Базардағы сатушы да, шағын цеханың иесі де, интернет арқылы тауар сататын жас кәсіпкер де күнделікті өмірде бір нәрсені қалайды: ережелер түсінікті, есеп айқын, шешім әділ болсын. Мемлекет басшысы 28 қазанда халыққа арнаған Жолдауында осы қарапайым сұранысқа тікелей қатысты екі мәселеге тоқталды. Бірі салық жүйесінің ашықтығы мен цифрландыру болса, екіншісі еліміздің азаматтық-құқықтық қатынастарын реттейтін жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу.
Жолдауда айтылғандай, салық жүйесінің тиімділігі тек әкімшілік шаралармен қамтамасыз етілмейді. Мұнда заманауи технологиялар, соның ішінде жасанды интеллект пен үлкен деректерді талдау құралдары шешуші рөл атқармақ. Мемлекет басшысының пікірінше, мұндай алгоритмдер салық төлеуден жалтару оқиғаларын алдын ала байқауға мүмкіндік береді. Бұл – құқық бұзушылық орын алғаннан кейін емес, оның алдын алу жолымен жұмыс істеу деген сөз.
Республикалық маңызы бар қала, елдің оңтүстігіндегі ірі мегаполис ретінде Шымкент үшін бұл бағыттың мәні ерекше. Қалада сауда, қызмет көрсету және шағын кәсіпкерлік кең өріс алған, ал мұндай ортада бәсекелестік әділ болуы өте маңызды. Егер барлық кәсіпкер бірдей ережемен жұмыс істеп, салықты адал төлесе, нарықта тең жағдай қалыптасады. Көлеңкеде жұмыс істейтіндер ақталмай, заң аясындағы бизнес ұтып шығуы тиіс. Жолдауда цифрлық технологиялар тауарлар мен қаржы ағындарының қозғалысын толық қадағалап, көлеңкелі айналымның үлесін айтарлықтай қысқартуға көмектесетіні атап өтілген. Бұл – адал кәсіпкерге де, қала тұрғынына да тікелей пайдалы бағыт.
Тағы бір маңызды ой – салық процестерін толық автоматтандыру арқылы шенеунік пен кәсіпкер арасындағы тікелей байланысты жою. Мемлекет басшысы мұны сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін барынша азайтудың жолы ретінде көрсетті. Кәсіпкер үшін бұл не дегенді білдіреді? Тексеру мен есеп беру кезінде жеке келіссөзге, түсініксіз талапқа немесе күтпеген қиындыққа тап болу қаупі азаяды. Ережені білетін, құжатын уақытында тапсырған адам өз құқығына сенімді бола алады. Көп ұлтты әрі жас халқы бар Шымкент сияқты қалада жаңа бизнес бастағысы келетін жастардың саны көп екенін ескерсек, мұндай сенімнің қоғамдық маңызы зор.
Жолдаудың екінші бөлігі құқықтық негізге арналған. Қазіргі қолданыстағы Азаматтық кодекс өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарында, нарықтық экономикаға өту кезеңінде қабылданған. Ол кезде платформалық экожүйелер де, электрондық коммерция да, токенизация мен блокчейн де күнделікті өмірдің бөлігі емес еді. Мемлекет басшысы ескірген нормалардың қазіргі цифрлық экономика талаптарына толық жауап бере алмайтынын атап өтті. Сондықтан Ұлттық құрылтай депутаттары мен Үкіметке жаңа кодексті әзірлеуге кірісіп, оны 2027 жылдың соңына дейін қабылдау тапсырылды.
Қарапайым тұрғын үшін Азаматтық кодекс алыс, күрделі заң тілінде жазылған құжат сияқты көрінуі мүмкін. Алайда оның реттейтін саласы өмірдің барлық қыры: мүлік, мәміле, шарт, жалға алу, онлайн сатып алу, міндеттемелерді орындау. Шымкенттік тұтынушы интернет арқылы тауар тапсырыс бергенде, кәсіпкер серіктесімен келісімшарт жасағанда, отбасы мүлікпен мәміле жасағанда осы құқықтық негізге сүйенеді. Заң заманға сай болса, дау азаяды, ал туындаған жағдайда жауап табу жеңілдейді. Цифрлық саудамен айналысатын жас кәсіпкерлер үшін жаңа нормалардың нақтылығы айрықша маңызды болмақ.
Алдағы жылдарда бұл өзгерістердің жүзеге асуы тек заң мәтінімен шектелмейді. Кәсіпкерлер мен тұрғындар цифрлық құралдарды пайдалана білуі, жаңа талаптармен жете танысуы қажет. Қала деңгейінде түсіндіру жұмысы, бизнеске арналған консультациялар мен цифрлық сауаттылықты арттыру маңызды рөл атқарады. Кодексті әзірлеу барысында қоғамдық талқылаудың болуы да құқықтық құжаттың өмірлік тәжірибеге сай шығуына ықпал етеді. Шымкент тұрғындары, заңгерлер мен кәсіпкерлер осы талқылауға белсене қатысып, өз ұсыныстарын айта алады.
Жолдауда бұл реформалар Қазақстанның экономикалық егемендігі мен технологиялық дербестігін нығайтатын берік негіз ретінде сипатталады. Олар нарықты монополиясыздандыруға, бизнесті қорғауға және әрбір азамат үшін әділ әрі ашық экономикалық модель құруға бағытталған. Шымкент үшін мұның мағынасы айқын: ашық салық жүйесі мен заманауи құқықтық база қаланың кәсіпкерлік белсенділігін күшейтіп, жастарға жаңа мүмкіндік береді. Түптеп келгенде, реформаның табысы оның қарапайым адамның күнделікті өмірінде қаншалықты сезілетінімен өлшенеді: тұрақты ереже, әділ бәсеке және сенімді құқықтық қорғау.