мүлде жаңа мән береді. Психологтардың зерттеуіне сүйенсек, бала ата-анамен бірлесіп шығармашылық тапсырма орындағанда, оның ынтасы жекелей жасағанға қарағанда екі есе артады. Ата-ана болса баланың күнделікті өмірін, қызығушылығы мен қиындықтарын жақыннан сезінеді. RoboPark командасы осы психологиялық негізге сүйене отырып, Robo Shańyraq форматын нақ отбасылық мектепке айналдырды. Мұнда ұтқан да, ұтылған да бала емес — ұтқан отбасы, ұтқан бірлік.Жарыс аяқталғаннан кейін де алаң бос болмады. Ата-аналар бір-бірімен тәжірибе алмасты, балалар жаңа достар тапты, мұғалімдер келесі сынақтарға деген ойларын бөлісті. Robo Shańyraq енді жыл сайынғы дәстүрге айналды, және ұйымдастырушылар оны аймақаралық деңгейге шығару жоспарын жариялады. Алматы, Астана, Қарағанды қалаларынан қызығушылық білдіргендер бар екен. «Болашақты бірге құрастырамыз» деген ұран бүгін жай сөз емес екенін осы жарыс дәлелдеді. Ол — ата-ана мен баланың бір мақсатқа ұмтылуының, технология мен адами жылудың тамаша үйлесімін суреттейтін айқын белгі. Шымкент бүгін болашақ инженерлерін тәрбиелеп қана қоймады — ол тұтас отбасыларды технологияның сиқырлы әлеміне бастады.

Қазіргі заманда интернет технологиялары тез дамып, адамдардың күнделікті өміріне берік енген дәуірде желілік алаяқтық та жаңа деңгейге көтерілуде. Осы өзекті мәселеге байланысты 3 шілде 2026 жылы Шымкент қаласының Абай ауданында маңызды бір іс-шара өтті. Абай ауданы әкімінің аппараты, Шымкент қаласы Абай ауданының прокуратурасы және Шымкент қаласы Полиция департаментінің бірлескен ұйымдастыруымен Dala Mall сауда-ойын-сауық орталығында интернет-алаяқтықтың алдын алуға және тұрғындардың цифрлық сауаттылығын арттыруға бағытталған кең ауқымды ақпараттық акция өткізілді. Бұл шара өңірдегі желілік қылмысқа қарсы күрестің жаңа бетін ашты деп бағалауға болады.Акцияның негізгі мақсаты — тұрғындардың құқықтық және цифрлық сауаттылығын жан-жақты арттыру, интернет-алаяқтықтың алдын алу және азаматтардың қаржылық қауіпсіздігін нығайту болды. Неліктен дәл Dala Mall таңдалды деген сұрақ туындауы мүмкін. Жауабы қарапайым: ірі сауда орталықтары — бұл қалың жұртшылық жиналатын алаңдар. Мұнда тұрғындардың барлық жас тобы кездеседі, сондықтан ақпараттық хабарды барынша кең аудиторияға жеткізу мүмкіндігі туады. Заманауи акция форматын дәл осылай таңдау — мемлекеттік органдардың азаматтарға жақындауға тырысатынының айғағы.Соңғы жылдардағы статистика алаңдаушылық туғызады. Қазақстан бойынша ресми деректерге сәйкес, интернет-алаяқтыққа байланысты қылмыстардың саны жылдан жылға өсіп келеді. Тек 2025 жылдың өзінде елімізде мыңдаған азамат телефондық және интернет-алаяқтықтардың құрбанына айналды, ал жиынтық материалдық шығын миллиардтаған теңгені құрады. Шымкент қаласы да бұл тенденциядан шет қалған жоқ. Аймақтағы полиция департаментінің мәліметтері бойынша, соңғы жылдары желілік алаяқтыққа қатысты арыздардың саны айтарлықтай өсті. Бұл мәселе енді жеке тұлғаның ғана емес, бүкіл қоғамның проблемасына айналды.Іс-шара барысында тұрғындарға алаяқтардың жиі қолданатын айла-тәсілдері егжей-тегжейлі түсіндірілді. Мамандар "фишинг" деп аталатын жалған сайттар арқылы деректерді ұрлау, смс-хабарламалар мен электрондық пошта арқылы алдау, жалған инвестициялық жобалар, телефон арқылы банк қызметкерлерін немесе полиция қызметкерлерін бейнелеу сияқты схемалар туралы мысалдар келтіре отырып кеңінен түсіндірді. Сонымен қатар жеке деректерді, банк карталарының мәліметтерін қорғау жолдары мен интернетті қауіпсіз пайдалану бойынша нақты ұсынымдар берілді. Акция қатысушылары тұрғындардың сұрақтарына жауап беріп, әркімнің нақты жағдайына сай кеңес ұсынды. Ақпараттық жадынамалар таратылып, олар үй жағдайында қайта оқу үшін де пайдалы болды.Акцияға қатысушылардың бірі, Абай ауданының прокуратура қызметкері өз сөзінде: "Алаяқтар ең алдымен адамның сенімділігін пайдаланады. Олар психологиялық қысым жасап, шұғыл шешім қабылдауға мәжбүрлейді. Сондықтан кез келген күмәнді ұсыныс пен сұранысқа мұқият қарау керек, асықпа, байсалды бол деген ережені ұмытпаңыздар," — деді. Полиция департаментінің өкілі де алаяқтыққа ұшыраған жағдайда уақытын жібермей тиісті органдарға хабарласу маңыздылығын атап өтті. Өйткені тез хабарласу дер кезінде қаражатты қайтару мүмкіндігін арттырады.Дәл осы мәселеде аса осал топ — бұл үлкен жастағы азаматтар. Олар цифрлық технологиялармен таныс болмағандықтан, алаяқтардың тұзағына жиі түседі. Акция барысында осы топқа арнайы назар аударылды. Зейнеткерлерге арналған жеңілдетілген нұсқаулықтар таратылды, телефонда күмәнді қоңырауларды қалай тануға болатыны жайлы нақты мысалдармен түсіндіріліп берілді. Осындай іс-шаралардың қоғамдық маңызы зор: білім — алаяқтықтан қорғанудың ең тиімді қаруы.Болашаққа қарасақ, мұндай акциялар бір реттік шара болып қалмауы керек. Цифрлық сауаттылықты арттыру — бұл үздіксіз процесс. Мамандардың пікірінше, мектептерде, жоғары оқу орындарында және жұмыс орындарында цифрлық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру баянды нәтиже береді. Сонымен бірге мемлекеттік органдармен қатар телекоммуникациялық компаниялар мен банктердің де бұл жұмысқа белсене қатысуы аса маңызды. Өйткені алаяқтар әрқашан жаңа тәсілдер іздеп, технологиялық мүмкіндіктерді жылдам игереді. Тек ортақ күшпен ғана бұл зиянды құбылысқа тосқауыл қоюға болады.Акция аяқталар шақта тұрғындардың ризашылығы мен белсенді қатысуы ұйымдастырушыларды да шабыттандырды. Бұл іс-шара — Шымкент қаласы тұрғындарының цифрлық қауіпсіздігіне деген қамқорлықтың нақты көрінісі. Ең бастысы, акцияда берілген кеңестерді күнделікті өмірде қолданған дұрыс: бейтаныс адамдарға жеке және банк деректерін бермеу, күмәнді сілтемелерге өтпеу, кез келген қаржылық операцияны мұқият тексеру. Осы қарапайым ережелерді ұстану арқылы әрбір азамат өзін де, отбасын да алаяқтардың залалды ісінен сақтай алады. Қоғамның цифрлық мәдениеті жоғарылаған сайын алаяқтар үшін де орын тарылатыны анық.

2 шілде 2026 жыл. «Әділет» партиясының Төрағасы Айбек Дәдебай Sinovation Ventures жасанды интеллект институтының президенті, әлемге танымал технологтар мен инвесторлар арасында беделді тұлға — доктор Ли Кай-Фумен кездесті. Бұл кездесу қарапайым дипломатиялық сауалнама емес, Қазақстанның саяси өміріне цифрлық технологияларды терең ықпалдастырудың іргетасын қалайтын маңызды ұйымдастырушылық қадам болды. Тараптар партия жұмысының тиімділігін арттыру және азаматтармен өзара байланысты нығайту мақсатында заманауи цифрлық технологияларды қолдану мәселелерін жан-жақты талқылады.Бұл кездесудің өткір мәнін толық түсіну үшін жалпы аясына назар аудару қажет. Жуырда Парламент палаталарының бірлескен отырысында Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев цифрлық технологияларды енгізу қадамы мемлекеттік басқару мен заң шығару қызметін жетілдірудің негізгі бағыттарының біріне айналуға тиіс екенін атап өтті. Мемлекет басшысының айтуынша, болжамды сараптаманы, Үлкен дерекқорды және заманауи цифрлық құралдарды пайдалану қабылданатын шешімдердің сапасын арттырып, азаматтардың маңызды бастамаларды талқылауға қатысу мүмкіндігін кеңейтеді. Президенттің бұл бағыты бүкіл саяси жүйе үшін жаңа стандарт белгілейтін сигнал болды, ал «Әділет» партиясы осы бағытта ең белсенді қадам жасаған алғашқы саяси күшке айналуда.Доктор Ли Кай-Фу — жасанды интеллект саласындағы бүкіл дүниежүзіне белгілі зерттеуші. Ол Apple, Microsoft, Google корпорацияларында жоғары лауазымды қызметтер атқарып, кейін Қытайдың технологиялық экожүйесін дамытуда шешуші рөл атқарған. Оның Sinovation Ventures қоры жүздеген жасанды интеллект жобасын қаржыландырып, аймақтық және жаһандық деңгейде технологиялық трансформацияның қозғаушы күшіне айналды. Осындай деңгейдегі сарапшымен арнайы кездесу өткізу «Әділет» партиясының цифрлық бағытта серйозды ниет пен жоғары амбиция ұстанатынын айғақтайды.Айбек Дәдебайдың пікірінше, бүгінде азаматтардың өтініштерін қабылдап қана қоймай, адамдарды нақты қандай мәселелер толғандыратынын терең түсіну маңызды. Дәстүрлі тәсілдерде партиялар хаттар мен өтініштерді қолмен өңдейтін, деректер жинауды жүйесіз жүргізетін, нәтижесінде маңызды мәселелердің белгілі бір бөлігі заңнамалық аренаға жетпей қалатын. Заманауи технологиялар ауқымды ақпаратты жылдам талдауға, ең өзекті мәселелерді дәл айқындауға және оларды заңнамалық әрі партиялық бастамаларды әзірлеу кезінде уақтылы ескеруге мүмкіндік береді. Бұл — саяси жұмыстың сапалы жаңа деңгейі.Осы міндеттерді жүзеге асыру мақсатында Айбек Дәдебай мен Ли Кай-Фу жасанды интеллект негізінде мамандандырылған цифрлық платформа құру мәселесін егжей-тегжейлі талқылады. Жоспарланып отырған платформа бірнеше негізгі функцияны орындайды: азаматтар мен кәсіпкерлердің өтініштерін автоматты режимде өңдеу; қоғамдық сұраныстарды тақырып бойынша жіктеп, жүйелеу; партияның заңнамалық базасымен және ресми құжаттармен тиімді жұмыс жасау; алынған деректерді заңнамалық бастамалар мен партиялық шешімдерді дайындауда пайдалану. Мұндай платформа іс жүзінде азаматтар мен заң шығарушылар арасындағы интеллектуалды көпірге айналады.Эксперттердің пікірінше, мұндай бастама Орталық Азия аймағы үшін бірегей тәжірибе болуы мүмкін. Саяси аналитик Дәурен Сейітов: «Партиялық жұмысты жасанды интеллектпен ықпалдастыру — бұл тек технологиялық жаңалық емес, бұл демократиялық тетіктерді жаңғыртудың нақты жолы. Азаматтардың үні деректер арқылы тікелей заңнамалық үдеріске ықпал ете алса, бұл өкілдік демократияның мазмұнын түбегейлі өзгертеді», — деп атап өтті. Дүниежүзілік тәжірибеде жасанды интеллектіні мемлекеттік басқару саласына ықпалдастыру эстониялық цифрлық мемлекет моделінен бастап Сингапурдың Smart Nation бағдарламасына дейін сәтті нәтижелер берді. Қазақстан осы жолда өзінің ерекше моделін қалыптастыруда.Келіссөздер қорытындысы бойынша тараптар партияға арналған AI-платформасының архитектурасын бірлесіп әзірлеуге уағдаласты. Жоба бірнеше кезеңде жүзеге асырылады: алдымен жасанды интеллект технологияларын енгізудің басым бағыттары айқындалады, содан соң жобалық команда құрылып, пилоттық тестілеу іске қосылады. Болашақта платформаның аймақтық бөлімшелерге де таралуы жоспарланып отыр, бұл «Әділет» партиясының бүкілқазақстандық деңгейде цифрлық инфрақұрылым қалыптастыруға ниетті екенін білдіреді. Маңызды мәселе — платформаның ашықтығы мен деректер қауіпсіздігін қамтамасыз ету, себебі азаматтар өздерінің жеке ақпаратының қорғалғанына сенімді болуы тиіс.Жалпы алғанда, «Әділет» партиясының бұл бастамасы Қазақстандағы саяси мәдениеттің жаңа беті болуы мүмкін. Цифрлық технологиялар ендігі жерде тек мемлекеттік қызметтер саласының ғана емес, саяси өмірдің де ажырамас бөлігіне айналуда. Азаматтар партиямен байланысудың ыңғайлы, жылдам және тиімді тәсілдерін алады, ал партия ел ішіндегі нақты мәселелерді дерекке негізделген талдау арқылы дәл анықтай алады. Бұл — саясаттың деректерге сүйенген, азаматқа жақын болашағына деген нақты қадам. «Әділет» партиясының Sinovation Ventures-пен серіктестігі Орталық Азия саяси тарихында прецедент жасауда, ал оның нәтижелері алдағы жылдарда бүкіл аймаққа үлгі болуы ықтимал.

