Қазіргі цифрлық дәуірде интернет-алаяқтық мемлекеттік деңгейдегі маңызды мәселеге айналды. 25 мамыр 2026 жыл күні қоғамда бұл тақырып қайтадан өткір талқыға түсті — себебі 14 мамырда Орталық коммуникациялар қызметінде өткен баспасөз конференциясының қорытындылары кең резонанс тудырды. Аталған іс-шарада ҚР ІІМ киберқылмысқа қарсы іс-қимыл департаментінің бастығы Жандос Сүйінбай азаматтарды цифрлық алаяқтықтан қорғаудың нақты жолдарын баяндады. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында өткізілген бұл кездесу елдегі ақпараттық қауіпсіздік мәселесіне деген жаңа ресми көзқарасты айқын көрсетті.

Интернет-алаяқтықтың Қазақстандағы тарихы терең. Алғашқы кибер-алаяқтық схемалар елімізде 2000-жылдардың ортасында пайда бола бастады — сол кезде олар негізінен электрондық хат арқылы жүзеге асырылатын. Алайда смартфондардың кеңінен таралуымен және қаржылық технологиялардың жедел дамуымен бірге қылмыскерлердің тәсілдері де күрт өзгерді. 2010-жылдары телефон арқылы алдау схемалары пайда болса, 2020-жылдардан бастап олар іс жүзінде кәсіби бизнеске айналды. Бүгінде киберқылмыскерлер тұтас ұйымдасқан топтар ретінде жұмыс істейді, олардың жұмыс әдістері нақты реттелген, ал психологиялық манипуляция техникалары жылдан жылға жетілдіріліп отырады.

ІІМ-нің деректеріне сүйенсек, 2024 жылы тіркелген киберқылмыстар саны алдыңғы жылмен салыстырғанда отыз пайыздан астамға өсті. Барлық тіркелген жағдайлардың алпыс пайыздан көбі телефон мен интернет арқылы жасалған алаяқтыққа тиесілі. Соңғы екі жылда Қазақстан азаматтарына келтірілген жалпы шығын миллиардтаған теңгені құрайды. Дегенмен сарапшылар нақты цифрлар ресми статистикадан әлдеқайда жоғары екенін атап өтеді: зардап шеккендердің едәуір бөлігі ұят сезімінен немесе болған жағдайды жариялағысы келмей, полицияға жүгінбейді. Шымкент қаласының ІІМ бұл деректерді жергілікті деңгейде де растайды — оңтүстік өңірде де кибер алаяқтықтың өсу үрдісі тоқтаусыз жалғасуда.

Жандос Сүйінбай баспасөз конференциясында ең алдымен қарапайым, бірақ тиімді киберхигиена ережелерін атап өтті. Оның айтуынша, азаматтар банк карталарының деректерін, жеке кабинеттерден парольдерді, сондай-ақ SMS-растау кодтарын ешқандай бейтаныс адамға хабарламауы тиіс. «Қазіргі алаяқтар кәсіби және жүйелі жұмыс істейді. Олар жәбірленушіні дүрбелеңге түсіріп, асығыс әрекет жасауға мәжбүр етеді. Егер сізге банктен қоңырау шалып, SMS-кодты дереу айтуды немесе "қауіпсіз шотқа" ақша аударуды талап етсе — алдыңызда алаяқ тұр, ол қаншалықты сенімді көрінсе де», — деп ескертті ведомство өкілі. Бұл сөздер залда отырған тілшілер мен сарапшылардың арасында айрықша назар аударды, өйткені дәл осы схема Қазақстанда ең жиі кездесетіндердің бірі болып қала береді.

Белгісіз жіберушілерден келген сілтемелер бойынша өтуге және олардың өтінішімен қосымшалар орнатуға қатаң тыйым салу да маңызды тақырыптардың бірі болды. Қылмыскерлер банктердің және мемлекеттік органдардың ресми беттерінен іс жүзінде ажыратуға болмайтын фишингтік сайттар жасайды, сондай-ақ пайдалы сервис ретінде бүркемеленген зиянды бағдарламалар әзірлейді. Бір ғана абайсыздық — және алаяқтар пайдаланушының смартфонына және барлық қаржылық шоттарына толық қол жеткізе алады. Сүйінбай қосымшаларды тек ресми дүкендерден жүктеуді және жеке деректерді енгізбес бұрын сайттардың мекенжайларын міндетті түрде тексеруді ұсынды.

Конференцияда әлеуметтік желілердегі қауіптерге де ерекше назар аударылды. Схема қарапайым: алаяқтар жәбірленушінің таныс адамының аккаунтын бұзып, одан атынан қиын жағдайға тап болғандықтарын сылтауратып, шұғыл ақша қарызға сұрайды. Эмоционалдық байланыс адамның сақтығын кемітеді де, ол жан-жақты ойламастан ақша аударып жібереді. Ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі тәуелсіз сарапшы Дәмір Серікбаев осы тәсілге қатысты: «Психологиялық қысым — телефон алаяқтарының басты қаруы. Бейтаныс адаммен сөйлесу барысында дүрбелең мен шұғылдық сезінсеңіз — бұл қауіптің анық белгісі. Тұтқаны қойып, банкке ресми нөмір арқылы өзіңіз қоңырау шалыңыз», — деп тиянақты кеңес берді.

Ведомство өкілдері құқық қорғау органдарының ешқашан телефон арқылы арнайы операциялар жүргізбейтінін және азаматтардан ақша аударуды талап етпейтінін де айрықша ескертті. Алайда «полиция қызметкері» немесе «прокуратура өкілі» атынан соғылатын қоңыраулар ең кең тараған схемалардың бірі болып қала береді. Серікбаев бұл мәселеде халықаралық ынтымақтастықтың да аса маңызды екенін атап өтті: «Қылмыскерлердің басым бөлігі шет елдерден жұмыс істейді, анонимді сим-карталар мен VPN-қызметтерді пайдаланады. Бұл халықаралық деңгейде киберқылмыспен күресте принципті жаңа тәсілдерді талап етеді».

Жандос Сүйінбай болашаққа арналған жоспарлар туралы да сөз қозғады. Барлық жас топтарын — оқушылардан зейнеткерлерге дейін — қамтитын ауқымды цифрлық сауаттылық бағдарламасын іске қосу жоспарланып отыр. Мамандандырылған онлайн-курстар әзірлеу, кәсіпорындар мен оқу орындарында тренингтер өткізу, сондай-ақ азаматтардың шағымдарына жедел ден қою мақсатында полицияның әлеуметтік желілердегі белсенділігін арттыру да күн тәртібінде тұр. Баспасөз конференциясының қорытынды тұжырымы мынадай: интернет-алаяқтықпен күресте әрбір азаматтың жеке сақтығы ең сенімді де қолжетімді қорғаныс құралы болып қала береді, ал мемлекет киберқылмыскерлердің іс-әрекетіне тап болғандарға ақпараттық және құқықтық қолдау көрсетуге дайын. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы — бұл жалғыз акция емес, жүйелі жұмыстың алғашқы маңызды қадамы.