29 қыркүйек 2026 жылы Шымкент қаласы білім беру саласындағы цифрлық революцияның жаңа кезеңіне қадам басты. Қазақстанның оңтүстік мегаполисіндегі барлық мемлекеттік мектептерде жасанды интеллект негізіндегі қауіпсіздік жүйесі енгізілді. Бұл жоба ел тарихында прецедент жасайтын ауқымды реформаның бір бөлігі болып табылады және оның нәтижелері бүкіл Қазақстан үшін маңызды сабақ бола алады.

Шымкент — миллионнан астам тұрғыны бар, елдің ең ірі үш қаласының бірі. Соңғы жылдары мегаполистегі оқушылар санының өсуімен қатар мектептердегі тәртіп бұзушылық, зорлық-зомбылық жағдайлары және оқу үдерісіндегі әкімшілік ақаулар туралы мәселелер де күн тәртібіне шыға бастады. Білім басқармасының деректері бойынша, соңғы үш жылда мектептердегі конфликтілік жағдайлар 18 пайызға өскен, ал тамақтану ұйымдастыруындағы жасырын қателіктер мен фиктивті қызметкерлер мәселесі аудиторларды алаңдатты. Дәл осы жағдай жасанды интеллект технологияларын енгізу туралы шешімді жеделдетті.

Жүйенің техникалық мүмкіндіктері жайлы айтатын болсақ, бір мектепте орта есеппен 180-ге жуық камера орнатылған. Олар сыныптарда, дәліздерде, кіреберіс пен ғимараттың сыртқы периметрі бойына жайғасқан. Алайда бұл жолы адамдар мониторлар алдында жалғыз отырмайды — жасанды интеллект бейнежазбаны нақты уақыт режимінде талдайды. Жүйе ойын мен нақты агрессияны бір-бірінен ажырата алады, от қаруын, суық қаруды және басқа да қауіпті заттарды тани алады. Бала тыйым салынған аймаққа, мысалы, шатырға шығатын есік немесе жертөлеге баратын жол маңайына жақындаса, сигнал дереу Орталық оперативтік басқармаға жіберіледі. Видео мен дыбыс жазбасы полиция пультіне лезде жетеді. Шымкент білім басқармасының басшысы Қуаныш Исқақовтың айтуынша, жүйе Ұлттық қауіпсіздік комитетінің сертификациясынан өткен, байланыс арнасы жабық, сервер Орталық оперативтік басқарма аумағында орналасқан.

Цифрлық жаңалықтар тек қауіпсіздік саласымен шектелмеді. Мектептерде оқушылардың қатысуын бақылайтын жүйе де іске қосылды. №1 мектеп-гимназияның директоры Анар Аманқұлованың сөзіне қарағанда, мекеме басшылығы экранда оқушылар санын, сыныптар бойынша статистиканы, кешігу жағдайларын нақты уақытта бақылай алады. Мысалы, бүгін бірінші ауысымда 52 сынып жинағы, яғни 1337 оқушы тіркелген. Бұл деректер басқарушылық шешімдер қабылдауды айтарлықтай жеңілдетеді. Технологиялар асханалар жұмысына да жетті. Тегін түскі ас алу үшін оқушы алақанын сканерлейді. Биометриялық жүйе жалған тіркеулерді мүлдем жояды және порцияларды дәл есепке алуға мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде тек төрт ай ішінде шамамен алты жүз миллион теңге үнемделді — бұл цифр ауқымды бюджет ысырабының бұрын жасырын сақталғанын айқын дәлелдейді.

Цифрлық аудит тағы бір маңызды мәселені жарыққа шығарды. Мемлекеттік мектептердегі кейбір қызметкерлер айлығын ала отырып, айлар бойы жұмыс орнына келмеген. Шымкент қаласы әкімінің орынбасары Сарсен Қуранбек бұл фактіні ашық мойындап, тиісті органдарға жолданғанын хабарлады. Тергеу іс-шаралары жүргізілуде. Сарапшылар мұндай «өлі жандардың» жалпы білім беру жүйесінде де кездесетінін болжайды, алайда масштабты анықтау үшін толық аудит нәтижелері күтіледі.

Білім беру жүйесін жаңғыртуға бағытталған жалпы қаржыландыру 6 миллиард теңгеге жетеді. Алайда осы инвестицияның бір бөлігі жасырын шығындарды азайту есебінен бірден өтелуде. Мамандардың пікірінше, жүйенің ең үлкен жетістігі — ол мектептерді басқаруды ашық және өлшенетін етті. Педагог-ғалым, білім саясаты сарапшысы Дінара Сейткалиқызы бұл туралы былай дейді: «Бұл бір мектептің немесе бір қаланың тәжірибесі ғана емес. Егер Шымкент моделі нәтиже берсе, оны республика бойынша тарату — сөзсіз мемлекеттік басымдыққа айналуы тиіс. Цифрландыру коррупцияға қарсы ең тиімді құрал болып шықты».

Халықаралық тәжірибемен салыстырсақ, мектептерде жасанды интеллект жүйелерін қолдану идеясы жаңалық емес. Оңтүстік Корея, Қытай, Сингапур мен АҚШ-тың бірқатар штаттарында ұқсас технологиялар бірнеше жыл бұрын сыналды. Алайда жеке өмірге қол сұғушылық, балалардың биометриялық деректерін жинау этикасы туралы пікірталастар сол елдерде де толастамай отыр. Қазақстандық сарапшылар да осы мәселені назардан тыс қалдырмайды. Заңгер Асқар Дүйсенбаев: «Биометриялық деректерді жинау жөніндегі заңнама бала мен ата-ананың келісімін талап етеді. Жүйе заңды болуы үшін осы нормалардың толық сақталуы тексерілуі міндетті», — дейді ол. Мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы осы диалог жүйенің тұрақты дамуы үшін аса маңызды.

Шымкент тәжірибесі Қазақстандағы мектеп қауіпсіздігі мен білім беру басқарылуы туралы ұлттық дискуссияны жаңа деңгейге көтерді. Технологиялар жеткіліксіз болғанда жасырылып келген мәселелерді жарыққа шығарып, жүйені ашық әрі тиімді ете алатынын осы жоба айқын дәлелдеді. Алда тұрған басты міндет — инновация мен балалар құқығы арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып, алынған нәтижені бекіту және озық тәжірибені еліміздің барлық өңірлеріне таратудың жолын ашу.