Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі ірі қалалардың бірі — Шымкентте жол инфрақұрылымын бақылаудың түбегейлі жаңа жүйесі іске қосылды. 21 мамыр 2026 жыл күні ресми түрде жарияланған бұл жоба Қазақстандағы «смарт-сити» бағытындағы ең ірі практикалық қадамдардың бірі болып табылады. Арнайы көлікке орнатылған камерлер мен жасанды интеллект алгоритмдері арқылы жол беткейіндегі ақаулар, бордюрлердің сынықтары, қоқыс жиналған учаскелер мен заңсыз жарнамалар автоматты түрде тіркеліп, бірыңғай мониторинг орталығына жіберіледі. Бұл шешім қаланың жол қызметі мамандарының жұмысын түбегейлі өзгертуге тиіс.

Шымкент — халқы үш миллионнан асатын, Қазақстанның республикалық маңызы бар үш қаласының бірі. Мұнда жол торабының ұзындығы мыңдаған шақырымды құрайды, ал оны толық және уақтылы бақылау бұрын жүздеген инспекторлардың күш-жігерін талап ететін. Дәстүрлі тәсіл бойынша қызметкерлер маршруттар бойынша жаяу немесе көлікпен өтіп, байқалған ақауларды қолмен тіркейтін. Мұндай жүйенің тиімсіздігі баршаға белгілі: адам факторы, субъективтілік, кешіктіру — осының барлығы жол мәселелерінің уақтылы жойылмауына алып келетін. Нәтижесінде жол сапасына наразылық азаматтардың шағым санының жыл сайын өсуіне себеп болып отырды. Тек 2024 жылдың өзінде Шымкент тұрғындары жол жамылғысы сапасына байланысты мемлекеттік органдарға 14 мыңнан астам өтініш берген деген деректер алынды.

Жаңа ИИ-жүйесінің жұмыс принципі мынадай: арнайы жабдықталған автокөліктер белгіленген маршруттар бойынша жүріп, жолды үздіксіз бейнетаңбалайды. Камерадан алынған сигнал нақты уақыт режимінде жасанды интеллект модулі арқылы өңделеді де, жүйе жол беткейіндегі жарықтар мен ойықтарды, бүлінген бордюрларды, жиналған қоқысты, сондай-ақ рұқсатсыз орнатылған жарнамалық лейблдер мен баннерлерді автоматты түрде ажыратады. Барлық ақпарат GPS-координаттармен бірге мониторинг орталығына жіберіледі. Орталықта операторлар нақты картада барлық тіркелген мәселелерді бақылай алады және жауапты қызметтерге шұғыл тапсырма бере алады. Жүйе сондай-ақ мәселенің ауырлық дәрежесін бағалап, оларды басымдылық бойынша жіктейді.

IT цифрландыру және жасанды интеллект саласының сарапшысы жүйенің артықшылықтарын былайша түсіндіреді: «Бұл жоба жай ғана камера орнату емес. Жол жамылғысындағы мәселелер, қоқыс, лейблдер, сынған бордюрлер сияқты нысандар жөніндегі мониторинг жүргізіледі. Бірақ негізгі ерекшелік — мұның барлығын мониторинг орталығында орталықтандырылған түрде қараудың мүмкіндігі. Сонда координаттар, осының бәрі болған нүктелер болады». Сарапшының сөзінше, бір маршрутты жаяу аралайтын инспектор орташа есеппен тәулігіне 8–10 шақырымды қамти алса, жаңа жүйе жабдықталған автокөлікпен бір күнде жүздеген шақырымды зерделей алады. Бұл — өнімділіктің он есе артуы деген сөз.

Шымкент қалалық инфрақұрылым басқармасының өкілдері жүйені енгізудің ұзаққа созылған кешенді дайындықтан кейін жүзеге асырылғанын атап өтті. Алғашқы кезеңде бірнеше арнайы маршруттарда сынақ жүргізілді, жүйенің анықтау дәлдігі 92 пайыздан асты. Бұл көрсеткіш дүниежүзілік аналогтармен салыстырылатын деңгейде. Ресей, Сингапур, Германияда да ұқсас жүйелер қолданылады, алайда Қазақстан жағдайына бейімделген отандық шешімнің жасалуы техникалық тәуелсіздік тұрғысынан маңызды жетістік болып табылады. Болашақта жүйені қала аумағының барлық негізгі жол торабына кеңейту жоспарланып отыр.

Азаматтардың бастапқы реакциясы айтарлықтай оң болды. Әлеуметтік желілерде шымкенттіктер жаңалықты белсенді талқылап, жол сапасына ұзақ жылдар бойы деген шағымдарын тілге тиек етті. «Маңымдағы көше тесіктерімен бес жыл шыдадым, ешнәрсе өзгермеді. Енді жүйе автоматты түрде байқаса, мүмкін тезірек жөндер» деп жазды желі қолданушыларының бірі. Алайда сарапшылар мен белсенділердің бір бөлігі ескерту де жасады: жүйенің мәселені тіркеуі бір нәрсе, ал оны нақты және уақтылы жою — мүлдем басқа мәселе. Жауапты мекемелердің жедел жұмысы болмаса, ең заманауи бақылау жүйесі де тиімсіз болып қалады.

Бұл жоба Қазақстанның «Цифрлы Қазақстан» ұлттық бағдарламасы аясындағы стратегиялық бастамалармен үндеседі. Мемлекеттік деңгейде смарт-технологияларды қалалық басқаруға енгізу бірнеше жыл бойы басым бағыт ретінде белгіленіп келеді. Шымкенттің тәжірибесі табысты болған жағдайда бағдарламаны Алматы, Астана, Қарағанды сияқты ірі қалаларға да тарату қарастырылуда. Бұл өз кезегінде жалпы ұлттық деңгейде жол инфрақұрылымын басқарудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Технологиялық прогресс пен тұрмыс сапасын жақсарту арасындағы тікелей байланыс ұзақ уақыт бойы теориялық деңгейде қалып келді. Шымкенттегі ИИ-жүйесі бұл байланысты нақты практикалық шешімге айналдырудың үлгісін көрсетуде. Жол беткейіндегі ойық — бұл жай ғана эстетикалық мәселе емес, авариялардың, велосипедшілер мен жаяу жүргіншілердің жарақат алуының себебі. Мәселені ерте анықтап, жылдам жою арқылы қала ең алдымен өз тұрғындарының қауіпсіздігін қорғайды. Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект тек технологиялық жаңалық емес — ол адам өміріне тікелей оң ықпал ететін басқарушылық құрал. Шымкенттің батыл қадамы — бүкіл Қазақстанға үлгі болуы тиіс жаңашыл шешім.