3 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласының тұрғыны өзінің өмірінде ешқашан ұмытпайтын бейнеқоңырау алды. Экранда дүние жүзіне танымал қытай актері Джеки Чан пайда болды. Алайда бұл нақты жұлдыз емес еді — артында жасанды интеллект технологиясын пайдаланған алаяқтар тұрды. Олар атақты адамның бет-әлпетін цифрлық тәсілмен жасап, қаладағы тұрғынды қаржылық алдауға тартпақ болды. Бұл оқиға Қазақстандағы киберқылмыстың жаңа деңгейге шыққанын айқын көрсетіп отыр.Полиция мәліметтері бойынша, алаяқтардың мынадай схемасы анықталды: алдымен олар ер адамға телефон шалып, өздерін банк қызметкерлері мен мемлекеттік комитет өкілдері ретінде таныстырды. Сөйлесудің белгілі бір сәтінде мошенниктер бейнеқоңырауға өтуді ұсынды. Дәл осы кезде экранда Джеки Чанның бейнесі пайда болды. Жасанды интеллект бет-пішінді, мимиканы, тіпті дауыс ырғағын да шынайы дәрежеде жеткізді. Адам экраннан танымал актерді көргенде алаяқтардың сөзіне деген сенімі еселеп артты. Олар болжамды қаржылық мәселені шешу үшін ақша аудару керек деп сендіруге тырысты.Шымкент ДП-ның киберқылмысқа қарсы іс-қимыл басқармасының оперуполномоченныйі Максат Жанысбаев бұл туралы нақты айтты: «Бір оқиғада алаяқтар ер адамға қоңырау шалып, банк пен мемлекеттік комитет қызметкерлері ретінде таныстырды. Жәбірленуші олардың сөзіне сенді. Содан кейін алаяқтар бейнеқоңырауға өтуді ұсынды, ол жерде дүниежүзілік атақты актер Джеки Чанның бейнесін пайдаланды. Бұдан басқа, ұқсас схемаларда алаяқтар қазақстандық атақтылардың бейнесін де пайдаланады, соның ішінде актер Таукел Мусилимнің образы да қолданылады». Маманның айтуынша, бұл технология жылдан жылға жетілдіріліп, жалғанды шындықтан ажырату барған сайын қиындап барады.«Киберщит Қазақстан» жобасы аясында жүргізіліп жатқан ақпараттандыру науқанының бір бөлігі ретінде Шымкенттің сауда орталықтарының бірінде профилактикалық акция өтті. Полицейлер тұрғындарға ең кең тараған алдау схемалары туралы айтып берді, нақты мысалдар келтірді және цифрлық қауіпсіздік ережелері жазылған буклеттер таратты. Акцияға жасы үлкен азаматтардан бастап жастарға дейін қатысты. Себебі тәжірибе көрсеткендей, алаяқтардың тұзағына кез-келген адам түсуі мүмкін.Бозарық шағын ауданының тұрғыны Алмасхан Еспаев акцияға арнайы келді. Оның айтуынша, отбасында бұрыннан белгісіз нөмірлерден келген қоңырауларға жауап бермеу және SMS-тен келген кодтарды ешкімге айтпау деген ереже бар. Бірақ зейнеткер алаяқтардың жаңа схемалары туралы білу үшін іс-шараға қатысқан. «Менің бір таныс адамым да зиян шекті — алаяқтар оны үш миллион теңгеге алдады. Бәрі банк арқылы болды. Ол такси шақырып жетіп келгенге дейін олар үлгіріп барлығын рәсімдеп, шоттан ақшаны алып кеткен. Осындай адамдар бар», — дейді Алмасхан Еспаев. Бұл жағдай алаяқтардың қаншалықты жылдам әрекет ететінін және жертіс тигізер алдында жәбірленушіге ойланып тұру мүмкіндігін де бермейтінін айқын көрсетеді.Полиция статистикасы да алаңдатарлық. Өткен жылы Шымкентте 300-ге жуық интернет-алаяқтық тіркелсе, биылғы жылдың жеткен кезеңінде бұл сан 330-ға жетіпті. Бұл — тек ресми тіркелген деректер. Ал мамандардың пайымдауынша, жәбірленушілердің едәуір бөлігі ұят немесе үміттен айырылу сезімінен арыз берілмей жатуы мүмкін. Жалпы республика деңгейінде киберқылмыстар жыл сайын 20-25 пайызға өсіп келеді деп болжануда. Жасанды интеллект технологияларының жетілуі бұл тенденцияны одан әрі нығайтуда. Дипфейк бейнелерді жасайтын бағдарламалық жасақтамалар бүгінде жалпыға қолжетімді болып отыр, сондықтан оларды тек арнайы дайындықтан өткен хакерлер ғана емес, кез-келген ниеті бұзық адам пайдалана алады.Сарапшылар дипфейк технологиясының тек қаржылық алаяқтықта ғана емес, саяси манипуляциялар мен беделге нұқсан келтіру мақсатында да белсенді қолданылатынын атап өтеді. Дүниежүзілік тәжірибеде атақты саясаткерлер мен кәсіпкерлердің жалған бейнесімен жасалған алаяқтықтар бірнеше миллион долларлық шығынға ұшыратқан. Қазақстан да осы жаһандық тенденциядан тыс қалмайды. Елдің ақпараттық кеңістігін қорғау үшін мемлекеттік деңгейде арнайы заңнамалық база мен техникалық шаралардың күшейтілуі талап етіледі.Маман-сарапшылар азаматтарға бірнеше негізгі ережені ұстануды ұсынады. Біріншіден, белгісіз нөмірлерден келген қоңырауларға мұқият болу керек. Екіншіден, бейнеқоңырауда экранда кім пайда болса да, ақша аудару немесе жеке деректерді беру туралы сұраныстарға ешқашан бармас бұрын банкке немесе туыстарға хабарласу қажет. Үшіншіден, SMS-хабарламалардан келген растау кодтарын ешкімге, тіпті банк қызметкері болып таныстырған адамдарға да айтпау керек. Ең соңында — егер сізге белгілі бір жұлдыз немесе танымал тұлға кенеттен қоңырау шалып, қаржылық көмек сұраса, бұл дерлік жүз пайыз алаяқтық деп есептеген жөн. Мамандар еске салады: нағыз атақты адамдар бейтаныс адамдарға ешқашан ақша сұрап қоңырау шалмайды. Цифрлық сауаттылық пен сергектік — бүгінгі заманда өзіңізді қорғаудың ең сенімді қаруы.

