21 мамыр 2026 жыл. Қазақстан Республикасының Үкімет отырысында авиациялық жүк тасымалы саласындағы цифрлық трансформацияның жаңа кезеңі жарияланды. TransInfoTech компаниясының бас директоры Малик Бердіғалиев елдегі авиациялық логистиканы автоматтандыру барысы туралы есеп беріп, Шымкент аэропортында жасанды интеллект құралдарын енгізу жоспарланып отырғанын хабарлады. Бұл қадам Қазақстанның халықаралық транзиттік хаб ретіндегі бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы маңызды кезең болып табылады.

Авиациялық жүк тасымалы — қазіргі заманғы сауда-экономикалық қатынастардың тірегі. Қытай мен Еуропаны байланыстыратын Жібек жолының тарихи өтетін аймағында орналасқан Қазақстан транзиттік логистика саласында бірегей географиялық артықшылыққа ие. Алайда бірнеше жыл бұрынға дейін елдің авиациялық жүк айналымы ескі, қағаз негізіндегі процестерге тәуелді болып қала берді. Коммерциялық авиадокументтерді өңдеу орта есеппен 30 минутқа созылды, ал адам факторынан туындайтын қателер жиі кешіктірулерге алып келді. Бұл жағдай елдің транзиттік потенциалын толық пайдалануға кедергі жасады.

IATA e-Freight халықаралық стандарты негізінде іске асырылып жатқан цифрлық реформа осы олқылықтарды жою мақсатында 2020 жылдардың басында белсенді қолға алынды. Ұшу компаниялары мен аэропорттарды бірыңғай электрондық платформаға біріктіру идеясы алғашқыда сектор өкілдері арасында күдікпен қабылданды. Деректер қауіпсіздігі, жүйелер аралық үйлесімділік және жұмыскерлерді қайта даярлау — бұл мәселелер реформаның алғашқы қадамдарын айтарлықтай қиындатты. Дегенмен уақыт өткен сайын жүйенің тиімділігі дәлелденіп, платформаға қосылған қатысушылар саны тез арта бастады.

Бүгінгі күні e-Freight платформасына Қазақстанның 17 аэропорты мен 56 авиатасымалдаушысы қосылған. Жүйе Азаматтық авиация комитеті, Қазақстанның авиациялық әкімшілігі және ҰҚК шекара қызметі үшін жүк ағындарын үздіксіз мониторингтеуді және талдауды қамтамасыз етеді. Ветеринарлық бақылау бөлігінде ауыл шаруашылығы министрлігінің ақпараттық жүйесімен интеграция толық аяқталды, бұл ел ішіндегі жүк тасымалдарын электрондық авиажүк қолхаттарына көшіруге мүмкіндік берді. Бұл — аз уақыт ішінде қол жеткізілген нақты прогресс, бірақ алда одан да ауқымды міндеттер тұр.

Ең маңызды жаңалық — KEDEN кедендік рәсімдеу жүйесімен интеграциялау жұмысының жалғасуы. Бұл процесс тауарлар туралы алдын ала деректерді және жүктің келу фактілерін электрондық форматқа ауыстыруды болжайды. Малик Бердіғалиевтің сөзіне сүйенсек: «Келесі қадам — электрондық авиажүк қолхаттарын кедендік декларациялау жүйесінде толыққанды құжат ретінде тану, ол Қаржы министрлігінің қолдауын талап етеді. Бұл авиациялық жүктерді қағазсыз және автоматтандырылған кедендік рәсімдеу үшін жағдай жасайды, халықаралық логистиканы жеделдетеді және Қазақстанның өңірлік транзиттік хаб ретіндегі бәсекеге қабілеттілігін арттырады». Бұл мақсатқа жету үшін ведомствоаралық тығыз ынтымақтастық пен заңнамалық база жетілдіру қажет болмақ.

Жасанды интеллект технологияларын авиадокументтерді өңдеуге енгізу — бұл процестегі революциялық қадам. Машиналық оқыту алгоритмдері мен оптикалық таңбаларды тану технологиялары негізінде жасалған ИИ шешімдері деректерді енгізу уақытын 30 минуттан бірнеше секундқа дейін қысқартады деп күтілуде. Бұл тек уақытты үнемдеу емес — адам қателіктерін азайту, ресурстарды тиімді пайдалану және жүк тасымалының жалпы өткізу қабілетін арттыру деген сөз. Дүниежүзілік тәжірибе бойынша ұқсас жүйелерді енгізген елдер авиажүк айналымының орта есеппен 15-20 пайызға артқанын байқаған, ал аэропорттардың пайдалы жұмыс уақыты айтарлықтай ұзарған. Шымкент аэропорты — Орталық Азияның маңызды логистикалық торабы ретінде — бұл технологияны алғашқылардың бірі болып сынақтан өткізеді.

Бизнес қоғамдастығы бастаманы оң бағалауда. Коммерциялық авиатасымалдаушылар мен экспедиторлар электрондық құжат айналымына көшу жұмыс процестерін айтарлықтай жеңілдетеді деп үміттенеді. Алматыдағы бірнеше логистикалық компанияның өкілдері электрондық авиажүк қолхатының толық заңдық мойындалуы тек жедел кедендік рәсімдеуді ғана емес, сонымен қатар экспорттық несие мен сақтандыру процедураларын да оңайлататынын атап өтті. Заңгерлер тұрғысынан алғанда, бұл реформа Қазақстанның Монреаль конвенциясының ережелерімен толық үйлесуіне де жол ашады, бұл халықаралық серіктестіктерді нығайту үшін маңызды.

Қазақстанның e-Freight жолымен алға жылжуы — оқшауланған оқиға емес, жаһандық тренд. Сингапур, Нидерланды, Германия және Біріккен Арабтар Әмірлігі авиациялық жүк логистикасын толық цифрландыру арқылы транзиттік хаб мәртебесін нығайтқан. Дубайдың аэропорты бүгінгі таңда дүниежүзіндегі ең автоматтандырылған жүк терминалдарының бірі болып саналады. Осы деңгейге жету — Қазақстан үшін орташа мерзімді перспективадағы шынайы мақсат. Өйткені қазірдің өзінде елдің географиялық жағдайы, дамып келе жатқан инфрақұрылымы және мемлекеттің стратегиялық қолдауы транзиттік логистиканы экономиканың өсу нүктелерінің біріне айналдыруға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект пен e-Freight жүйесінің одан әрі дамуы осы мақсатқа жеткізетін негізгі тетіктердің бірі болып қалыптасуда.