12 қазан 2026 жыл. Оңтүстік Қазақстанның жүрегі — Шымкент қаласы бүгінде елдің сандық трансформация саласындағы ең ірі орталықтарының біріне айналып отыр. Үш миллионнан астам тұрғыны бар бұл мегаполис соңғы жылдары тек демографиялық өсіммен ғана емес, технологиялық даму қарқынымен де бүкіл республиканың назарын аударып келеді. Қалада бірізді жүзеге асырылып жатқан жобалар Шымкентті ақылды басқару жүйелері енгізілген заманауи сандық экожүйеге айналдыруға бағытталған.

Шымкенттің сандық дамуы кенеттен басталған процесс емес. Оның тамыры 2019 жылы Шымкенттің республикалық маңызы бар қалаға айналған кезеңіне барып тіреледі. Сол кезден бері қала басшылығы халықтың өмір сүру сапасын арттыру мен мемлекеттік басқаруды тиімді ету мақсатында технологияларды белсенді пайдалану бағытын ұстанды. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы аясында Шымкент алғашқы «ақылды қала» тұжырымдамасын іске асыруды бастаған өңірлердің қатарында болды. Бүгінгі таңда бұл жолда жинақталған тәжірибе бүкіл Орталық Азияда үлгі ретінде қаралуда.

Сандық инфрақұрылымның маңызды буындарының бірі — digitalmaps.kz цифрлық картасы. Бұл платформа арқылы байланыс желілерінің, соның ішінде 5G торабының қалайша таратылғанын бақылауға болады. Жоба тек техникалық мамандарға ғана емес, кәдімгі тұрғындарға да арналған: картадан интернет қамтуының нүктелерін, желі сапасын анықтауға болады. «Бұл — ашық деректер мәдениетінің нақты көрінісі. Тұрғын өзі тұратын ауданда байланыстың қандай деңгейде екенін бір-ақ қарауда көре алады», — дейді цифрлық технологиялар саласындағы сарапшы Аружан Сейткали. Ситуациялық орталық болса негізгі бағыттар бойынша деректерді біріктіріп, жедел шешімдер қабылдауды қамтамасыз ететін командалық пункт рөлін атқарады. Онда тәулік бойы маманшылар тасымалдан бастап коммуналдық шаруашылыққа дейінгі барлық салалардың жай-күйін бақылайды.

Дрондардың қалалық кеңістікті мониторинглеу мақсатында қолданылуы да аса маңызды жаңалықтардың бірі болып табылады. Бұрын анықтауға айлар кететін заңсыз құрылыстар, абаттандыру нормаларын бұзу, қалдықтарды рұқсатсыз тастау секілді бұзушылықтар қазір дрон камераларының алдында жасырын қала алмайды. Мамандардың мәліметінше, дрондарды пайдалану арқасында тексеру шығындары айтарлықтай азайып, бұзушылықтарды анықтау жылдамдығы бірнеше есе артты. Зияткерлік светофорлар жүйесі де осы бағыттың жалғасы іспетті: олар жол қозғалысының нақты уақыттағы ағынына қарай жасыл/қызыл жарық ұзақтығын автоматты түрде реттейді, осының нәтижесінде тұрып қалу уақыты орта есеппен 20–30 пайызға қысқарғаны байқалған.

Ерекше назар аударарлық жоба — AIQYN жүйесі. Ол 147 мектепті қамтып, 12 мыңнан астам бейнебақылау камерасын біріктіреді. Бұл тек оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету ғана емес, сонымен бірге мектеп аумағындағы тәртіпті бақылауға, оқу процесінің ұйымдастырылуына да ықпал ететін кешенді жүйе. «AIQYN — бұл балаларымыздың мектепте қауіпсіз екенін білетін ата-аналардың тыныштығы», — деп атап өтеді Шымкент қалалық мәслихатының депутаты Серік Байжанов. Жүйенің жұмысы сындарлы болып отырғандықтан, оның аясын одан әрі кеңейту, қосымша мекемелерді — балабақшалар мен кәсіптік мектептерді де қосу жоспарланып отыр.

Денсаулық сақтау саласындағы өзгерістер де айтарлықтай. Жасанды интеллект технологиялары инсультті ерте кезеңде анықтауға мүмкіндік беретін диагностикалық жүйе ретінде клиникаларда сынақтан өтіп, нәтижелерін бере бастады. Дәрігерлер бұл жайлы: «Инсульттың алғашқы белгілерін уақытылы тану науқасты қалыпты өмірге қайтаруда шешуші рөл атқарады. Жасанды интеллект дәрігердің орнын баспайды, керісінше, оның назарын маңызды белгілерге аударуға көмектеседі», — дейді Шымкент қалалық ауруханасының неврологы Гүлнар Әбенова. Инженерлік желілерді диагностикалау жүйесі коммуналдық сала үшін де соншалықты маңызды: суды, жылуды, газды тасымалдайтын желілердің бүліну қаупін алдын ала болжау арқылы апаттардың алдын алуға мүмкіндік туады, бұл жыл сайын бюджетке айтарлықтай қаражат үнемдетеді.

Алайда сарапшылар сандық трансформацияның барлық жетістіктерімен қатар бірқатар тәуекелдерді де атап өтеді. Кибербезопасылық мәселесі, жинақталатын деректердің жеке өмірге қол сұқпаушылығы, сондай-ақ халықтың технологиялық сауаттылығын арттыру қажеттілігі — шешілуін күтетін міндеттер. «Жүйелер неғұрлым күрделі болса, оларды қорғау да соғұрлым маңызды болады. Шымкент бұл мәселеге де тиісті назар аударуы тиіс», — дейді ақпараттық қауіпсіздік маманы Данияр Омаров. Қала билігі кибербезопасылық инфрақұрылымын нығайтуға бағытталған жобалар да іске асырылып жатқанын мәлімдейді.

Шымкенттің сандық трансформациясы — бір жоба немесе жеке бастама емес, бүкіл қалалық басқару жүйесін жаңғыртуға бағытталған кешенді стратегия. Алда тұрған мақсат — 2030 жылға қарай Шымкентті Орталық Азиядағы ең дамыған «ақылды қала» рейтингіне кіргізу. Электрондық мемлекеттік қызметтерді толық ауыстыру, жасанды интеллект негізіндегі қалалық жоспарлау, тұрғындардың белсенді цифрлық қатысуын қамтамасыз ету — осының барлығы бүгінгі негіздің үстіне салынбақ. Шымкент халқы, ең алдымен жас ұрпақ, бұл өзгерістерді оң қабылдап отыр: технологиялар тұрмысты жеңілдетіп, қалалық орта сапасы жақсаруда. Бүгінгі Шымкент — болашақтың қаласы бүгін қалыптасып жатқандығының айқын дәлелі.