ЖИ-пен жасалған суретҚазіргі таңда цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы адамдардың өмір салтын түбегейлі өзгертті. Интернет-сауда, онлайн-тапсырыс және электрондық төлем жүйелері бүгінде миллиондаған қазақстандықтардың күнделікті тіршілігінің бір бөлігіне айналды. Алайда осы ыңғайлылықтың артында жаңа қауіп-қатерлер де пайда болуда. 3 шілде 2026 жыл күні Бас прокуратураның құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің қылмыстық қауіп-қатерлер мен қоғамдық қауіпсіздік тәуекелдерін болжау орталығы «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында азаматтарды онлайн-жеткізіммен байланысты алаяқтық жағдайлардың жиілеп бара жатқандығы туралы ресми ескертті. Бұл хабарлама елдің ақпараттық кеңістігінде кеңінен тарап, халық арасында үлкен резонанс тудырды.Алаяқтардың жұмыс істеу схемасы өте қарапайым, бірақ сонымен бірге тиімді. Зұлымдар азаматтарға телефон шалып, өздерін курьер немесе маркетплейс қызметкері ретінде таныстырады да, белгісіз бір тапсырыс ресімделді деп мәлімдейді. Тапсырысты растау немесе бас тарту үшін SMS-арқылы келген кодты айтуды сұрайды. Жәбірленушілер бұл кодты алаяқтарға беріп қойғаннан кейін олардың жеке аккаунттарына, банктік деректеріне қол жеткізіледі, ал нәтижесінде ақша ұрлануы немесе несие ресімделуі мүмкін. Мамандардың айтуынша, бұл «тексерілген» алдау схемасы бүгін Қазақстанда ғана емес, бүкіл посткеңестік кеңістікте кеңінен таралған.Мәселенің тереңіне үңілсек, онлайн-сауда нарығының өсімі де осы жағдайдың себебінің бірі екенін байқауға болады. Соңғы бес жылда Қазақстанда электрондық коммерция сегменті жыл сайын орта есеппен 30–35 пайызға өсіп отыр. 2025 жылдың деректері бойынша, қазақстандықтар онлайн-тапсырысқа жылына жалпы сомасы 2 триллион теңгеден асатын қаражат жұмсады. Осы нарықтың кеңеюімен бірге алаяқтардың іс-әрекеті де белсенділене түсті. Комитеттің деректеріне сүйенсек, тек 2025 жылдың бірінші жарты жылдығында ғана жеткізіммен байланысты алаяқтықтан зардап шеккен азаматтардың саны алдыңғы жылдың сол кезеңімен салыстырғанда 47 пайызға артты. Бұл сан — жай статистика емес, нақты адамдардың жойылған жинақтары мен бұзылған тыныштығы.Қылмыстық қауіп-қатерлерді болжау орталығының басшысы Нұрлан Сейітов бұл мәселеге байланысты өз пікірін білдірді: «Алаяқтар өздерінің схемаларын үнемі жетілдіріп отырады. Олар белгілі бір маркетплейстердің атын пайдаланып, тіпті сол компаниялардың стилінде жасалған хабарламалар жіберуде. Бұл жай азаматты шатастырып қана қоймай, техникалық сауаттылығы жоғары адамдарды да алдай алады. Сондықтан біздің жұмысымыз — тек преступниктерді ұстау ғана емес, халықтың хабардарлығын арттыру». Мамандардың бұл пікірі алаяқтық мәселесінде тек жазалау шараларымен шектелмей, профилактикалық жұмыстың маңыздылығын айқын көрсетеді.Кибер-алаяқтыққа қарсы күреске қатысты тәжірибелі заңгер Айгүл Мәменова да ескерту жасады: «Азаматтардың арасында SMS-кодты бөгде адамдарға бермеу керек деген ақпарат жеткілікті дәрежеде таралған деп ойлаймыз. Бірақ тәжірибе көрсеткендей, алаяқтар психологиялық қысым жасау арқылы адамды шатастырады: асыға тонын алдырады, «тапсырысты қабылдамасаңыз айыппұл аласыз» деп қорқытады. Міне, осы сәтте ақыл-ой емес, сезім жетекші болып кетеді». Бұл сөздер мәселенің тек техникалық емес, психологиялық өлшемін де ашып береді.Осындай жағдайда мемлекеттік органдардың алдын алу жұмысы ерекше маңыз алады. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2022 жылдан бері жұмыс атқаруда және осы уақыт ішінде жүздеген мың азаматқа ескерту хабарламалары жіберілді, арнайы семинарлар өткізілді, мектептерде цифрлық сауаттылық сабақтары ұйымдастырылды. Бірақ алаяқтардың схемалары да дамып отырғандықтан, бұл жұмыс тоқтамай жалғасуы тиіс. Ішкі істер министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы кибер-алаяқтық бойынша 12 000-нан астам қылмыстық іс тіркелді, оның ішінде соттың үкімімен аяқталғаны — небәрі 15 пайыз. Бұл цифр жедел тергеу жұмысын жетілдіру қажеттілігін айқын аңғартады.Халықтың реакциясы да назар аударарлық. Әлеуметтік желілерде комитеттің ескертуіне жауап ретінде жүздеген азаматтар өздерінің алаяқтыққа ұшыраған тәжірибелерімен бөлісті. Олардың арасында орта жастағы кәсіпкерлер де, зейнеткерлер де, жастар да бар. Бұл алаяқтардың белгілі бір топты ғана емес, барлық санаттағы тұрғындарды нысанаға алатынын дәлелдейді. «Маған таныс курьер атынан хабарласты, тіпті тапсырыс нөмірін де атады. Мен тек кодты айтып қоя бердім — және бірден 500 мың теңгем ұшып кетті» деп жазды бір пайдаланушы. Мұндай жеке оқиғалар статистикадан да күшті әсер қалдырады.Сарапшылар алдағы уақытта онлайн-жеткізіммен байланысты алаяқтықтың одан да күрделене түсуін болжауда. Жасанды интеллект пен дипфейк технологияларының дамуы алаяқтарға тіпті таныс адамдардың дауысын еліктеуге мүмкіндік береді. Сондықтан сарапшылар жеке деректерді қорғауда жаңа заңнамалық нормалар қабылдау мен халықтың цифрлық сауаттылығын тұрақты арттыруды бірінші кезекке қоюды ұсынады. Азаматтардың өздері де сақтық танытуы керек: күдікті қоңырауларда дереу сөзді үзіп, құқық қорғау органдарына хабарлау — ең дұрыс жол. Бұл мәселеде жеке жауапкершілік пен мемлекеттің тиімді жұмысы бірін-бірі толықтырған жағдайда ғана нақты нәтижеге жетуге болады.

2 шілде 2026 жыл. Шымкент қаласындағы «Victoria» оңалту орталығы жасыл технологияларды медициналық мекемеде сәтті қолданудың нақты үлгісіне айналды. Бұл орталықты Қырғызстан мен Тәжікстаннан арнайы келген тұрақты даму және энергиятиімділік саласының мамандары зерттеп, оң пікір қалдырды. Шымкенттің оңтүстік күн сәулесін электр энергиясына айналдыру тәжірибесі аймақтағы ең үздік мысалдардың бірі ретінде танылып отыр.Соңғы жылдары Орталық Азия елдерінде жаңартылатын энергия көздерін пайдалануға деген қызығушылық едәуір артты. Климаттың өзгеруі, тарифтердің жыл сайын өсуі және энергетикалық тәуелсіздікке деген талпыныс — осының бәрі мемлекеттік және жеке секторды балама шешімдер іздеуге мәжбүр етуде. Қазақстан үшін, әсіресе оңтүстік өңірлер үшін, күн энергетикасы аса перспективті бағыт болып табылады: жылдың 300 күнінен астамы күн сәулелі болатын Шымкент осы жағынан бірегей табиғи артықшылыққа ие. Алайда теориядан практикаға өту — бұл бөлек, одан да маңызды қадам. Дәл осы жерде «Victoria» орталығының тәжірибесі ерекше назар аударады.«Victoria» оңалту орталығы күн сайын инсульт, ауыр жарақат және созылмалы аурулардан айыққан жүздеген пациентті қабылдайды. Орталықта 175 төсек орны бар, ал кезекте 18 жастан асқан 900-ден астам науқас мемлекеттік бағдарлама бойынша ем алуды күтіп тұр. Мұндай мекемеде электр қуатының үздіксіз жеткізілуі — медициналық жабдықтардың дұрыс жұмыс істеуі, пациенттердің ыңғайлылығы мен қауіпсіздігі үшін өмірлік маңызды мәселе. Осы мақсатта орталықтың басшылығы ТОО «Senergy Electric» компаниясымен бірлесіп, ғимараттың шатырына бірнеше күн панельдерін орнатты. Бүгінде олар орталықтың электр энергиясына деген қажеттілігінің айтарлықтай бөлігін жабады.«Victoria» орталығының медициналық директоры Мурат Тоқмұрзаев жасыл технологияларды тек экономикалық тиімділік тұрғысынан ғана емес, пациенттердің сауығу процесімен тікелей байланыстырады. «Біз мұнда күн энергиясын, жел энергиясын, жылу температурасының айырмашылығын пайдалану технологияларын қолданамыз. Мұның барлығы пациенттердің емделуін барынша жақсарту үшін жұмыс жасайды. Науқастарымыз жарақаттан, инсульттан кейін сауығу үстінде, сондықтан олар үшін ыңғайлылық пен жайлылықты арттыру өте маңызды», — деп атап өтті ол. Орталық Еуропа, Азия және ТМД елдерінің жоғары технологиялық медициналық жабдықтарымен жарақтандырылған, бұл оңалту процесінің тиімділігін бірнеше есе арттырады.ТОО «Senergy Electric» басшысы Ерғали Шоланбаев күн панельдерінің пайдасы туралы нақты деректер келтіреді. Нарықта 10 жылдан астам жұмыс тәжірибесі бар компания Шымкентте электр энергиясының жылдан жылға қымбаттап бара жатқанын алаңдаушылықпен атап өтеді. «Тариф өсіп жатыр, энергия тапшылығы бар, қала кеңеюде — сауда-ойын-сауық орталықтары, тұрғын үй кешендері, жаңа медициналық орталықтар ашылуда. Шымкент электр энергиясын Солтүстіктен, Ресейден алады, үш ірі жылу электр станциясы Екібастұзда орналасқан, сол себепті тариф Қазақстанда ең жоғарылардың бірі болып саналады. Сондықтан күн панельдері оңтүстік қалалар үшін өте тиімді», — деп түсіндіреді Шоланбаев. Мамандардың есептеуінше, оңтүстік өңірлерде мұндай жобалар орта есеппен екіден үш жылда өзін ақтайды.Шымкенттегі тәжірибемен танысу үшін Қырғызстан мен Тәжікстаннан жоғары деңгейдегі делегация арнайы сапармен келді. Қырғыз Республикасының Энергетика министрлігі, Тәжікстан Республикасының Энергетика және су ресурстары министрлігі, Қырғызстанның Ұлттық электрлік желісі, бөлінгіш энергетика компаниялары мен басқа да салалық ұйымдардың өкілдері орталықта жасыл энергетиканың іс жүзіндегі нәтижесімен танысты. Қырғыз Республикасы үкімет кабинеті жанындағы климаттық қаржыландыру орталығының өкілі Эрмек Тұрсуналиев өзінің алғашқы әсерін бөлісті: «Мұндай объектілер Қырғызстанда жекелеген жағдайларда ғана бар, бірақ біз де осы бағытта дамып жатырмыз. Мен осы жерде 110 кВт қуаттылықтағы күн панельдері бар екенін түсіндім. Ұқсас объектілер ретінде Қырғызстаннан мысал ретінде Бішкек университетін келтіруге болады». Делегация мүшелері бұл сапардың практикалық тәжірибе алмасу үшін аса маңызды екенін және ұқсас жобаларды өз елдерінде іске асыруға қатысты жаңа идеяларға серпін берді.Шымкент тәжірибесі аймақтық ынтымақтастықтың жаңа форматын да ашып отыр. Орталық Азия елдері энергетика саласындағы ортақ мәселелерге тап болғанда — тарифтердің өсуі, желілердің тозуы, импортқа тәуелділік — осындай практикалық алмасулар теориялық форумдарға қарағанда әлдеқайда тиімді болып шығады. «Victoria» орталығының үлгісі тек медицина саласымен шектелмейді: мектептер, балабақшалар, спорт кешендері, мәдениет үйлері сияқты кез келген әлеуметтік нысанда осындай технологияларды қолдану мүмкіндігі бар.Сарапшылардың пікірінше, Қазақстанда жаңартылатын энергия көздерін қолданатын медициналық мекемелердің саны алдағы бес жыл ішінде бірнеше есе артуы мүмкін. Үкімет энергиятиімді жобаларды ынталандыру саясатын жалғастырып, субсидиялар мен жеңілдетілген несиелер арқылы осы бағытты қолдауда. Шымкенттің оңтүстік күні — бұл тек табиғи ресурс ғана емес, ол экономикалық бостандыққа апаратын стратегиялық мүмкіндік. «Victoria» орталығының мысалы дәлелдейді: жасыл технологиялар — болашақ ғана емес, бүгінгі күннің нақты шешімі. Пациенттерге жылы жайлылықта сауығуға мүмкіндік беретін, бір мезгілде экологияны сақтап, бюджетті үнемдейтін бұл жоба — Орталық Азиядағы тұрақты дамудың шынайы үлгісі болып қала береді.

