2026 жылдың 24 қыркүйегінде Шымкент қаласының Еңбекшін ауданы бойынша ресми статистика жарияланды: жыл басынан бері абаттандыру ережелерін бұзушылардың саны үш мыңға жақындап қалды. Бұл сан тек бір аудан бойынша ғана тіркелгенін ескерсек, мәселенің ауқымы мен күрделілігі анық байқалады. Ал осы бұзушылықтардың 545-і заманауи дрон технологиясының көмегімен ауадан бақылау жүргізу барысында анықталды. Бұл факт Қазақстанның қалалық басқару жүйесінде жаңа беттің ашылып жатқанын айғақтайды.

Шымкент — Оңтүстік Қазақстанның ірі орталығы және еліміздің республикалық маңызы бар үшінші қаласы. Халқы бір жарым миллионнан асатын бұл мегаполис соңғы жылдары қарқынды дамып, инфрақұрылымы кеңейіп келеді. Алайда өсіп жатқан қалаға тән проблемалар да арта түсуде. Рұқсат етілмеген орындарға қоқыс тастау, ортақ аймақтарды ластау, абаттандыру ережелерін елемеу — осының барлығы Еңбекшін ауданы сияқты тығыз қоныстанған аймақтарда ерекше өткір сезіледі. Бұрын мұндай бұзушылықтарды анықтау үшін жеткілікті адами ресурс пен уақыт қажет болатын, ал нәтиже жиі жеткіліксіз болып шыға беретін.

Дрондарды қолданудың идеясы кездейсоқ туындаған жоқ. Қазақстан полициясы соңғы бірнеше жылда жол қозғалысын бақылаудан бастап, жер учаскелерін тексеруге дейін бірқатар салада ұшқышсыз ұшу аппараттарын сынақтан өткізіп келеді. Шымкент тәжірибесі осы бағыттың логикалық жалғасы болды. Ауадан жүргізілетін бақылау камералары жерден тіркеу мүмкін емес бұрыштар мен аймақтарды — шатырлар, ішкі аулалар, ормандардың қиыр шеттері, жол жиектерінің жасырын бұрыштары — қамтиды. Нәтижесінде бұзушылықтарды дәлелді түрде тіркеу мүмкіндігі күрт өсіп, анықтаудың нақтылығы жоғарылайды.

«Дрондарды пайдалану бізге бұрын тіркеу мүмкін болмаған жайттарды анықтауға мүмкіндік берді», — дейді Еңбекшін ауданы бойынша полиция бөлімінің өкілі. — «Адамдар жасырын орын деп санайтын жерде дрон оп-оңай жетеді. Бұзушылық жасаған адам камераның алдында тұрғанын білмейді, ал тіркелген деректер сотта толыққанды дәлел ретінде қабылданады.» Сарапшылардың пікірінше, мұндай технологиялық жаңалықтар жаза тағайындаудан гөрі алдын алу функциясын күшейтеді: адамдар қай жерде де бақыланатынын сезінген кезде мінез-құлқын өзгерте бастайды.

Қала тұрғындарының реакциясы екіге жарылған. Бір топ азаматтар жаңа тәсілге толық қолдау білдіруде. Орталық паркте серуен жасап жүрген Айгүл Бекова былай дейді: «Ұзақ жылдар бойы үй маңымыздағы контейнер алаңына кімдер қоқыс тастайтынын байқап жүрдік. Енді олар жауап беретін болады деген үміт бар. Тазалық — бәрімізге ортақ мәселе.» Алайда сыни пікірлер де жеткілікті. Біраз тұрғындар дрондардың жеке өмірге қол сұғу мәселесін алға тартуда, бақылаудың шегі қайда деген сауал қоюда. Заңгер-сарапшы Ерлан Дүйсенов бұл мәселеге нақтылық енгізеді: «Қоғамдық орындардағы бақылау заңмен реттелген. Жеке меншік аумаққа дронды жіберу бөлек мәселе, ол жерде процедуралар сақталуы тиіс. Алайда ортақ аймақтарда мұндай тәсіл заңды және тиімді.»

Жаһандық тәжірибеге жүгінсек, дрондарды қоршаған ортаны бақылау мақсатында пайдалану бұрыннан кеңінен таралған. Сингапур, Дубай, Сеул сияқты қалалар ондаған жыл бойы ұшқышсыз аппараттарды коммуналдық салада қолданып келеді. Тіпті шағын еуропалық қалаларда дрондар су ресурстарының ластануын, рұқсат етілмеген құрылыс жұмыстарын және жасыл аймақтарды зерттеу үшін пайдаланылады. Қазақстан бұл жолда кеш емес — керісінше, озық тәжірибені дер кезінде игеруде. Шымкент тәжірибесі ел бойынша бірінші болуы мүмкін, алайда соңғысы болмайды. Нұр-Сұлтан, Алматы және Ақтөбе сияқты ірі қалаларда ұқсас бақылау жүйелерін енгізу туралы ниеттер білдірілуде.

Статистикалық тұрғыдан алсақ, тек бір Еңбекшін ауданындағы үш мың бұзушылық санының өзі оймен тоқтатуға мәжбүр етеді. Шымкентте жалпы алты әкімшілік аудан бар екенін ескерсек, қала бойынша жалпы сурет одан да күрделі. Сарапшылардың есебінше, анықталған бұзушылықтар нақты бұзушылықтардың он пайыздан аспайтын үлесін ғана құрауы мүмкін — яғни проблема ресми деректерден бірнеше есе ауқымды. Дрондардың анықтаған 545 фактісі сандық жағынан аз болып көрінгенімен, олардың маңыздылығы мол: бұл дәлелді деректер, бас тартуы мүмкін емес материалдар, сот практикасын қалыптастыруға мүмкіндік беретін прецеденттер.

Болашаққа қарасақ, жол карта анық сызылып жатыр. Полиция дрондармен жүргізілетін мониторинг жиілігін арттыруды жоспарлайды. Бақылауды жыл бойы, соның ішінде қысқы мезгілде де жалғастыру жоспарда бар — себебі қыс айларында қар астына жасырылған заңсыз қоқыс төгімдері көктемде барынша кескін айқындай түседі. Бұған қоса, жасанды интеллект элементтері бар бейне талдау жүйелерін дрондарға кіріктіру туралы техникалық ұсыныстар да зерттелуде. Мұндай жүйелер бұзушылықтарды автоматты түрде тіркеп, нақты координаттармен бірге деректер базасына жіберуі мүмкін. Бұл адами қателерді азайтып, тексеру процесін жеделдетеді. Ең бастысы, билік органдары технологиялық жаңалықтарды азаматтарға қарсы тұру ретінде емес, бірге таза қала қалыптастырудың ортақ құралы ретінде позициялауға тырысуда. Өйткені дрондар ережелерді бұзғысы келмейтін адамдарды бақыламайды — олар бәріне ортақ кеңістікті ластайтындардың жауапкершілігін арттырады.