Қазіргі цифрлық дәуірде интернет алаяқтығы ауқымды әлеуметтік мәселеге айналды. 2026 жылдың 8 қазанында Шымкент қаласы Полиция департаменті Еңбекші ауданы полиция басқармасының қызметкерлері тұрғындар арасында интернет-алаяқтықтың алдын алуға бағытталған кешенді ақпараттық-түсіндіру науқанын бастады. Бұл шара кездейсоқ туындаған бастама емес — қала тұрғындарын ауқымды кибер қауіптерден қорғауға бағытталған жүйелі жұмыстың бір бөлігі.

Полиция жасақтары LED-экранмен жабдықталған арнайы автокөліктер арқылы қаланың негізгі көшелері мен халық жиналатын алаңдарда айналып, тұрғындарға бейнероликтер арқылы ақпарат жеткізді. Экрандарда интернет-алаяқтықтың ең жиі кездесетін түрлері, алаяқтардың жұмыс тәсілдері мен оларға тосқауыл қою жолдары көрсетілді. Мамандар күмәнді сілтемелерге өтпеу, банк картасының деректерін, PIN-кодтары мен SMS-арқылы келетін растау кодтарын ешкімге бермеу қажеттігін атап өтті. Аталмыш акция Шымкент үшін жаңа емес, алайда оның ауқымы мен технологиялық жабдықтануы жыл санап кеңейіп келеді.

Статистика алаңдатарлық бейнені көрсетеді. Қазақстан бойынша ішкі істер органдарының жинақтаған деректеріне сүйенсек, интернет-алаяқтық жылдан жылға өсіп келеді. Тек 2025 жылдың өзінде елімізде тіркелген киберқылмыстардың саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға артқан. Шымкент — үш миллионнан аса тұрғыны бар, Қазақстанның оңтүстіктегі ірі мегаполисі болғандықтан, цифрлық алаяқтыққа ұшырайтын адамдар саны да жоғары. Қаладағы экономикалық белсенділіктің артуы, смартфон пайдаланушылары санының өсуі және интернет-сауданың дамуы алаяқтарға қолайлы орта туғызып отыр.

Еңбекші ауданы полиция басқармасының бастығы Серік Жаңабеков бұл жайында өз ойын жеткізді: «Бүгінгі таңда алаяқтар жұмысын цифрлық кеңістікке көшірді. Олар тұрғындарды алдаудың жаңа тәсілдерін үнемі ойлап табады. Бір күнде ғана бірнеше адам интернет арқылы алданып, жинаған қаражатынан айырылып қалуы мүмкін. Сол себепті біз алдын алу жұмыстарына ерекше мән береміз. Жазалаудан гөрі, адамдарды алдын ала хабардар ету — тиімдірек жол», — деді ол. Полиция жасақтары тек сыртқы акциямен шектелмей, тұрғын үй кеңселерінде, мектептер мен орта буын оқу орындарында да лекциялар ұйымдастыруда.

Цифрлық алаяқтардың ең жиі қолданатын схемасы — жалған банктік хабарлама жіберу. Алаяқтар банк қызметкерлерінің атынан хабарласып, «аккаунтыңыз бұғатталды» немесе «шотыңызда күмәнді операция жасалды» деген желеумен жәбірленушіден жеке деректерді алуға тырысады. Тағы бір кең тараған схема — интернет-дүкендерде немесе жарнамалық платформаларда жалған сауда жасау. Адам тауарды алдын ала төлейді де, тауар жеткізілмей, сатушы жоғалып кетеді. Сонымен қатар криптовалюта, инвестициялық жобалар арқылы алдау да жиілеп барады. Мұндай жағдайларда жәбірленушілер жүздеген мың, тіпті миллиондаған теңгеден айырылып жатыр.

Шымкенттік тұрғын, отыз жеті жастағы Ақмарал Сейтқалиева өз тәжірибесімен бөлісті: «Өткен жылы маған банктің атынан хабарласты. Сыпайы, кәсіби сөйледі. SMS арқылы код жіберіліп, мен оны айттым. Нәтижесінде шоттағы барлық қаражатым — бір жарым миллион теңге — бірнеше минутта жоғалып кетті. Ол кезде мұндай алаяқтық туралы білмеппін. Енді осындай ақпараттық науқандардың пайдасы зор екенін терімнен сезіндім», — деп атап өтті ол. Оның сөзі — бұл мәселенің тек статистика емес, нақты адамдардың өміріне тиетін нәтижесі бар шындық екенін дәлелдейді.

Сарапшылар бұл мәселені жалпымемлекеттік деңгейде шешу қажеттігін алға тартады. Цифрлық қауіпсіздік саласының маманы Дамир Төлеуов пікірінше, полицияның алдын алу жұмыстары маңызды, бірақ жеткіліксіз: «Технологиялар дамыған сайын алаяқтардың тәсілдері де күрделенеді. Мемлекет деңгейінде арнайы киберқауіпсіздік орталықтары құрылып, халыққа тұрақты білім берілуі тиіс. Мектеп бағдарламасына цифрлық сауаттылық пәнін міндетті түрде енгізу — уақыт талабы», — деді ол. Бұл ұсыныс жай сөз емес: Эстония, Оңтүстік Корея сияқты елдер мектептен бастап балаларға кибергигиена негіздерін үйрете отырып, киберқылмысты тиімді ауыздықтаған тәжірибесі бар.

Шымкент полициясының бұл акциясы аяқталмайтын науқанның бір кезеңі ғана. Ел ішінде цифрлық алаяқтыққа қарсы күрес ұзаққа созылатын процесс екені белгілі. Мамандар алдағы жылдары жасанды интеллект пен дауысты модельдеу технологияларын пайдаланатын «дауыстық алаяқтықтың» кең таралуынан сақтандырады. Яғни, бүгін қолданылып жүрген қорғаныс шаралары ертең жетіспей де қалуы мүмкін. Сол себепті тұрғындардың өзінің цифрлық сауаттылығын үнемі арттырып отыруы — жай кеңес емес, объективті қажеттілік. Полиция мен қоғам бірлесіп жұмыс істегенде ғана интернет-алаяқтыққа қарсы тиімді тосқауыл қоюға болады. Шымкент осы жолда нақты қадам жасады — ендігі мәселе оны тұрақты дәстүрге айналдыру.