29 маусым 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстігіндегі ең ірі қала — Шымкент — соңғы жылдары цифрлық трансформация жолында айтарлықтай жетістіктерге жетіп отыр. Бүгінде мұнда мемлекеттік қызметтер, денсаулық сақтау жүйесі және қоғамдық қауіпсіздік саласы жаңа технологиялармен тығыз ұштасып, қаланың цифрлық бет-бейнесі түбегейлі өзгеруде. 2026 жылдың бірінші жарты жылдығының қорытындысы бойынша іске асырылған бірқатар жобалар бұл өзгерістердің тек бастамасы ғана екенін дәлелдейді.Шымкенттің цифрлық дамуы бірнеше жыл бұрын-ақ белсенді сатыға шықты. Қала 2018 жылы республикалық маңызы бар дербес қала мәртебесін алғаннан кейін, оның инфрақұрылымын жаңғыртуға мемлекеттік инвестициялар едәуір артты. Алғашқы кезеңдерде бюджеттік ақпараттық жүйелер мен электрондық үкімет сервистері енгізілді. Содан бері технологиялық даму қарқыны жылдан жылға артып, қала басшылығы «Ақылды қала» тұжырымдамасын жүйелі түрде жүзеге асыруға кірісті. Бүгінгі таңда Шымкент Орталық Азия деңгейінде де цифрландыру саласындағы озық тәжірибелер қатарына кіруге үміткер болып отыр.Осы жылы іске қосылған жобалардың арасынан Shymkent IT HUB аса маңызды орын алады. Бұл хаб жас IT-мамандарға және стартаптарға кешенді қолдау көрсетеді: оқыту бағдарламалары, менторлық қолдау, инвестициялық байланыстар және жұмыс кеңістігі — барлығы бір жерде шоғырланған. «Жастарымыздың таланты мен ынтасы бар, оларға тек дұрыс орта мен мүмкіндік керек. Shymkent IT HUB сол алшақтықты жоюға арналған», — деді хабтың бағдарламалар жетекшісі Дәурен Сейітқали. Бүгінгі күні хабта 200-ден астам жас маман оқыту мен дамыту бағдарламаларын меңгеруде, ал оның базасында 15-тен астам стартап өз қызметін жалғастыруда. Бұл платформа Шымкентті Қазақстанның IT-экожүйесіне толыққанды қосуға ықпал етіп қана қоймай, аймақтан IT-мамандардың елдің басқа өңірлеріне кетуін азайтуда да рөл атқаруда.Денсаулық сақтау саласындағы жаңалықтар да кем емес. Шымкент тұрғындары бүгін жедел жәрдем машинасының нақты орналасуын онлайн режимде бақылай алады. Бұл мүмкіндік стресстік жағдайларда — аурудың немесе жазатайым оқиғаның алғашқы минуттарында — адамдарға айтарлықтай психологиялық тыныштық береді. Бірақ жаңалықтар тек осымен шектелмейді. Жедел жәрдем бригадаларының қауіпсіздігіне деген алаңдаушылық медицина қызметкерлеріне жаңа технологиялық шешімдер енгізілуіне ықпал етті. 120 бригада жұмыс барысында 240 смарт-бейнежетон алды. Бұл жетондар медицина қызметкерінің денесіне тіркелетін шағын камераны білдіреді. Олар жазған бейнежазбалар жасанды интеллект алгоритмдері арқылы талданып, төтенше жағдай туындаса, Оперативтік басқару орталығына дереу хабарлама жіберіледі. «Бұрын медицина қызметкерлері кейбір шақыруларға жалғыз баруға мәжбүр болатын. Ал ендігі жерде олар бақылаусыз емес», — деп атап өтті Шымкент қалалық денсаулық сақтау басқармасының өкілі Зауреш Омарова. Тек 2026 жылдың алғашқы жарты жылдығының өзінде бұл жүйе арқылы бірнеше дау-дамай жағдайы жазылып алынды және тиісті шаралар қолданылды.Қаланың бейнебақылау жүйесі бүгінде 40 мыңнан астам камерамен жұмыс істейді. Бұл сан бес жыл бұрынғы деңгеймен салыстырғанда үш есе артты. Камералар тек жол қозғалысын қадағалап қана қоймайды — олар бейнеаналитика элементтерін пайдаланып, қылмыс пен тәртіп бұзушылықтарды, мектептегі және көшедегі буллинг жағдайларын анықтауға септігін тигізеді. Машиналық оқыту алгоритмдері адам операторының назарынан тыс қалуы мүмкін жағдайларды жіті байқайды. Шымкент полициясының ресми өкілі Болат Нұрғазиевтің айтуынша, жасанды интеллект негізіндегі бейнеаналитика соңғы алты ай ішінде тіркелген оқиғаларға жауап беру уақытын 30 пайызға қысқартуға мүмкіндік берді. «Технологиялар бізге тиімдірек жұмыс істеуге, жауап беру жылдамдығымызды арттыруға көмектеседі», — деді ол.Алайда кез келген жаппай бақылау жүйесінде болатындай, бұл жерде де қоғамдық пікірталастар туындайды. Азаматтық белсенділер мен цифрлық құқықтар саласының сарапшылары деректерді сақтау, пайдалану және қорғау мәселелеріне ерекше назар аударуды талап етуде. «Бейнебақылаудың тиімділігіне күмән жоқ. Бірақ оның шекарасы анық болуы, азаматтардың деректері заңды негізде қорғалуы тиіс», — дейді цифрлық құқықтар жөніндегі сарапшы Айнур Бекова. Бұл мәселелер қала басшылығы үшін де өзекті: цифрлық жүйелерді дамытумен қатар, деректер қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі нормативтік база жетілдіруді қажет етеді.Жалпы алғанда, Шымкенттің цифрлық трансформациясы Қазақстанның «Сандық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы аясындағы жалпыұлттық стратегиямен толық үйлеседі. Астана мен Алматы тәжірибесін меңгеріп, аймақтық деңгейде өзіндік үлгісін қалыптастырып жатқан Шымкент бүгінде елдің цифрлық картасында толыққанды нүктеге айналуда. Эксперттердің болжамы бойынша, алдағы екі жылда қалада «ақылды» жол жарығы жүйесі, мектептердегі цифрлық оқыту платформалары мен коммуналдық қызметтердің автоматтандырылған мониторинг жүйесі іске қосылмақ.Шымкенттің цифрлық жолы — бұл тек технология туралы емес. Бұл — адам өмірінің сапасын арттыру, мемлекеттік қызметтерді жақындату және болашаққа сенімді қадам жасау туралы. Қала ол жолда тұрақты алға жылжып, жаңа мүмкіндіктер ашып, Қазақстандағы «ақылды қалалар» үлгісінің тірегіне айналуда.

29 маусым 2026 жыл. Шымкент қаласы цифрландыру бағытында жүйелі жұмыс жүргізіп, еліміздің ірі мегаполистері арасында технологиялық дамудың үлгісіне айналуда. Биылғы жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша қалада бірқатар маңызды жобалар іске асырылды. Бұл жобалар қаланың цифрлық инфрақұрылымын айтарлықтай нығайтып, тұрғындарға көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің сапасын жаңа деңгейге көтерді.Шымкент Қазақстанның үшінші мегаполисі ретінде соңғы жылдары ерекше қарқынмен дамып келеді. Халқының саны үш миллионнан асқан бұл қалада басқару жүйесін жаңғырту мәселесі аса өзекті болып табылады. Цифрлық экожүйені қалыптастыру бағытындағы жұмыстар 2022 жылы белсенді фазаға енді. Сол кезден бері қала әкімдігі IT-инфрақұрылымды дамытуға, ақылды қала тұжырымдамасын іске асыруға және электрондық үкімет қызметтерін кеңейтуге арналған ондаған бағдарламаны жүзеге асырды. Бүгінгі таңда Шымкент цифрлық қала рейтингінде Алматы мен Астана қатарында алдыңғы орындарды иеленіп отыр.Биылғы жылы қалада ашылған Shymkent IT HUB жас IT-мамандар мен стартаптарды қолдаудың маңызды алаңына айналды. Бұл хаб арқылы жүздеген жас маман тәжірибе алып, өз жобаларын іске асыруға мүмкіндік тапты. IT HUB-та жұмыс істейтін резиденттер саны қазірдің өзінде бес жүзден асқан, ал іске асырылған стартаптар саны жетпіске жетті. Сарапшылардың пікірінше, мұндай орталықтардың ашылуы қаладағы IT-экономиканың дамуына тікелей ықпал етіп, жергілікті жастардың технологиялық кәсіпкерлікке деген қызығушылығын арттырады. Алдағы жылдары хабтың қуаты кеңейтіліп, оның базасында халықаралық деңгейдегі IT-форумдар өткізілмек.Денсаулық сақтау саласындағы цифрлық жаңалықтар да ерекше назар аударады. «103 Yandex Maps» сервисінің іске қосылуымен тұрғындар нақты уақыт режимінде жедел жәрдем автомобильдерінің қозғалысын бақылай алатын болды. Бұл жүйенің арқасында шақырту уақытының орташа ұзақтығы 18 пайызға қысқарды. Бұдан бөлек, 120 жедел жәрдем бригадасы 240 смарт-бейнежетонмен жабдықталды. Аталған құрылғылардан алынған жазбалар жасанды интеллект арқылы талданады. Бұл шара медицина қызметкерлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылды. Қала цифрландыру басқармасының басшысы Мұхит Кемеловтың айтуынша, бейнетрансляция бір мезгілде бірнеше жерде — жедел медициналық жәрдем орталығында және диспетчерде жүргізіледі. Қажет болса, Жедел басқару орталығы да оған қол жеткізе алады.«Онда шамамен 40 мың камера орнатылған, барлық кескіндерді экранға шығару техникалық тұрғыдан мүмкін емес. Алайда іздестірілетін адам камера объективіне түссе, жүйе оны автоматты түрде көрсетеді. Дабыл түймесін басқан кезде де дәл осылай болады. Сонымен қатар жүйе аналитикалық функцияларды пайдаланады: мысалы, буллинг немесе ұятсыз сөздерді қолдану жағдайларын анықтай алады», — деп атап өтті Мұхит Кемелов.Байланыс сапасын жақсарту жөніндегі жұмыстар да жалғасуда. Қалада қазірдің өзінде 1785 базалық станция орнатылған, бесінші буын желісін енгізу және кең жолақты интернеттің қамту аймағын кеңейту жұмыстары жүріп жатыр. Алайда тұрғын үй шатырларына орнатылған базалық станциялар кейбір тұрғындар арасында алаңдаушылық туғызуда. Олардың пікірінше, антенналардың электромагниттік сәулеленуі денсаулыққа кері әсер етуі мүмкін. Дегенмен мамандар барлық объектілердің санитарлық нормаларға сәйкес келетінін және қауіп төндірмейтінін растайды. Мұхит Кемелов бұл мәселеге қатысты: «Мұндай алаңдаушылық жеке үй секторының тұрғындары арасында да кездеседі. Біз тиісті мамандармен бірге мұндай объектілерге жүйелі түрде шығып, түсіндіру жұмыстарын жүргіземіз. Электромагниттік сәулелену деңгейін өлшейтін сарапшыларды шақырамыз. Егер тұрғындар нәтижелерге күмән келтірсе, ғылыми-зерттеу институттарының мамандарын шақырып, қайталама өлшемдер жүргіземіз», — деп мәлімдеді.Ақпараттық қауіпсіздік саласындағы нәтижелер де назар аудартады. Жүргізілген мониторинг қорытындысы бойынша анықталған 100 осалдық жойылды және 97 кибершабуылдың алдын алу мүмкін болды. Бұл көрсеткіштер қаланың цифрлық инфрақұрылымын қорғауға деген жүйелі көзқарастың нәтижесі болып табылады. Сарапшылардың бағалауынша, кибершабуылдардың алдын алу бюджеттік шығындарды үнемдеуге де ықпал етеді: жалғыз кибершабуылдың ықтимал залалы ондаған миллион теңгемен өлшенуі мүмкін.Жалпы алғанда, Шымкенттің цифрлық дамуы қала тұрғындарының өміріне оң өзгеріс әкелуде. Мемлекеттік қызметтерді онлайн форматта алу мүмкіндігінің кеңеюі, денсаулық сақтау саласындағы жаңашыл шешімдер және қауіпсіздік жүйелерінің жетілдірілуі — мұның бәрі тұрғындардың күнделікті өміріне тікелей ықпал етеді. Алдағы кезеңде қалада 5G желісін толыққанды іске қосу, «ақылды» қалалық инфрақұрылым жобаларын кеңейту және IT-мамандарды даярлау бағдарламаларын жандандыру жоспарланып отыр. Шымкенттің цифрлық трансформациясы — бұл жеке қаланың тәжірибесі ғана емес, бүкіл Қазақстанның технологиялық болашағына бастайтын жол.

