Қазіргі цифрлық дәуірде әлеуметтік желілер адамдардың күнделікті өміріне берік енді. Дегенмен, осы кеңістікті пайдаланып, азаматтардың сенімін суистемалайтын алаяқтардың санасы да күннен-күнге артып барады. 24 қыркүйек 2026 жылы Қазақстан полициясы жаңа алаяқтық схема туралы халыққа ресми ескерту жасады. Бұл схема бойынша зиянкестер әлеуметтік желілерде жалған парақшалар мен аккаунттар жасап, пайдаланушыларға қымбат смартфондарды «ұтып алдыңыз» деген жалған хабарламалар жіберуде. Осы оқиға тек жеке азаматтарды ғана емес, бүкіл қоғамның ақпараттық қауіпсіздігін алаңдататын өткір мәселеге айналып отыр.

Алаяқтық схема өте ойластырылған және психологиялық тұрғыдан нәзік. Зиянкестер алдымен белгілі брендтерді немесе ірі компанияларды еліктетіп, сыртқы бейнесі шынайыға ұқсас жалған парақшалар жасайды. Содан соң олар мыңдаған пайдаланушыға «Құттықтаймыз! Сіз жаңа смартфон ұттыңыз!» деген хабарламаларды топтап жібереді. Адам қуанышқа бөленіп, ештеңені ойламастан сілтемені ашады. Одан әрі оған анкета толтырып, жеке деректерін — толық атын, электрондық поштасын, пошталық индексін және тұрғылықты мекенжайын — енгізу ұсынылады. Міне, осы кезеңде-ақ жеке ақпараттың ұрлануы басталады. Бірақ схеманың негізгі тұзағы одан кейін келеді: «жүлдені» алу үшін алдын ала төлем, жеткізу құны немесе жіберу шығындары деген желеумен ақша аудару талап етіледі. Ақша аударылған соң алаяқтар байланысты үзіп, іздің суып кетеді.

Қазақстандағы киберқылмыстың жалпы ауқымы соңғы жылдары күрт өсуде. Ішкі істер министрлігінің деректері бойынша, 2024 жылы ғана елімізде тіркелген интернет-алаяқтық оқиғаларының саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 35 пайызға артқан. Зардап шеккендердің арасында жастар мен зейнеткерлер ерекше үлес алады — олар алаяқтық хабарламаларға сенімдірек қарайды. Орталық Азия бойынша киберқауіпсіздік сарапшыларының бағалауы бойынша, «жалған ұтыс» схемасы ең кең таралған үш алаяқтық тәсілдің біріне айналды. Бұл схема аймақтың барлық елдерінде, соның ішінде Қазақстанда, Ресейде, Өзбекстанда тіркелуде.

Алматы қаласының киберқылмыс бөлімінің бастығы Аскар Жұмабеков бұл мәселеге байланысты үлкен алаңдаушылығын білдірді. «Алаяқтардың технологиялары жылдан жылға күрделене түсуде. Бұрын жалған хабарламаларды грамматикалық қателерінен немесе шала-жарым мәтінінен тануға болатын. Енді олар жоғары сапалы графикалық дизайн, нанымды мәтін және белгілі брендтердің логотиптерін пайдаланады. Тіпті ақпараттық сауаттылығы жоғары адамдар да кейде қателесуі мүмкін», — деді ол. Цифрлық құқықтарды қорғайтын «Zertteu Research Institute» ұйымының талдаушысы Мадина Сейтқали өз тарапынан мынаны атап өтті: «Мұндай схемалардың ерекше қаупі — олар жеке ақпаратты ұрлайды. Тіпті ақша аудармасаңыз да, анкетаны толтырып, мекенжайыңызды бергеніңіздің өзі болашақта жалпылама алаяқтыққа, фишингке немесе жеке деректерді сатуға жол ашады».

Бұл мәселе Қазақстан үшін ерекше маңызды, себебі елімізде интернет пен смартфон қолданушыларының саны жылдам өсуде. Ұлттық статистика агенттігінің мәліметтеріне сәйкес, 2026 жылы қазақстандықтардың 82 пайызы интернетті белсенді пайдаланады, ал смартфон иелерінің үлесі 78 пайызға жеткен. Мұндай ортада алаяқтар үшін «аудитория» кеңеюде, ал цифрлық сауаттылықтың барлық қолданушы арасында бірдей жоғары болмауы осы мәселені одан әрі өткірлендіреді. Ауылдық аймақтарда тұратын азаматтар мен егде жастағы адамдар ерекше осал топ болып табылады, өйткені олардың ақпараттық қауіпсіздік дағдылары қала тұрғындарына қарағанда төменірек болуы мүмкін.

Полиция азаматтарға нақты ұсыныстар берді. Күдікті сілтемелерді басуға болмайды. Белгісіз адамдарға банктік карта деректерін, SMS-кодтарды және басқа да құпия ақпаратты хабарлауға тыйым салынады. «Ұтысты» алу үшін жеткізу ақысын немесе алдын ала төлемді талап ететін ұсыныстарға ешқашан сенбеу керек. Күдікті аккаунттарды бұғаттап, әлеуметтік желінің әкімшілігіне шағым жіберу ұсынылады. Ал егер адам алаяқтың тұзағына түсіп қалса, полицияға дереу хабарласу керек. Сарапшылар бұған қосымша, банкіңізге хабарласып, аударымды тоқтату немесе картаны уақытша блоктау мүмкіндігін нақтылауды да кеңес береді.

Тарихи тұрғыдан қарайтын болсақ, «тегін сыйлық» схемасы жаңа нәрсе емес. Бұрынырақта алаяқтар пошталық хаттар мен телефон қоңыраулары арқылы жұмыс жасаған. Интернеттің кеңеюімен олар электрондық поштаға, содан кейін мессенджерлерге, ал қазір — тікелей әлеуметтік желілерге көшті. Схеманың мазмұны өзгермейді, тек беті ауысып отырады. Бұл бізге маңызды сабақ береді: технология дамыған сайын оны теріс пайдаланушылар да күрделене түседі.

Мемлекет пен азаматтық қоғам алдында тұрған міндет айқын: цифрлық сауаттылықты арттыру, мектепте бастап ақпараттық қауіпсіздік негіздерін оқыту және кибер алаяқтыққа қарсы күресте халықаралық ынтымақтастықты нығайту. Полицияның ескертуі уақытылы және орынды. Бірақ тек ескертумен шектелмей, жүйелі алдын алу шаралары қажет. Өйткені «тегін» ұсыныстың артында жасырынған тұзақ ешқашан ескірмейді — тек жаңа киімде оралып отырады.