Қазақстандағы қаржылық пирамидалар мәселесі жыл санап күрделене түсуде. 2026 жылдың 25 мамырында Шымкент қаласында Қаржылық мониторинг агентігінің қоғамдық көмекшілер институты ресми түрде жұмысын бастады. Бұл — «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясындағы маңызды қадам. Енді қарапайым азаматтар да заңды негізде мемлекетке экономикалық қылмыстарға қарсы күресте қолдау көрсете алады.

Шымкентте жақында ашылған ірі қаржылық пирамида осы мәселенің өзектілігін тағы да дәлелдеді. Тергеу барысында аталған ұйым 900-ден астам салымшыны 700 миллион теңгеге алдағаны анықталды. Жәбірленушілерге бірнеше күн ішінде 50 пайызға дейін кіріс беріледі деп уәде еткен. Алайда шындығында бұл — классикалық пирамида сызбасы: жаңа мүшелердің ақшасы алдыңғы салымшыларға төленеді, ал негізін қалаушылар байып, қалғандары зиян шегеді. Экономика ғылымдарының докторы Серік Нұрланов: «Қаржылық пирамидалар — адамдардың ашкөздігі мен қаржылық сауаттылықтың төмен деңгейін пайдаланатын алаяқтықтың ең жорғалаған түрі. Шымкент жағдайы — мұндай схемалардың қаншалықты зиянды екенін тағы бір мәрте көрсетті», — деп атап өтті.

Қазақстан тарихында қаржылық алаяқтық схемаларымен күрес бірнеше кезеңнен өтті. 1990-шы жылдардың ортасында, еліміздің тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында «МММ» типті пирамидалар мыңдаған отбасыны жоқшылыққа ұшыратты. 2000-шы жылдары интернеттің таралуымен бірге алаяқтар жаңа форматтарды — электрондық инвестициялық жобаларды, криптовалюта сылтауымен жасалған схемаларды пайдалана бастады. Қаржылық мониторинг агентігінің деректері бойынша, тек соңғы бес жылда Қазақстанда 200-ден астам заңсыз қаржылық ұйым жабылып, жалпы залал 50 миллиард теңгеден асты. Бірақ мәселе шешілмеді: бір пирамида жабылса, орнына бірнеше жаңасы пайда болады. Себебі халықтың қаржылық сауаттылығы жеткілікті деңгейде емес, ал алаяқтар үнемі жаңа тәсілдер табады.

Жаңа институт осы мәселені жүйелі шешуге бағытталған. Қоғамдық көмекші мәртебесін алу үшін азамат тұрғылықты жері бойынша экономикалық тергеп-тексеру департаментіне жазбаша өтініш береді. Одан кейін нарколог және психоневрология есебін, сондай-ақ басқа да деректер базасын тексеру жүргізіледі. Барлық тексерулерден өткен үміткердің ісі жергілікті әкіматқа жіберіліп, ол жерде соңғы шешім қабылданады. Мақұлданған азаматқа үш жылға ресми куәлік беріледі. Жаңадан қосылған белсенділерді экономикалық тергеу қызметкерлері тікелей жетекшілік етіп, оқытады. Шымкент қаласы экономикалық тергеу департаментінің бастығы Аманбай Сейітқалиев: «Біз азаматтардың белсенді қатысуын ұзақ уақыттан бері күтіп жүрдік. Мемлекет қаншалықты тырысса да, қоғамдық бақылаусыз мұндай схемаларды толығымен жою мүмкін емес», — деп мәлімдеді.

Қоғамдық көмекшілердің міндеттері нақты айқындалған. Олар ұстауға қатыспайды, жасырын түсірілім жасамайды, пирамидаларға ену арқылы тергеу жүргізбейді. Сақтандыру да қарастырылмаған, өйткені оларды қауіпті жұмыстарға тарту жоспарланбаған. Негізгі міндет — профилактикалық және түсіндіру жұмыстары жүргізу. Мектептерде, университеттерде, базарларда, ауылдық жерлерде кездесулер өткізу, үлестірме материалдар таратып, халыққа алаяқтарды қалай танып-білуді үйрету — міне, олардың басты жұмысы осы. Сыйақы төленбейді, алайда әкіматтардың марапаттау мүмкіндігі заңмен қарастырылған.

Қоғам бұл бастамаға екіұшты пікірмен қарады. Бір жағынан, Шымкенттің белсенді тұрғындары қозғалысқа қосылуға дайын екендіктерін білдіріп жатыр. Зейнеткер Нұргүл Ахметова: «Менің туысым пирамидаға түсіп, барлық жинаған ақшасын жоғалтты. Мен басқаларды қорғауға қатысқым келеді. Бұл — ең дұрыс бастама», — деп пікірін бөлісті. Екінші жағынан, скептиктер де бар. Олар сыйақысыз жұмыстың ұзақ мерзімде тиімді болмайтынын алға тартады. Азаматтық белсенді Даурен Қожанов: «Адамдар энтузиазммен бастайды, бірақ бірнеше айдан кейін үнсіздік орнайды. Материалдық ынталандыру болмаса, бұл жобаның тұрақтылығы күмән тудырады», — деп ескертті.

Сарапшылар мұндай институттардың халықаралық тәжірибесіне назар аударады. Мысалы, Сингапурда ұқсас қоғамдық бақылаушылар желісі қаржылық алаяқтықтың деңгейін он жыл ішінде 40 пайызға азайтуға мүмкіндік берді. Ресейде жекелеген өңірлерде тәжірибе жасалып, нәтижесі оң болды. Оңтүстік Кореяда волонтерлік ақпараттандыру науқандары жастар арасындағы қаржылық сауаттылықты айтарлықтай арттырды. Демек, тиісті ұйымдастыру мен оқытуды қамтамасыз ете алсақ, Қазақстанда да нәтиже болады деп үміт ету заңды.

Болашақта бұл институттың маңызы одан да арта түспек. Цифрлық технологиялардың дамуымен бірге алаяқтардың әдістері де жетіліп, күрделене түсуде. Жасанды интеллект негізіндегі жалған инвестициялық платформалар, блокчейн сылтаумен жасалған схемалар — бұлардың бәрі жаңа, күрделі қауіп-қатерлер. «Киберқалқан Қазақстан» бағдарламасы осы цифрлық қатерлерді де ескеріп, қоғамдық көмекшілерді осы бағытта да оқыту жоспарлаған. Шымкент бастамасы жалғыз емес: жуырда осындай жобалар Алматы, Астана, Қарағанды және Ақтөбе қалаларында да іске қосылады. Мақсат — 2027 жылға дейін бүкіл республика бойынша 10 000 қоғамдық көмекші тарту. Бұл — алаяқтыққа қарсы күрестегі шынайы серпіліс болуы мүмкін. Ең бастысы — халықтың өзі өз мүддесін қорғауда белсенді рөл алатын болады, бұл ешбір заңның орнын баса алмайтын күш.