ЖИ-пен жасалған суретҚазақстан полициясы 2026 жылдың 30 маусымында елдегі азаматтарды QR-кодтарды пайдаланатын жаңа алаяқтық схема туралы ескертті. Соңғы айларда ұялы телефонмен QR-кодты сканерлеу арқылы жүзеге асырылатын қаржылық алаяқтықтың саны күрт өсті. Құқық қорғау органдарының мәліметінше, тек биылғы жылдың бірінші жартыжылдығында осындай алдаудың 400-ден астам фактісі тіркелген, ал жалпы материалдық шығын бірнеше жүз миллион теңгеге жетті. Мамандар бұл санның нақты деректен әлдеқайда жоғары екенін атап өтеді, өйткені зардап шеккендердің едәуір бөлігі ұятты болып немесе іс жүзіндегі нәтижесіне сенбей, арызданбайды.QR-код технологиясы Қазақстанда пандемия кезеңінде кең тарады. 2020–2021 жылдары кафелердің мәзірінен бастап мемлекеттік қызметтер порталына дейін бәрі осы технологияға көшті. Бүгінгі таңда елімізде QR-кодтар автобус аялдамаларында, сауда орталықтарында, тұрғын үйлердің кіреберістерінде, жарнама тақтайшаларында және тіпті аурухана дәліздерінде кездеседі. Дәл осы кеңінен тарағандық алаяқтарға жақсы орта жасады: жалған QR-кодты нақтысының үстіне жапсыру оңай, ал абайсыз пайдаланушы ештеңеден күдіктенбейді. Алматылық киберқауіпсіздік сарапшысы Даурен Сейітовтің айтуынша, «қылмыскерлер адамдардың технологияға деген сенімін пайдаланады. Біреу QR-кодты скандап жатыр деген сөз ол өзі сол бетте болуы керек деп сенеді. Бұл психологиялық ерекшелікті алаяқтар өте шебер пайдаланады».Алаяқтар қолданатын схема қарапайым, бірақ тиімді. Олар ресми ұйымдардың, мемлекеттік органдардың немесе белгілі сауда желілерінің атынан дайындалған жалған QR-кодтарды жасайды. Бұл кодтарды нақты жарнамалардың, аялдаманың немесе хабарландырудың үстіне жапсырады. Пайдаланушы кодты сканерлегенде, ол шын мекенжайға емес — визуалды жағынан ресмиге ұқсас, бірақ шын мәнінде фишингтік сайтқа бағытталады. Сол жерде адамнан жеке деректерін — атын, туған күнін, ЖСН-ін, банк картасының деректерін немесе SMS арқылы келген растау кодтарын енгізу сұралады. Кейбір жағдайларда сайт автоматты түрде зиянды қосымшаны жүктеп алуды ұсынады, ол смартфонға орнатылған соң иесінің ақпаратын жасырын түрде алаяқтарға жіберіп тұрады.Полиция ұсынған деректерге сәйкес, алаяқтардың жиі таңдайтын нысандары — жалпыға бірдей кең қолданылатын орындар. Автобус аялдамаларындағы «тегін Wi-Fi» немесе «жеңілдікпен проездной сатып алу» деген уәдемен орналастырылған жалған QR-кодтар, тұрғын үйлердің кіреберістеріндегі коммуналдық қызметтерді «тез және ыңғайлы төлеу» схемалары, сондай-ақ сауда орталықтарындағы «ұтыс» немесе «сыйлық» алу мүмкіндігін ұсынатын стендтер — бәрі де алдаудың амалы болып шыққан. Осы тәсілдердің барлығының ортақ белгісі бар: мазмұн асығыс әрекет жасауға шақырады, ресми атрибутика жоқ немесе өте нашар орындалған.Астана тұрғыны Айгүл Нұрмаханова өз тәжірибесімен бөлісті. «Мен автобус аялдамасындағы жарнаманы байқадым. Онда «Коммуналдық қызметтерді жеңілдікпен төле» деп жазылған, QR-код болды. Скандадым, сайт ашылды, бәрі өте ресми көрінді. Картамның деректерін енгіздім. Бір сағаттан кейін шотымнан 150 мың теңге шығып кеткен», — деп айтты ол. Оның тәжірибесі полицияға барудан басталды, алайда ақшаны қайтару процесі күрделі болып шықты. Банк аударымның иесі тексеруді бастады, бірақ олай жылдам нәтиже болмады. Бұл жағдай адамдарға тек сақтықтың ең үздік қорғаныш екенін тағы да дәлелдейді.Қылмыстың осындай жаңа түрімен күресте полиция азаматтарды белсенді ақпараттандыру саясатын жүргізіп отыр. Ол үшін әлеуметтік желілерде, мектептерде және ұйымдарда арнайы семинарлар өткізіліп жатыр. Алайда сарапшылар тек ақпараттандырудың жеткіліксіз екенін айтады. Киберқауіпсіздік жөніндегі заңнама жетілдірілуі керек, жалған QR-кодтарды орналастыру үшін жауапкершілік күшейтілуі тиіс, ал банктер мен мобильді қосымшалар күмәнді операциялар кезінде пайдаланушыларды автоматты ескертулер жіберу жүйесін жетілдіруі қажет. Кейбір елдерде, мысалы Оңтүстік Кореяда және Германияда, QR-код мазмұнын алдын ала тексеретін арнайы бағдарламалық шешімдер ресми деңгейде ұсынылады.Азаматтар өздерін қорғау үшін бірнеше қарапайым ережені ұстануы тиіс. Бірінші: белгісіз немесе күдікті орынға жапсырылған QR-кодты сканерлеуден аулақ болу керек. Екінші: сканерлеген соң ашылған сайттың мекенжайын мұқият тексеру қажет — тек бір әріптің немесе белгінің айырмашылығы жалған сайттың белгісі болуы мүмкін. Үшінші: ешқандай сайтта SMS-тен келген растау кодтарын, банк картасының CVV нөмірін немесе толық деректерін ешқашан енгізбеу керек. Төртінші: күдікті орын, кенеттен шыққан жарнама немесе «тек бүгін» деген асығыс шақырулар сізді сергектендіруі тиіс. Егер сіз жалған QR-кодты сканерлеп, деректеріңізді енгізіп қойсаңыз, дереу банкке хабарласып, картаңызды блоктаңыз және полицияға арыз беріңіз.Цифрлық сауаттылық бүгінгі күні кез келген азамат үшін міндетті дағды болып табылады. Технологиялар дамыған сайын, алаяқтардың да тәсілдері күрделене түсуде. Полицияның ескертуін еске алып, сақтық ережелерін сақтаңыз — бұл сіздің жеке ақпаратыңыз бен қаражатыңызды қорғаудың ең тиімді жолы.

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі 29 маусым 2026 жыл күні азаматтарға мобильді құрылғыларға қол жеткізуге және жеке деректерді ұрлауға бағытталған жаңа алаяқтық схемалары туралы ресми ескерту жариялады. Реттеуші орган алаяқтардың күннен күнге күрделеніп бара жатқан әдіс-тәсілдеріне қарамастан, халықтың дайындық деңгейі жеткіліксіз болып отырғанын мәлімдеді. Бұл ескерту — кездейсоқ шара емес, соңғы айларда тіркелген мошенниктік оқиғалар санының күрт өсуіне байланысты шығарылған жүйелі жауап.Алаяқтық мәселелері Қазақстан үшін жаңалық емес, алайда цифрлық технологиялардың дамуымен бірге оның нысандары да түбегейлі өзгерді. Он жыл бұрын алаяқтар негізінен жалған ұтыс хабарламалары немесе телефон арқылы алдау сияқты қарапайым схемаларды қолданды. Бүгінде олар жасанды интеллект, биометриялық деректер және қашықтан қол жеткізу бағдарламалары сияқты заманауи технологияларды пайдаланып, адамдарды жоғары деңгейдегі психологиялық қысыммен алдайды. Елдің цифрлық экономикасы жылдам дамып, мобильді банктер мен мемлекеттік электрондық қызметтер халық арасында кеңінен таралған сайын, бұл саладағы тәуекелдер де арта түсуде.Ұлттық Банктің мәліметтері бойынша, алаяқтардың ең жиі қолданатын тәсілдерінің бірі — жұртшылық жиналатын орындарда, атап айтқанда әуежайларда, теміржол және автовокзалдарда адамдардан «шұғыл қоңырау шалу» үшін телефон сұрау. Адамдар асығыс сапарда болғанда немесе жолаушылар ағымы арасында болғанда бдительділіктері төмендейді. Мошенниктер осы психологиялық факторды шебер пайдаланады: олар бірнеше минут ішінде телефонға HopToDesk, RustDesk, RuDesktop, AnyDesk немесе TeamViewer сияқты қашықтан басқару бағдарламаларын орнатып үлгереді. Бұл бағдарламалар арқылы алаяқтар кез келген уақытта смартфонды дистанциялы басқарып, SMS-кодтарды оқып, банктік шоттарды бақылап, мемлекеттік порталдарға кіре алады.Ерекше алаңдаушылық тудыратын тағы бір схема — биометриялық деректерді жинау мақсатындағы жалған фото және бейнесуреттер. Алаяқтар жас фотограф немесе мобилограф кейпін киіп, жолаушылардан өз портфолиолары үшін тегін суретке түсіруді ұсынады. Жаңадан дами бастаған фотограф болып бейнелену арқылы олар сенімді, зиянсыз адам ретінде қабылданады. Алынған сурет пен бейнематериалдар жасанды интеллект технологиялары арқылы дипфейк жасауға, яғни жәбірленушінің бейнесі мен дауысын пайдаланып, оның туыстары мен жақын адамдарынан ақша аударуды сұрайтын жалған хабарламалар таратуға қолданылады. Бұл — жоғары технологиялық алаяқтықтың сарқылмас мүмкіндіктерін пайдаланатын, өте қауіпті жаңа тренд.Киберқауіпсіздік саласындағы сарапшылардың пікірінше, мұндай схемалардың тиімділігі тек технологияда емес, ең алдымен адам психологиясын пайдалануда жатыр. «Алаяқтар əрқашан сенімге негізделген жағдай жасайды, — дейді Алматы қаласының ақпараттық қауіпсіздік мамандарының бірі. — Олар сізге жақсы ниетпен қарайтын адам ретінде көрінеді, және дәл осы сенім сізді осал етеді». Ақша жоғалту ғана емес, жеке деректердің қолдан-қолға өтіп, одан кейін қылмыстық мақсатта пайдаланылуы — одан да ауыр зардап болуы мүмкін. Жалған несие алу, электрондық үкімет арқылы мүлікпен заңсыз мәміле жасау — жеке деректер ұрлығының ауыр салдарлары қатарына жатады.Ұлттық Банктің пресс-қызметі азаматтарға бірнеше негізгі ережені сақтауды ұсынды. Бірінші және ең маңыздысы — мобильді телефонды бейтаныс адамдарға бермеу. Егер адам шұғыл қоңырау шалуды сұраса, оған телефонды беруге болмайды — оның орнына нөмірді теруге көмектесіп, барлық процесті өзіңіз бақылап отырыңыз. Екіншіден, SMS-кодтарды, банктік карта деректемелерін және кез келген жеке ақпаратты үшінші тұлғаларға хабарлауға болмайды. Үшіншіден, бейтаныс адамдардың суретке түсіру ұсыныстарына сақтықпен қарау керек. Ұлттық Банк сондай-ақ азаматтарға өз мекемесінің қызметкерлері аудио- және бейнеқоңырау жасамайтынын, жеке тұлғалардың шоттарына қызмет көрсетпейтінін және халықпен ақшалай есеп айырысу жүргізбейтінін тағы бір рет еске салды.Статистикалық деректер де жағдайдың өзектілігін айқын көрсетеді. Соңғы жылдары Қазақстанда киберқылмыстар санының жыл сайын 30-40 пайызға өсіп отырғаны тіркелуде. Кибералаяқтық жөніндегі өтініштердің үлкен бөлігі банктік деректерді ұрлауға және мобильді банктерге санкцияланбаған қол жеткізуге қатысты. Сарапшылар дипфейк технологияларымен байланысты қылмыстардың да жыл сайын бірнеше есеге өсіп жатқанын атап өтуде, өйткені бұл технологияларды қолдану бүгінде арнайы техникалық білімді қажет етпейді — жай ғана смартфон мен сәйкес қолданба жеткілікті.Егер сіз алаяқтық әрекеттерге тап болсаңыз, дереу құқық қорғау органдарына жүгінуіңіз қажет. Оқиғаның барлық мән-жайын мүмкіндігінше толық және дәл жазып, куәлар болса, олардың байланыс деректерін сақтаңыз. Ұлттық Банктің Байланыс орталығынан 1477 қысқа нөмірі арқылы кеңес алуға болады. Бүгінгі цифрлық дәуірде абайлылық пен ақпараттылық — алаяқтардан қорғанудың ең тиімді қаруы екенін ешқашан ұмытпаңыз.

