17 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласының жолаушылар тасымалы саласында көптен бері жинақталып келе жатқан мәселе қайтадан өткір күнтәртібіне шықты. Оқу жылының басталуымен қала автобустары бұрынғыдан да қатты жүктеме сезіне бастады: таңертеңгі және кешкі жұмыс сағаттарында аялдамаларда мектеп оқушылары, студенттер мен жұмысшы азаматтар тізбектеліп тұрады, ал қала шеттерінен келетін жолаушылар тиісті маршруттардың жетіспейтінін және автобустардың аса толып кететінін айтып, наразылықтарын білдіруде. Алайда осының барлығы ресми статистикаға мүлдем түспейді. Себебі қарапайым болып көрінетін бір техникалық мәселе — тегін жүретін жолаушылардың транспорттық карталарын валидаторларға тигізбеуі — бүкіл жолаушылар ағымының дұрыс есепке алынбауына алып келеді.

Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы, халқының саны бүгінде екі миллионнан асып кеткен мегаполис. Соңғы он жылда қала аумағы айтарлықтай кеңейіп, жаңа тұрғын массивтері, өнеркәсіп аймақтары мен оқу орындары пайда болды. Мұның өзі жолаушылар тасымалына деген сұранысты күрт арттырды. Бүгінгі таңда қалалық автобустар жүйесі 70-тен астам маршрутты қамтып, тәулік бойы жүздеген мың адамды тасымалдайды. Дегенмен инфрақұрылымның дамуы халық санының өсуімен бірдей қарқынмен жүрмеді. Нәтижесінде, әсіресе жаңа аудандарды орталықпен жалғайтын бағыттарда, жолаушылар жетіспеушілігі мен тасып жүру мәселесі тұрақты сипат алды.

Шымкент қаласы әкімдігінің жолаушылар тасымалы бөлімінің мәліметтеріне сүйенсек, маршруттардың жұмысын оңтайландыру үшін негізгі құрал ретінде валидатор деректері пайдаланылады. Автобуста орнатылған бұл электрондық жүйелер жолаушы карточкасын тигіздіргенде ғана есептеу жүргізеді. Демек, тегін жүру құқығы бар санаттар — мектеп жасындағы балалар, зейнеткерлер, мүгедектер, ардагерлер — карточкасын тигізбесе, олардың сапары ресми есепке алынбай қалады. Осы жағдайды ескерген әкімдік тегін жүретін барлық жолаушылардан да валидаторды пайдалануды талап ете бастады. Алайда бұл талап тұрғындарға толыққанды жеткізілмеген, ал оны орындамаған жағдайда ешқандай тетік қарастырылмаған.

«Мен жиырма жылдан бері зейнеткермін, бұрын ешкім карточканы тигіз деп айтпайтын еді. Автобусқа мінесің, аялдамаға дейін жетесің — бітті. Енді мынадай талап бар екен, бірақ оны бізге ешкім ресми хабарлаған жоқ», — дейді Шымкенттің Әл-Фараби ауданының тұрғыны, 68 жастағы зейнеткер Раушан Сейітқалиева. Оның сөзін жолаушылар тасымалы саласының тәуелсіз сарапшысы Данияр Жақсыбеков та растайды: «Мәселе тек техникалық емес, ол жүйелік сипатта. Егер деректер толық болмаса, маршруттарды жоспарлау қате негізде жүргізіледі. Нәтижесінде шын мәнінде жолаушы толып тұрған бағытқа аз автобус жіберіліп, оған деген қажеттілік жоқ сияқты деп бағаланады».

Қазақстандық қалалардың басым бөлігінде жолаушылар тасымалы реформасы соңғы бес жылда жеделдеп жүргізілді. Нұр-Сұлтан, Алматы, Қарағанды сияқты қалаларда автоматтандырылған есеп жүйелері біршама жетілдірілген: GPS-бақылаудан бастап жолаушы ағымын тоқсандық талдауға дейінгі кешенді шаралар іске асырылды. Шымкентте де осы бағытта қадамдар жасалды, алайда тегін санаттарды есепке қосу мәселесі назардан тыс қалды. Салыстыру үшін айтар болсақ, Алматы қаласында тегін жүретін барлық санаттар үшін жеке «нөлдік тариф» белгіленіп, олардың картасы тигізілген кезде жүйе автоматты түрде жолаушыны тіркейді, бірақ ақша ұстамайды. Бұл шешім қарапайым да нәтижелі: адамдар тегін жүретінін біледі, бірақ статистикаға түседі.

Жолаушылардың наразылығы жай-жәйімен жинақталып, әлеуметтік желілерде белсенді талқылануда. «Шымкент жолаушылары» атты Facebook тобында жарияланған хабарламаларда 72-маршрут пен 19-маршрут бойынша ең жиі шағымдар тіркелген. Тұрғындар суреттерін де жариялайды: толып кеткен автобустар, аялдамада ұзақ күтіп тұрған адамдар, жүкті әйелдер мен қарт адамдардың тұрып жүруге мәжбүр болуы. «Автобус толы, бірақ диспетчер жүйесі бос деп көрсетеді. Бұл қалай болады?» — деп сұрайды желі қолданушыларының бірі. Мұндай мысалдар валидатор деректерінің шынайы жағдайды бейнелемейтінін айқын дәлелдейді.

Мамандардың пікірінше, бұл мәселені шешу үшін бірнеше қадам қажет. Біріншіден, тегін санаттарға арналған карточкалар міндетті түрде валидаторда тіркелетіндей техникалық шарт жасалуы тиіс. Екіншіден, қала автобустарына автоматты жолаушы санағыш құрылғылар (сенсорлар) орнату мәселесі қарастырылуы керек — мұндай жүйелер Еуропа елдерінде он жылдан астам уақыт бойы сәтті пайдаланылуда. Үшіншіден, тұрғындарды ақпараттандыру жұмыстары — аялдамаларда, автобустарда, бұқаралық ақпарат құралдарында — жүйелі жолға қойылуы тиіс. Транспорт саласы зерттеушісі Алия Мұстафаева: «Бір карточканы тигізу — бір секунд. Бірақ сол бір секунд мыңдаған жолаушының маршрутының болашағын шешеді», — дейді.

Шымкент әкімдігі жақында жолаушылар тасымалын жетілдіру бойынша жаңа бағдарлама әзірленіп жатқанын хабарлады. Онда 15 жаңа электробус сатып алу, бес маршрутты қайта жоспарлау және цифрлық диспетчерлік орталықты кеңейту көзделген. Дегенмен бағдарлама тиімді болуы үшін ең алдымен деректер дұрыс жиналуы керек. Статистикасы толық емес жүйе — іргесі шайқалған ғимаратқа ұқсайды: оған қанша инвестиция құйсаң да, нәтиже күтілгендей болмайды. «Көрінбейтін» жолаушылар мәселесі — бұл тек техникалық кемшілік емес, басқарушылық пен ақпараттандыру жүйесіндегі терең олқылықтың көрінісі. Оны шешпейінше, Шымкенттің жолаушылар тасымалы саласы шынайы реформаға жете алмайды.