29 қыркүйек 2026 жыл. Шымкент қаласында өткен «Адал ұрпақ — жарқын болашақ» жобасының финалы еліміздің антикоррупциялық тәрбие тарихында жаңа бет ашты. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің қалалық департаменті ұйымдастырған бұл іс-шарада 32 мектептің оқушылары дебаттық турнирде бақ сынап, бейнерепортаждар байқауына қатысты. Жас буынның ынта-жігері мен шығармашылық ізденісі аға буын өкілдерін де, сарапшыларды да таң қалдырды.

Бастама бірнеше жыл бұрын туындаған мемлекеттік саясаттың жемісі болып табылады. Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес соңғы онжылдықта мемлекеттік басымдықтардың бірі ретінде бекіді. 2022 жылдан бастап Мемлекеттік қызмет істері агенттігі антикоррупциялық мәдениетті балалық шақтан қалыптастыру стратегиясын белсенді жүзеге асыра бастады. Статистика алаңдатады: халықаралық Transparency International ұйымының деректері бойынша Қазақстан сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде орташа деңгейде орналасуда. Осы мәселені тамырынан шешу үшін болашақ азаматтардың санасына адалдық пен заңға деген сыйластықты сіңіру аса маңызды.

«Адал ұрпақ — жарқын болашақ» жобасы дәл осы мақсатта іске қосылды. Биылғы жылы бастапқы іріктеу дебаттары 10 қыркүйекте басталды. Шымкенттің 32 мектебінен жүздеген оқушы дебат майданына түсті. Олар бірнеше апта бойы заңдық сауаттылық, азаматтық жауапкершілік, адалдық мәдениеті және жастар арасындағы сыбайлас жемқорлықты болдырмау тақырыптарында пікірталас жүргізді. Финалға жеткен командалар тек шешендік өнерін ғана емес, нақты практикалық жобаларын да таныстырды. Сарапшылардың бағалауы бойынша биылғы турнир сапасы мен қатысушылардың ой тереңдігі жағынан алдыңғы жылдардан айтарлықтай озып кетті.

Байқаудың ең назар аударарлық тұсы — Мұқағали Мақатаев атындағы мектеп командасының ұсынған жобасы. Оқушылар adal.kz сайтын әзірледі. Бұл платформа арқылы кез келген оқушы өз атын жасырып, шағым немесе ұсыныс жолдай алады. Сайттың ерекше жаңалығы — жасанды интеллект негізінде жұмыс жасайтын чат-бот. Ол оқушыларға мектепішілік зорлық-зомбылық, яғни буллинг және басқа да мәселелер туралы анонимді хабарлауға мүмкіндік береді. Жоба іске қосылғаннан бері бар-жоғы он күн ішінде шамамен 100 оқушы платформаға тіркелді. Бұл сан аз емес — жас әзірлеушілердің идеясы нақты сұранысқа ие екенін дәлелдейді.

Жобаның авторларынан бірі, оқушы Чароз Мұхсимова өз ойымен бөлісті: «Бұл сайт арқылы әркім анонимді түрде пікірін білдіре алады. Көп оқушылар буллинг немесе басқа мәселелер туралы ашықтан-ашық айтуға қысылады. Сол себепті біз ЖИ-чатты жасадық». Оның сөзі залда отырғандардың барлығын тебіренткені анық болды. Шынында да, мектепішілік зорлық-зомбылық — Қазақстанда жете зерттелмеген, бірақ жедел шешімді талап ететін әлеуметтік мәселе. Балалар денсаулық сақтау министрлігінің 2025 жылғы зерттеуі бойынша қазақстандық мектепоқушыларының 38 пайызы буллингтің бір немесе бірнеше түрін бастан кешірген. Анонимдік платформа осы үнсіз зардаптың алдын алудың нақты құралына айналуы мүмкін.

Мемлекеттік қызмет істері агенттігі қалалық департаментінің басшысы Қанат Қадырбеков іс-шараны жоғары бағалады. «Жобамыздың мақсаты — жасөспірімдер арасында антикоррупциялық мәдениетті қалыптастыру, сондай-ақ сыни ойлау мен шешендік дағдыларын дамыту. Бүгін мен жас буынның болашаққа деген ерекше бір жауапкершілігін сездім. Олардың ынта-ықыласы мен ойлары біздің де, қоғамның да үміт беретін белгісі», — деді ол. Ресми өкілдің бұл бағасы жай сыпайылық емес. Мектеп командалары ұсынған жобалар нақты әлеуметтік мәселелерге бағытталған, іске асырылатын шешімдерді қамтиды. Байқаудың жеңімпаздары белгіленген критерийлер бойынша бағаланып, үздік командалар мен белсенді оқушылар марапатталды. Мұқағали Мақатаев атындағы мектеп командасы екінші орынды иеленді.

Мұндай бастамалардың маңыздылығын тереңірек ашу үшін тарихи параллельге жүгіну орынды. Антикоррупциялық тәрбиенің ең тиімді моделін Финляндия, Эстония және Сингапур сияқты елдер бұдан ондаған жыл бұрын мектеп бағдарламаларына кірістірді. Нәтижесінде аталған мемлекеттер сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде дүниежүзілік көшбасшылар қатарына кірді. Қазақстан да осы тәжірибеден нәр ала бастады. Шымкентте өткен турнир — жергілікті деңгейдегі алғашқы ірі іс-шара ғана. Алдағы жылдары осындай байқаулар барлық облыс орталықтарына таралып, ұлттық форматқа өсуі күтілуде.

Қоғамдық реакция да назар аударарлық. Іс-шара туралы ақпарат әлеуметтік желіде жылдам таралды. Шымкент тұрғындары, педагогтар, ата-аналар жас ұрпақтың белсенділігін қолдап, оң пікірлер қалдырды. «Бұл балалар біздің үлкендерден озып кетті. Adal.kz сияқты платформа университет студенттерінің жобасы болса да мақтанышты болар еді. Ал бұл — мектепоқушыларының еңбегі», — деп жазды бірнеше желі пайдаланушысы. Кейбір педагогтар платформаны өз мектептеріне де енгізгілері келетінін білдірді.

Алдағы болашақ тұрғысынан алғанда, adal.kz платформасы Шымкент аясынан шығып, республикалық масштабқа ие болуы ғажап емес. Мемлекеттік қызмет істері агенттігі жобаны пилоттық режимде қолдауға қызығушылық танытқаны да мәлім болды. Егер платформа деректер қорғау стандарттарын толық қамтамасыз ете алса, оны ресми мектеп жүйесіне интеграциялау мүмкіндігі қарастырылатын болады. Осылайша бүгін Шымкентте туған идея ертең Қазақстанның бүкіл білім кеңістігіне өз ізін қалдыруы мүмкін. Жас ұрпақтың адалдыққа деген ұмтылысы — бұл елдің жарқын болашағының ең сенімді кепілі.