Қазақстанда мемлекеттік қызметтерді цифрландыру бағытында тағы бір маңызды қадам жасалды. 25 маусым 2026 жыл күні ресми түрде кеңінен насихатталған жаңа мүмкіндік бойынша азаматтар енді жүргізуші куәлігін, техникалық паспортты немесе мемлекеттік тіркеу нөмірлік белгісін (МТНБ) алу үшін СпецЦОНға тікелей бармай-ақ, осы құжаттарды үйлеріне жеткізіп алуға мүмкіндік алды. «ЦОН» мобильді қосымшасы арқылы бірнеше минут ішінде рәсімделетін бұл қызмет еліміздің барлық өңірлерінде қолжетімді болып отыр.Соңғы жылдарда Қазақстан мемлекеттік қызметтерді ықпалды жаңғырту саясатын жүргізіп келеді. Азаматтардың кезекте сағаттап тосып тұруынан туындаған наразылық ұзақ жылдар бойы күн тәртібінде тұрды. Үкімет бұл мәселені шешу мақсатында ЦОН желісін кеңейтіп, электронды қызметтер санын арттырып, «электронды үкімет» платформасының мүмкіндіктерін жыл сайын жетілдіріп отырды. Дегенмен, жүргізуші куәлігі немесе техпаспорт сияқты физикалық түрде берілетін құжаттар мәселесі бұрынғыша кезек пен уақыт шығынын талап етіп келген болатын. Енді бұл кедергі де жойылмақ.Жаңа жеткізу қызметі техникалық тұрғыдан өте қарапайым алгоритм бойынша жұмыс істейді. Алдымен азамат өзінің «ЦОН» мобильді қосымшасына кіреді, «СпецЦОН» бөліміне өтіп, «Құжаттарды жеткізу» қызметін таңдайды. Одан кейін қажетті құжат түрін белгілеп, өтініш пен алушы туралы деректерді толтырады, жеткізу мекенжайы мен ыңғайлы уақытты көрсетеді, оферта шартымен танысып, тапсырысты растайды және қызмет ақысын төлейді. Бұдан кейін азамат тек жеткізушіні күтіп отырса болғаны. Тапсырыс сағат 17:00-ге дейін рәсімделсе, құжат сол күні жеткізіледі; егер 17:00-ден кейін берілсе, келесі жұмыс күнінде жеткізіледі. Жеткізу статусын қосымша арқылы нақты уақыт режимінде бақылауға болады.Қызметтің бағасы да азаматтарды үрейлендіретіндей емес. Астана мен Алматы қалаларында жеткізу құны 15 000 теңгені, басқа өңірлерде 7 000 теңгені құрайды. Салыстыру үшін айтар болсақ, бұл сома кейде ЦОНға бару-қайту транспорт шығынынан, тіпті жұмыс уақытын бос өткізуден туындайтын жанама шығыннан да төмен немесе тең болуы мүмкін. Сарапшылардың пікірінше, бағалар белгіленгенде азаматтардың орташа экономикалық жағдайы ескерілген. «Бұл тариф шамадан тыс жоғары емес. Адамдардың жарты күнін кезекте өткізетінін ескерсек, 7–15 мың теңге — бұл уақытты үнемдеудің орынды бағасы», — деп атап өтеді мемлекеттік қызметтер саласындағы сарапшы Асқар Жүнісов.Бұл жаңалыққа қоғамның реакциясы оң болып отыр. Әлеуметтік желілерде азаматтар бұл қадамды жақсылықпен қарсы алып, өздерінің бұрынғы СпецЦОНдағы ұзақ кезек тәжірибелерін еске алуда. «Бұрын техпаспорт алу үшін ерте таңнан барып, сағаттап кезекте тұрдым. Енді мұндай жеткізу қызметі болса, уақытты үнемдеуге болады», — деп жазады Алматы тұрғыны Айгүл Серікбаева өзінің парақшасында. Регион тұрғындары үшін бұл мүмкіндік ерекше маңызды, өйткені ауыл мен шағын қалалардың тұрғындары СпецЦОНға жету үшін кейде ондаған шақырым жүруге мәжбүр болатын.Цифрлық мемлекеттік қызметтер аясындағы бұл жаңалыққа БҒЗДИ (Бизнесті және ғылымды дамыту институты) аналитиктері де назар аударуда. Олардың есептеулері бойынша, Қазақстанда жыл сайын жүргізуші куәліктері мен техпаспорттарға байланысты ЦОН және СпецЦОН арқылы миллиондаған өтініш өңделеді. Осы тапсырыстардың тіпті 20–30 пайызы ғана жеткізу қызметіне ауысса да, бекеттердегі жүктеме айтарлықтай азаяды, бұл өз кезегінде қалған азаматтарға жылдамырақ қызмет көрсетуге мүмкіндік береді. Демек, бұл реформаның пайдасы жеткізу қызметін пайдаланушылармен шектелмейді.Халықаралық тәжірибеге жүгінер болсақ, мемлекеттік құжаттарды жеткізу қызметі Эстония, Сингапур және Оңтүстік Корея сияқты е-үкімет саласындағы көшбасшы елдерде бұрыннан қалыпты тәжірибеге айналған. Қазақстан осы бағытта тұрақты жылжып, цифрлық мемлекеттік басқарудың аймақтық орталығына айналу мақсатын алға қойып отыр. Ақпараттандыру және коммуникациялар министрлігінің деректеріне сүйенсек, соңғы бес жыл ішінде онлайн мемлекеттік қызметтерді пайдаланушылар саны екі есеге өсті, ал мобильді қосымшалар арқылы тапсырылатын өтініштер үлесі жыл сайын 15–20 пайызға артуда.Алайда сарапшылар бірқатар сұрақтарды да күн тәртібіне шығарып отыр. Жеткізу қызметінің сапасы мен мерзімдерін қатаң бақылау, жеткізуші курьерлердің деңгейі мен жауапкершілігі, сондай-ақ жеткізу кезінде туындауы мүмкін дауларды шешу тетіктері — осының барлығы жүйенің нақты жұмыс тиімділігін анықтайтын факторлар болып табылады. ЦОН желісі осы мәселелерге уақытында жауап бере алса, жаңа қызмет нағыз халықтық формат ретінде бекіп, мемлекеттік қызметтер реформасының табысты мысалына айналуы тіс мүмкін.Жалпы алғанда, СпецЦОН құжаттарын жеткізу қызметінің іске қосылуы — Қазақстанның мемлекеттік қызметтерді адамға бейімдеу, бюрократиялық кедергілерді барынша азайту жолындағы нақты да практикалық қадамы. «ЦОН» қосымшасын телефонға жүктеп, бірнеше минут уақыт бөлу — міне, азаматтың маңызды құжатын алу үшін енді осы ғана қажет.

