8 қазан 2026 жылы Шымкент қаласының Тұран ауданы Ақжар шағынауданында тіркелген егістік өрті оқиғасы қала тұрғындары арасында кеңінен талқыланды. Алайда бұл жолы назар аударарлық жайт — тек өрттің өзі емес, оны анықтаған технология болды. Қала аумағын бақылайтын арнайы дрон нақты ауданды тез арада картаға түсіріп, кінәлі азаматтарды да дерлік лезде анықтады. Бұл оқиға Шымкенттің «ақылды қала» бағдарламасының тиімділігін тағы бір мәрте дәлелдеді.

Оқиғаның мән-жайы бойынша мәлімет берген Тұран ауданының әкімшілік өкілі Асқар Нұрмағамбетовтің айтуынша, алдын ала жоспарланған жедел бақылау рейді барысында дрон 0,6 гектар алқапта мақсары қалдығының жанып жатқанын анықтаған. «Дрон суреттері анық көрсетті: екі азамат жер тазарту мақсатында өсімдік қалдықтарын қасақана өртеп жатыр. Бұл өрт қауіпсіздігі ережесін тікелей бұзу болып табылады», — деді ол. Кейін оқиға бойынша тексеру жүргізілді, азаматтарға әкімшілік жаза қолданылды.

Рұқсатсыз өртеу мәселесі Қазақстанда жыл сайын өткірлене түсетін мәселеге айналуда. Табиғатты қорғау комитетінің мәліметтері бойынша, соңғы бес жылда ел бойынша тіркелген далалық өрттердің 40 пайызынан астамы адам қолынан шыққан. Тек оңтүстік өңірде — Шымкент, Түркістан облысы аумақтарында — биылғы жылдың тамыз-қыркүйек айларында егістік алқаптардағы 120-дан астам өрт оқиғасы тіркелді. Мамандардың есебіне сүйенсек, мұндай өрттердің орта есеппен 30 пайызы ауа ластануына, ал 15 пайызы маңайдағы орман немесе тұрғын аймақтарға тарап кету қаупіне алып келеді. Сандар шағын болып көрінгенімен, салдары ауыр болуы мүмкін.

Шымкент қаласының өрт сөндіру және авариялық-құтқару қызметінің бас инспекторы Бекзат Сейткали бұл тақырыпта жыл сайын бірдей мәселелермен бетпе-бет келетіндерін жасырмайды. «Тамыз айынан бастап қараша айының ортасына дейін жер иелері мен шаруашылық жүргізушілер егін жинап болған соң қалдықтарды өртеуге асығады. Бұл олар үшін «тез және арзан» тазалау тәсілі. Бірақ жел бір сәтте өртті алып кетеді, ал біз сол жерде болмасақ, апатқа айналады», — деді ол. Бекзат Сейткали дрондардың іске қосылуы осы жағдайды түбегейлі өзгерте бастады деп санайды.

Шымкент қаласының «ақылды» қауіпсіздік жүйесі аясында қазіргі уақытта 16 дрон жұмыс істейді. Бұл флотилия тек өрт емес, жалпы қала аумағындағы құқық бұзушылықтарды анықтауға бейімделген. Дрондар жоғары ажыратымдылықты камераларымен және жылу сенсорларымен жабдықталған. Жылу сенсорлары мақсары немесе шөп өртін алыстан да дөп басып таба алады. Шымкент цифрлық трансформация орталығының сарапшысы Гүлнар Әбдірахманованың айтуынша, бұл жүйе биыл ғана 200-ден астам құқық бұзушылықты анықтаған, соның ішінде 30-ға жуығы рұқсатсыз өртеумен байланысты. «Дрон тек фактіні тіркеп қана қоймайды, ол нақты GPS-координатасымен бірге деректерді бірден операторлар орталығына жеткізеді. Нәтижесінде тиісті қызметтер бірнеше минут ішінде орынға жетеді», — деп түсіндірді ол.

Бұл оқиғаның аясы тек жергілікті масштабпен шектелмейді. Қазақстанда «ақылды қала» концепциясы аясында цифрлық бақылау жүйелерін кеңейту саясаты үздіксіз жалғасуда. Астана, Алматы және Шымкент — осы бағытта ең белсенді қадам жасап жатқан үш мегаполис. Сарапшылардың болжамы бойынша, 2027 жылға қарай Шымкенттегі дрондар флотилиясы 30 бірлікке дейін өседі. Бұл жүйенің тағы бір артықшылығы — оның алдын алу функциясы. Яғни дрон бір аймақта жиі ұшса, жер пайдаланушылар өздері де тәртіпті сақтауға ынталанады. Мамандар мұны «технологиялық сдерживание» — технологиялық тежеу деп атайды.

Сарапшылар бұл тәжірибені оңтайлы деп бағалаумен қатар, бірқатар маңызды ескертулер де айтуда. Экология саласының сарапшысы, PhD дәрежелі Ерлан Жаксыбеков рұқсатсыз өртеудің тек заңдық ғана емес, экологиялық салдары бар екенін атап өтті. «Мақсары қалдығы жанғанда атмосфераға бөлінетін улы заттар — көміртек оксиді, азот диоксиді, қатты бөлшектер — тыныс алу жолдарына қауіп төндіреді. Маңайда балалар немесе егде жастағы адамдар тұрса, ол бірден медициналық мәселеге айналады», — деді ол. Сондықтан мұндай жағдайларда дрон уақтылы хабарлаудың маңызы ерекше зор.

Ақжар шағынауданындағы бүгінгі оқиға — жалғыз тіркелген жағдай емес, бірақ дрон технологиясының рұқсатсыз өртеуді жедел анықтаудағы тиімділігін айқын дәлелдеген нақты мысал. Бұл оқиға қоғамда да, мамандар арасында да пікір туғызды: технология адам бақылауының орнын баса ала ма, жоқ па? Шындығында, дрон тек аспаптық рөл атқарады — шешім қабылдайтын, жаза белгілейтін жоне алдын алу шараларын жүзеге асыратын адам. Алайда уақтылы ақпарат беру — бұл да аз нәрсе емес. Шымкенттің тәжірибесі алдағы уақытта Қазақстанның басқа қалалары үшін де үлгіге айналуы ғажап емес. Технология мен жауапкершілік үйлескенде ғана нәтиже шынайы болады.