Шымкент, 25 мамыр 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстік мегаполисі — Шымкент қаласының полиция департаменті заманауи технологияларды пайдалана отырып, қылмыстылықпен күресте айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді. Жасанды интеллект жүйелерімен жабдықталған бейнебақылау камераларының кеңінен енгізілуі нәтижесінде жүздеген қылмыстық оқиғалар уақытында анықталып, ашылды. Алайда қоғамдық тәртіпті сақтаудың бұл жаңа кезеңінде де шешімін таппаған өзекті мәселелер жеткілікті. Атап айтқанда, қала ішіндегі ойын-сауық орындарында тәртіп бұзушылықтардың өсуі құқық қорғаушыларды айрықша алаңдатуда.

Полиция департаментінің бастығының орынбасары Ұлықбек Мылтықовтың мәліміттеріне сүйенсек, тек биылғы жылдың басынан бастап ойын-сауық мекемелерінен «102» жедел шақыру қызметіне 2 800-ден астам шақыру түскен. Бұл — кез келген ірі қала үшін де өте жоғары көрсеткіш. Полицейлер осының барлығына кезекші нарядтармен шығуға мәжбүр болды. Аталған шақырулардың абсолютті көпшілігі алкогольдік масаң күйдегі азаматтардың дауласуынан, төбелесінен немесе мас күйінде жол жиегінде жатып қалуынан туындаған. Мысалы, биылғы бірінші тоқсанда ғана ойын-сауық орындарымен байланысты 47 ауыр дене жарақаты тіркелген. Бұл статистика аталған мекемелердің бүгінгі форматта жұмыс істеуінің қаншалықты қауіпті екенін айқын көрсетеді.

Проблеманың түп-тамыры бірнеше факторда жатыр. Біріншіден, қаладағы ойын-сауық орындарының басым бөлігінде жұмыс режиміне ешқандай шек қойылмаған — олар «соңғы тұрақты тапқанша» жұмыс істейді. Екіншіден, алкогольдік өнімдерді тәулік бойы сату практикасы кең таралған. Үшіншіден, кәсіби қауіпсіздік қызметі тіпті болмаса да, барлар мен клубтар жалғаса береді. Тексерулер барысында кәмелетке толмағандарға ішімдік сатқан фактілер де, лицензиясыз қызмет көрсеткен жағдайлар да анықталды. Нәтижесінде 11 объектінің жұмысы тоқтатылды. Бірақ тоқтатылған кейбір мекемелер аттарын өзгертіп, жұмысын жалғастыруда — бұл жағдай заңнаманың аталған саладағы бақылау тетігінің жеткіліксіздігін анық көрсетеді.

Қоғамдық кеңестің мүшелері де жиналыста белсенді пікір білдірді. Кеңжехан Толебаев рейдтік іс-шараларды күшейту қажеттігін атап өтті. «Алматы не Қызылорда мамандарын шақыру міндетті емес. Өз кезінде барлық жұмыстың 80 пайызы жергілікті күштермен орындалды. Күш те, техника да аямай, сондай орындарға шығып, тәртіп орнату керек», — деді ол. Кеңес мүшелері сонымен бірге ойын-сауық орындарының жарты түннен кейінгі жұмысын шектеу жөнінде нақты ұсыныс жасады. Бұл практика Еуропаның және ТМД-ның бірнеше елінде сәтті қолданылуда: атап айтқанда, Беларусь, Литва және Польша секілді мемлекеттерде түнгі мекемелердің жұмыс уақытын реттеу тікелей қылмыстылық деңгейінің төмендеуіне алып келді деп хабарланады.

Мегаполистің ішкі мәселелерінің тізімінде ойын-сауық орындарымен қатар қалалық саябақтар мен бульварлардағы жағдай да орын алды. Қоғамдық кеңес мүшесі Толехан Үсіпбековтің мәліміттеріне қарағанда, жастар арасында кеңінен таралған дрифт-карлар мен электросамокаттар демалушылардың, балалардың, жүкті әйелдердің және балалы отбасылардың тыныш серуендеуіне кедергі болуда. Соңғы айлардағы мәліметтер бойынша саябақта жүрген адамдардың кемінде екеуі жеңіл транспорт құралынан зардап шеккен: бірі аяғын сынып алса, екіншісі соғылып жарақат алған. Осыған қарамастан, жанындағы полиция бекетінің қызметкерлері жағдайға тиімді ықпал ете алмай отыр — себебі бұрынғы заңнама бойынша самокаттарды жол қозғалысы ережелерімен реттеу мүмкін болмаған.

Осы олқылықтың алдын алу мақсатында Қазақстан заңнамасына маңызды өзгерістер енгізілді. Полиция бастығының орынбасары Ұлықбек Мылтықовтың хабарлауынша, 2026 жылдың 2 шілдесінен бастап электросамокаттар, дрифт-карлар және ұқсас жеңіл электрлік қозғалыс құралдары автокөлікке теңестіріліп, оларға нөмірлік белгілер берілетін болады. Тіркеусіз жүрудің жолы жабылады. Бұл шара жеке жауапкершілікті арттырып, бұзушыларды сәйкестендіруге мүмкіндік береді деп күтілуде. Сарапшылар бұл қадамды дер кезінде қабылданған, бірақ кешеуілдеп келген шешім ретінде бағалайды.

Технологиялық тұрғыдан алғанда, Шымкент Қазақстандағы ең дамыған бейнебақылау жүйесіне ие қалалардың бірі болып табылады. Қала бойынша 200 мыңнан астам бейнекамера орнатылған. Оның 45 мыңнан астамы орталықтандырылған оперативтік басқару орталығына тікелей жалғанған. Дрондардың да белсенді пайдаланылуы нәтижесінде 485 құқық бұзушылық ашылды. Жасанды интеллект алгоритмдері күдікті мінез-құлықты, тыйым салынған аймақтарға кіруді және сырт пішіні бойынша адамдарды іздестіруді автоматты режимде тіркеп отырады. Мамандар санды қадағалаудың жылдамдығы мен нақтылығы бойынша адам операторларынан 3–5 есе асып кетуі мүмкін екенін атап өтеді. Бұл жаңа технологиялар тек Шымкентте ғана емес, Нұр-Сұлтан мен Алматыда да кезең-кезеңімен кеңейтіліп жатыр.

Сарапшылардың пікірінше, қаланың қауіпсіздік жүйесін нығайту үшін тек техникалық шаралар жеткіліксіз — реттеуші нормалардың жаңартылуы, жергілікті бизнестің жауапкершілігінің артуы және азаматтық белсенділіктің өсуі бірге қажет. Шымкент тәжірибесі — ауқымды урбанизацияны бастан кешіріп отырған Қазақстан үшін маңызды үлгі. Бүгінгі күні қалада 1 миллионнан астам адам тұрады, ал урбандық ортаның кеңеюімен бірге жаңа қылмыстық тәуекелдер де өсуде. Сондықтан заманауи технологияны, заңнамалық реттеуді және азаматтық қоғамның бақылауын үйлестіру — уақыт талабы. Шымкент полициясы мен қоғамдық кеңестің бірлескен күш-жігері осы бағытта ілгерілеудің нақты мысалы бола алады.