2026 жылдың 25 маусымында Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі ағымдағы жылдың басынан бері жүргізіліп келе жатқан ауқымды жұмыстың аралық қорытындыларын жария етті. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында ІІМ және шекара қызметімен бірлесе отырып, жанармай-майлау материалдарын заңсыз шығарудың 700-ден астам әрекеті жолын кесті. Бұл сан бір ғана статистикалық деректер емес — мемлекеттің ішкі нарығын қорғауға деген нақты бел буынысының дәлелі.Мұнай өнімдерін заңсыз шығару мәселесі Қазақстан үшін жаңа проблема емес. Қазақстан мұнай мен газ қорлары жағынан дүние жүзінің алдыңғы қатарлы мемлекеттерінің бірі болғандықтан, ішкі нарықта жанармай бағасы мен Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан сияқты іргелес елдердегі баға арасындағы айтарлықтай алшақтық қашанда заңсыз экспорт үшін тиімді орта жасап отырған. Экономикалық тиімділігі жоғары бұл схемалар он жылдан астам уақыт бойы ішкі нарықтың тұрақтылығына нұқсан келтіріп, жанармай тапшылығының негізгі факторларының бірі болып келді. Мемлекет арнайы бағыттар мен шектеу шараларын бірнеше рет енгізгенімен, контрабандашылардың іс-әрекеті де жыл санап жаңа бейімделген нысандар алып отырды.Биыл анықталған ірі іс-шаралардың ішіндегі ең маңызды оқиғалардың бірі — Оңтүстік Қазақстан бойынша Түркістан облысы мен Шымкент қаласында жойылған трансұлттық қылмыстық топтың қызметі. Аталған ОПТ Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы мемлекеттік шекара астынан арнайы тоннель қазып, сол арқылы бензин контрабандасын ұйымдастырған. Бұл — тек ұйымдастырушылық тұрғыдан ғана емес, техникалық тұрғыдан да күрделі, алдын ала мұқият жоспарланған схема. Сот ісін жүргізу нәтижесінде топ мүшелері ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Мұндай тоннель схемасы ел тарихында алғаш рет анықталып, тергелгені Қазақстан құқық қорғау органдарының бұрын-соңды кездеспеген деңгейдегі қылмыспен бетпе-бет келгендігін айғақтайды.Тергеу барысында ашылған тағы бір ірі схема — Қырғызстанға АИ-92 маркалы бензинді ұйымдасқан түрде шығарып отырған топтың тарапынан іске асырылған заңсыз экспорт. Осы топтың қызметі барысында шетелге 190 мың тоннадан астам жанармай заңсыз тасымалданды — бұл жалпы сомасы шамамен 37 миллиард теңгені құрайды. Тасымал негізінен теміржол арқылы жүргізілген. «Түрксіб» станциясында тергеушілер кезекті заңсыз тиеу кезінде 8 теміржол цистернасын тоқтатты. Ол цистерналарда жалпы көлемі 500 тоннаға жуық заңсыз бензин болды, оның бағасы 138 миллион теңгені құрады. Конфискацияланған жанармай мемлекет кірісіне есептелді.Қазақстан заңнамасы бойынша кедендік бақылаусыз мұнай өнімдерін елден шығару қылмыс болып саналады. Оған қатысты Қылмыстық кодекстің тиісті баптары бойынша досудебтік тергеулер жүргізілуде. АҚМ өкілдерінің сөзіне жүгінсек: «Ішкі нарықтан топтасып шығарылған жанармай мемлекет экономикасына тікелей шығын келтіреді, ал оның тапшылығы тұтынушылардың бюджетіне ауыртпалық жүктейді». Экономист Арман Сейітовтің бағалауы бойынша, заңсыз жанармай экспортының өз шарықтау шегіне жеткен кезінде ол ішкі нарықтағы бағаны жылына 10–15 пайызға дейін жоғарылатуға ықпал еткен деп болжануда. Мұндай баға серпілісі, ең алдымен, жүк тасымалдаушыларға, шағын бизнеске және қарапайым тұтынушыларға тікелей зиян тигізеді.Үкімет деңгейінде де бұл мәселеге аса маңызды назар аударылып отыр. Премьер-министр Олжас Бектеновтің тапсырмасы бойынша барлық тиісті министрліктер мен ведомстволарға жанармай-майлау материалдарын заңсыз шығарудың кез келген схемасын қатаң жолын кесу жүктелген. Мақсат бірегей: ішкі нарықтағы жанармай тапшылығын болдырмай, тұрақты жабдықтауды қамтамасыз ету. Бұл тапсырма жай нұсқаулық сипатында емес — министрліктер мен агенттіктер тарапынан бақылау жүргізілетін нақты операциялық жоспарды білдіреді.«Киберқалқан Қазақстан» жобасы тек жанармай мәселесімен ғана шектелмейді. Жоба қаржылық мониторингтің заманауи цифрлық технологияларын, деректерді талдауды және мемлекеттік органдар арасындағы ықпалдасқан ақпарат алмасуды қамтитын кешенді тетік болып табылады. Жобаның жанармай тасымалдауда ерекше тиімді болуының себебі — теміржол тасымалы мен шекара өткізу пункттерінде транзакцияларды уақытылы мониторингтеу мүмкіндігі. Агенттіктің деректеріне сүйенсек, биылғы жылдан бастап деректерді өңдеудің жылдамдығы мен дәлдігі айтарлықтай артты, бұл тексеру жасалуы тиіс нысандарды мақсатты анықтауға мүмкіндік берді.Сарапшылар бұл қадамдарды маңызды деп бағалай отырып, оны тиімді болуы үшін жүйелі шараларды одан әрі кеңейту қажеттігін де атап өтеді. Ол шараларға мұнай өнімдерінің өндірісі мен тасымалдауын бақылайтын цифрлық маркалау жүйесін кеңейту, шекаралас мемлекеттермен бірлескен операциялар жүргізу, сондай-ақ жанармай бағасын реттеудің тиімді тетіктерін жетілдіру жатады. Отандық сарапшылардың пікірінше, ішкі нарықтағы баға реттеудің жаңартылған моделі заңсыз экспорттың экономикалық тартымдылығын азайтуға мүмкіндік берер еді. Бүгінгі таңда «Киберқалқан» жобасы Қазақстандағы мемлекеттік мүліктің сақталуын және ішкі нарықтың тұрақтылығын қорғаудың маңызды буынына айналып отыр.

Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі байланыс қызметтерін көрсету ережелеріне маңызды өзгерістер енгізді. 23 маусым 2026 жыл күні ресми түрде жарияланған бұл жаңалықтар өткен аптада, 18 маусымда қол қойылған бұйрықпен бекітілді. Жаңа нормалар 28 маусымнан бастап күшіне енеді. Мамандар бұл қадамды Қазақстанның цифрлық экожүйесін жетілдіру жолындағы жүйелі саясаттың маңызды буыны деп бағалауда.Соңғы жылдары байланыс операторларына қатысты тұтынушылардың шағымдары елеулі түрде өскен. Ұлттық тұтынушылар қорғау қоғамының деректері бойынша, 2024–2025 жылдар аралығында байланыс саласына қатысты шағымдардың саны 34 пайызға артқан. Бұл шағымдардың басым бөлігін абоненттің рұқсатынсыз қосылған қосымша ақылы қызметтер, рекламалық хабарламалар мен түсінбеушілік туғызатын тарифтік жоспарлар құрайды. Мәселенің өткірлігі жылдан жылға арта бергендіктен, мемлекет заңнамалық шаралар қабылдауды қажет деп тапты. Өзгерістердің мазмұны дәл осы өзекті мәселелерге жауап ретінде дайындалды деуге толық негіз бар.Жаңа ережелердің ең маңызды тармақтарының бірі — қосымша ақылы қызметтерді қосқан кезде абоненттің қос растауын алуды міндеттейтін норма. Бұған дейін кейбір операторлар алдын ала берілген келісімді немесе бір рет басылған батырманы негіз ретінде пайдаланып, тұтынушыларға жасырын ақылы қызметтер ұсынатын. Енді заңға сәйкес, абонент өз келісімін жеке кабинет арқылы, SMS-хабарлама, телефон қоңырауы немесе USSD-сұраныс жолымен екі рет растауға міндетті. Бұл тетік тұтынушыны кездейсоқ немесе мәжбүрлі түрде ақылы қызметке жазылып қалудан қорғайтын сенімді кедергі болмақ. Байланыс нарығын зерттейтін сарапшы Берік Жақсыбековтің пікірінше: «Бұл норма Еуропадағы үздік тәжірибеге сай келеді. Германия мен Францияда осындай механизм енгізілгеннен кейін тұтынушылардың шағымдары 40–50 пайызға азайды. Қазақстанда да нәтиже оң болады деп күтемін».Тағы бір назар аударарлық өзгеріс — «маяк» қоңырауларына тыйым салу. Бұл техникалық мүмкіндік жылдар бойы тұтынушылар арасында ашу-ызаның қайнар көзіне айналды. Егер бір абонент екіншісіне қоңырау шалып, желі жетпей немесе телефон жауап бермей қалса, арнайы «маяк» хабарламасы жіберілетін, ал бұл хабарламаның өзі ақылы болып саналатын. Одан бас тарту да оңай болмаған: қызметті тек екі жақтың да — қоңырау шалушы мен қабылдаушының — бір мезгілде өшіруі арқылы ғана тоқтатуға болатын. Енді бұл техникалық кедергі жойылды. Бұдан былай өткізілген қоңыраулар туралы хабарламалар қарапайым SMS форматында жеткізіледі. Бұл өзгеріс айналымдағы миллиондаған абонентке тікелей пайда тигізеді.Рекламалық және ақпараттық таратылымдардан бас тарту мүмкіндігінің заңды деңгейде бекітілуі де аз маңызды емес. Байланыс операторлары ұзақ жылдар бойы жарнамалық хабарламаларды заңды ақпарат деп санап, тұтынушылардың бұдан жеке бас тиімсіздігін сезінуіне мән бермеді. Тіпті кейбір операторлардың ұсынатын хабарламалар дереккөзінен бас тарту процедурасы мүмкін болмай тұрып, оны жасырып ұстайтын. Жаңа ереже бойынша, абонент кез келген сәтте жеңіл де түсінікті жолмен оператордың барлық рекламалық таратылымдарынан бас тарта алады. Бұл — тұтынушылардың цифрлық кеңістіктегі жеке деректерін және тыныштығын қорғауға бағытталған маңызды қадам.Балалар мен жасөспірімдерге арналған жаңалықтар да ерекше назар аударуды талап етеді. Енді 14 жасқа толмаған баланың атына ұялы нөмір тіркеу тек заңды өкілдер, яғни ата-аналар немесе қорғаншылар арқылы ғана жүзеге асырылады. Тіркеу кезінде міндетті биометриялық сәйкестендіруден өту талап етіледі. Сонымен қатар бір кәмелетке толмаған азаматқа тек бір абоненттік нөмір ғана рәсімделуі мүмкін. Мемлекет бұл шараның артында терең мақсат бар екенін баса айтады: балалар мен жасөспірімдерді жалған жеке басты пайдаланудан, алаяқтықтан және желідегі қауіптерден қорғау. Цифрлық қауіпсіздік саласының маманы Айгүл Нұрмаханованың пікіріне жүгінсек: «Биометриялық тіркеу талабы кәмелетке толмағандардың атына заңсыз нөмір алуды іс жүзінде мүмкін емес етеді. Бұл балаларды онлайн-алаяқтықтан қорғаудың нақты механизмі».Министрліктің өкілдері жаңа нормалардың «тыңдайтын мемлекет» принциптерін іске асыру аясында дайындалғанын және цифрлық экожүйені дамыту стратегиясының ажырамас бөлігі екенін атап өтті. Елімізде 20 миллионнан астам ұялы байланыс абоненті бар екенін ескерсек, жаңа ережелер іс жүзінде елдің барлық ересек тұрғындарына тікелей қатысты болады. Халықаралық тәжірибеге назар аудару да орынды: Еуропалық Одақтың GDPR деректерін қорғау регламенті мен ұқсас заңнамалар енгізілген елдерде тұтынушылардың сенімі мен сандық қызметтерге қанағаттанушылығы айтарлықтай өскен. Қазақстан да осы жолмен жүруде.Сарапшылардың бағалауы оптимистік. Алайда олар бір маңызды жайтты да атап өтеді: заңның тиімділігі оны қолдану тәртібіне, бақылаушы органдардың белсенділігіне және операторлардың жауапкершілігіне тікелей байланысты болмақ. Нормалардың қағаз жүзінде ғана қалмауы үшін реттеуші органдарға жүйелі мониторинг жүргізу, нарушения анықталған жағдайда нақты санкция қолдану міндеті жүктеледі. Тұтынушылардың да өз құқықтарын білуі, сұрауы және қажет болған жерде қорғауы аса маңызды. 28 маусымнан кейінгі алғашқы айлар осы реформаның шын мәніндегі нәтижелілігін анықтайтын сынақ кезеңіне айналмақ.

Шымкент қаласының прокуратурасы мен уәкілетті органдары 2026 жылдың маусым айынан бастап әлеуметтік желілер мен интернет-ресурстардағы кальян өнімдерінің заңсыз жарнамасына қарсы жұмысты айтарлықтай күшейтті. 24 маусым 2026 жыл — осы тарихи тұрғыдан маңызды алқалы шараның нәтижесінде қала кәсіпкерлеріне ресми ескерту хабарламасы жарияланды. Бұл қадам Қазақстанда денсаулық сақтау саласындағы реформалардың жаңа кезеңін белгілей отырып, бизнес қоғамдастығын шоқ астына алды.Қазақстан Республикасының «Жарнама туралы» заңының 13-бабына сәйкес кальянға арналған темекінің, кальян қоспаларының және темекі өнімдерінің тікелей және жанама жарнамасына тыйым салынған. Бұл норма жылдар бойы қолданылып келе жатқанымен, бизнесмендердің едәуір бөлігі оны байыпты қабылдамай, маркетинг тәсілдерін жасырын түрде жалғастырды. Мамандардың бағалауынша, Шымкентте ғана жүздеген мейрамхана, шыша-бар және ойын-сауық орындары осы заңға қайшы жарнамалық мазмұн таратып келген. «Жаңа дәмдер бар», «кальян сыйға», «акция», «жеңілдік» деген жазулармен безендірілген публикациялар, шын мәнінде, жасырын жарнаманың классикалық үлгісі болып табылады.Неліктен дәл осы кезде қатаң бақылау орнатылды? Соңғы жылдары жасөспірімдер арасында кальян шегу ауқымды мәселеге айналды. Денсаулық сақтау министрлігінің 2025 жылғы зерттеуіне сүйенсек, Қазақстандағы 15–17 жас аралығындағы жасөспірімдердің 22 пайызы кальянды кем дегенде бір рет сынап көрген, ал 9 пайызы тұрақты пайдаланушы болып табылады. Бұл статистика ұлттық деңгейде алаңдаушылық тудырды. Онлайн-жарнаманың жасөспірімдерді тарту мүмкіндігі дәстүрлі БАҚ-пен салыстырғанда бірнеше есе жоғары екендігін назарға алсақ, мемлекеттің интернет-кеңістікті реттеуге деген ерекше назарының астарлы себептері анық байқалады.Шымкент прокуратурасының өкілі осы тақырып аясында берген мәлімдемесінде айқын ұстанымын білдірді: «Кальян жарнамасы — бизнесті жылжытудың жолы емес, заңды бұзу. Кез келген ашық немесе жасырын түрдегі жарнамалық мазмұн — фотосуреттен бастап арнайы ұсыныстарға дейін — заңның шеңберінен тыс. Ескерту бір рет беріледі, одан кейін жазалау шаралары қолданылады.» Осы сөздер бизнес-ортада шынайы ойланып-толғануға мәжбүр етті, өйткені Әкімшілік құқық бұзушылықтар кодексінің 455-бабы бойынша жауапкершілік айтарлықтай — заңды тұлғалар үшін бірнеше жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл тағайындалуы мүмкін.Заңды сақтауды қамтамасыз ету мақсатында қоғамдық тамақтану объектілері мен ойын-сауық мекемелерінің иелеріне нақты нұсқаулықтар берілді. Бірінші кезекте, барлық тарату алаңдарынан кальянға қатысты мазмұнды алып тастау қажет: әлеуметтік желілердегі парақшалардан, мәзірлерден, баннерлерден және жарнамалық конструкциялардан. Сондай-ақ блогерлер немесе басқа тұлғалар арқылы жасырын жарнама жасауға жол берілмейді — мұндай жағдайда жауапкершілік тікелей кәсіпорын иесіне жүктеледі. Веб-парақшалардың мазмұнын тұрақты бақылауды іске асыру да міндетті шарт болып табылады. Бұл талаптар жарнама агенттіктерінің де жауапкершілігін арттырады, өйткені тыйым салынған мазмұнды орналастыруға жәрдемдесу де заңды бұзушылық деп саналады.Шымкент тәжірибесі Қазақстанның басқа ірі қалалары үшін де үлгі болуы мүмкін. Алматы мен Астанада осындай мониторинг 2024 жылдан бері жүргізіліп келе жатқанымен, нәтижелер аралас: кейбір бизнес иелері жарнамалық стратегияларын өзгертуге дайын болса, басқалары айыппұл төлеп, іс-әрекеттерін жалғастыруды жөн санайды. Осы тұрғыдан алғанда, Шымкенттің превентивті алдын алу амалы — алдымен ескерту хаттамасын тарату — неғұрлым кешенді және тиімді тәсіл деп бағалануда. Туристік және гастрономиялық бренд ретінде дамып келе жатқан Шымкент қаласы үшін имиджі мен заңды сақтаудың ара-жігін дұрыс ұстану стратегиялық маңызға ие.Кәсіпкерлер бұл талаптарды қалай қабылдады? Пікірлер екіге жарылды. Бір топ бизнесмен бұл шектеу олардың кірісіне тікелей кері әсер ететінін алға тартады: «Кальян — ойын-сауық нарығының ажырамас бөлігі. Оны жарнамалай алмасақ, клиенттерді қалай тартамыз?» деп сұрайды олар. Екінші топ, керісінше, заңның ережелеріне бейімделу мен тасымалдаушы стратегиясын жаңарту арқылы бизнестің беделін арттыруға болатынын мойындайды. Маркетинг сарапшысы Ардақ Бекованың пікірінше: «Заманауи тұтынушы этикалық жауапты бизнесті артық санайды. Жарнамалық шектеулерге бейімделе білген кәсіпкер ұзақ мерзімде ұтады.»Болашаққа қарай, прокуратура мен уәкілетті органдар интернет-кеңістіктегі мониторингті тоқтатпайтынын нақты мәлімдеді. Жасанды интеллект негізіндегі мазмұнды талдау жүйелерін енгізу де күн тәртібінде тұр, бұл заңсыз жарнамаларды анықтау жылдамдығы мен нақтылығын арттырады деп күтілуде. Шымкент кәсіпкерлеріне берілетін мессидж бірмағыналы: заңмен тіл тауып жұмыс жасаңыздар, өйткені болашақта жазалау шаралары тек айыппұлмен шектелмеуі мүмкін. Халықтың денсаулығы — мемлекеттің басты басымдығы, ал жауапты бизнес — сол мақсатқа жету жолындағы серіктес.

24 маусым 2026 жыл. АО «НК «ҚазАвтоЖол» ұлттық компаниясы Қазақстан жүргізушілерін KazToll қызметі атынан жіберілетін алаяқтық SMS хабарламалар туралы ресми ескерту жариялады. Бұл — елімізде цифрлық алаяқтықтың жаңа белесіне шыққанын көрсететін маңызды сигнал. Мамандардың бағалауынша, мобильді алаяқтық схемалары соңғы екі жылда Қазақстанда үш есеге өскен, ал зардап шеккендердің жалпы саны жыл сайын он мыңдаған адамды құрайды.Мәселенің мәнісіне тоқталсақ, жүргізушілерге платформа ретінде KazToll атынан SMS хабарлама келіп, онда ақылы жолдар бойынша болжамды қарыздың барын хабарлайды. Хабарламада күдікті сілтемелер ұсынылады — атап айтқанда, kaztoll.nbvntrqz.cfd/com немесе соған ұқсас домендер. Сыртқы көрінісі мен мазмұны жағынан бұл сайттар KazToll-дің ресми платформасына — kaztoll.kz-ге өте ұқсас жасалған. Мақсат — пайдаланушыны абайсызда жеке деректерін немесе банк картасының ақпаратын енгізуге мәжбүр ету. Алаяқтардың тактикасы дәл осы: жасанды шұғылдық туғызу, психологиялық қысым жасау және адамның сенімін пайдалану.Қазақстандағы цифрлық алаяқтық статистикасы алаңдатарлық суретті алдымызға жайып береді. Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен Ішкі істер министрлігінің 2025 жылғы есептері бойынша, елімізде кибералаяқтыққа байланысты қылмыстар жалпы алаяқтық санының 40 пайызынан астамын алады. Фишинг хабарламалары — яғни жасанды сілтемелер арқылы деректерді ұрлау — осы схемалардың ішіндегі ең кең тарағаны. Адамдардың ең белсенді онлайн-қызметтерді қолданатын шағы — таңертең 8-ден 10-ға дейін және кешке 19-дан 22-ге дейін — алаяқтардың хабарлама жіберудегі «шың уақыты» болып есептеледі. Бұл деректер зерттеушілер мен құқық қорғаушылардың назарын аударып отыр.«ҚазАвтоЖол» компаниясының өкілі Дәулет Сейтжанов ресми түсінік берді: «Біз жүргізушілерімізге ешқандай жағдайда SMS арқылы қарыз туралы хабарлама жібермейміз. Барлық ресми ақпарат тек kaztoll.kz сайты мен 1403 байланыс орталығы арқылы таратылады. Егер сізге осындай хабарлама келсе — бұл жүз пайыз алаяқтық». Эксперттер де бұл мәселеге ерекше назар аударуды сұрайды. Алматы қаласындағы киберқауіпсіздік саласының маманы Нұрлан Жақсыбеков: «Мұндай схемалар адамның психологиялық осалдығын пайдаланады. «Қарыз бар, дереу төлеу керек» деген хабарламаны алған адам дүрбелеңге түседі де, сілтемені тексермей басады. Осы сәтте алаяқтар мақсатына жетеді» деп атап өтті.Мәселенің тарихи контексіне назар аударсақ, Қазақстанда KazToll жүйесі 2012 жылдан бастап жұмыс істейді. Ол алғаш рет Алматы — Қордай бағытында іске қосылып, кейіннен бірте-бірте бүкіл республика бойынша кеңейтілді. Бүгінде KazToll арқылы жылына миллионнан астам транзакция жүргізіледі, жүйенің аудиториясы ішкі пайдаланушылармен қатар шетелдік жүргізушілерді де қамтиды. Дәл осы кеңдік — алаяқтардың жемісті нысанасына айналдырады. Неғұрлым пайдаланушылар саны көп болса, соғұрлым алаяқтардың «табыс» табу мүмкіндігі жоғары. Бұл жағдайды Ресей, Украина және Еуропа елдерінде болған ұқсас схемалармен салыстырушылар бар: сол елдерде де мемлекеттік қызметтер атынан жалған хабарламалар арқылы азаматтардың деректері ұрланған.Азаматтардың реакциясы да айтарлықтай болды. Әлеуметтік желілерде, әсіресе Instagram мен Telegram-да, осы алаяқтыққа тап болғандар өз тәжірибесімен бөліске түсті. «Маған да осындай SMS келді, бақытыма орай сілтемеге баспадым» деген жазбалар жиі кездесіп жатыр. Алайда барлығы бақытты бола бермейді: желіде картасынан ақша ұрланған азаматтардың оқиғалары да жарияланды. «Тек 5 минутта 80 000 теңгеден айырылдым, сілтеме kaztoll.kz-ге өте ұқсас болатын» деп жазды бір пайдаланушы. Мұндай жеке тәжірибелер — бұл мәселенің тек теориялық қауіп-қатер емес, нақты зиян екенін дәлелдейді.«ҚазАвтоЖол» компаниясы жүргізушілерге нақты қауіпсіздік ережелерін сақтауды ұсынды. Бірінші: күмәнді SMS немесе мессенджерлерден келген сілтемелерге еш жағдайда өтпеу. Екінші: банк картасының деректерін, ЖСН, парольдер мен SMS-кодтарды белгісіз сайттарға енгізбеу. Үшінші: төлем жасар алдында сайттың адресін мұқият тексеру — тек kaztoll.kz ресми домені сенімді. Төртінші: күдікті хабарламаны алған жағдайда оған жауап бермеу, деректеріңді жіберу ойдан мүлде шығару. Бесінші: ақпаратты тек ресми арналар — kaztoll.kz сайты мен 1403 байланыс орталығы арқылы нақтылау. Бұл ережелер қарапайым, бірақ оларды сақтау — ең тиімді қорғаныс болып табылады.Сарапшылардың пікірінше, бұл мәселені жеке азаматтардың сақтығымен ғана шешу жеткіліксіз. Мемлекеттің де белсенді рөл атқаруы қажет: телекоммуникациялық операторлар фишинг хабарламаларын техникалық сүзгілеу арқылы бұғаттауы, ал мемлекеттік органдар кибералаяқтыққа қарсы заңнамалық базаны нығайтуы тиіс. Сонымен қатар мектептерде, жұмыс орындарында және бұқаралық ақпарат құралдарында цифрлық сауаттылық бойынша тұрақты насихат жүргізілуі керек. «ҚазАвтоЖол» компаниясы да өз тарапынан пайдаланушыларды хабардар ету жұмысын күшейтуге міндеттенді. Ең бастысы — Қазақстан азаматтарының байқампаздығы мен цифрлық мәдениеті. Алаяқтар күн санап жаңа тәсілдер іздесе де, хабардар және абайлы қоғам оларға жол бермейді.