26 мамыр 2026 жыл. Қазақстанның оңтүстік мегаполисі Шымкент қалалық шаруашылықты басқарудың жаңа дәуіріне қадам басуда. Тұрмыстық қалдықтарды өңдеу мен кәдеге жарату саласында бұрын-соңды болмаған ауқымды жобалар жүзеге асырылып жатыр. Бұл бастамалар қаланы таза және экологиялық тұрғыдан қауіпсіз ортаға айналдыру мақсатында жасалған стратегиялық бағдарламаның бөлігі болып табылады. Шымкент — халқы үш миллионнан асқан ірі қала, сондықтан тұрмыстық қалдықтар мәселесі мұнда ерекше өткірлікпен тұр.

Соңғы онжылдықта Қазақстанның барлық ірі қалаларында қалдықтарды басқару мәселесі күн тәртібінің басты тақырыбына айналды. Нұр-Сұлтан мен Алматыда да осы бағытта белгілі бір қадамдар жасалды, алайда Шымкент өзінің кешенді тәсілімен ерекшеленеді. Мұнда жай ғана полигон салу немесе қалдықтарды санасыз жағу емес, ресурстарды толықтай пайдалану мен энергия өндіру концепциясы орнықтырылып жатыр. Бұл тәсіл Еуропаның дамыған елдерінде — Германия, Швеция, Нидерланды — бұдан жиырма жыл бұрын кеңінен қолданысқа енген болатын.

Шымкент қаласы әкімдігінің қала ортасын дамыту басқармасының өкілі Гүлнара Ермекбаева жобалардың мәніне егжей-тегжейлі тоқталып, жаңа жүйенің ерекшеліктерін түсіндірді. Оның айтуынша, бүгінде қалада екі стратегиялық маңызды объект салынуы жоспарланған: заманауи қалдықтарды сұрыптау зауыты және энергиялық кәдеге жарату зауыты, яғни қазіргі тілмен айтқанда — қалдықтарды жағу зауыты. Бірақ бұл жерде «жағу» сөзін дұрыс түсіну маңызды: қарапайым, зиянды жағу емес, жоғары технологиялық, энергия өндіретін процесс туралы сөз болып отыр. Зауыт сағатына шамамен 24 мегаватт электр энергиясын өндіру қуатына ие болады. Бұл — мыңдаған үй шаруашылығын жарықтандыруға жеткілікті қуат.

Жүйенің логикасы өте нақты және мақсатқа сай құрылған. Қала тұрғындары тастаған барлық тұрмыстық қалдықтар алдымен сұрыптау зауытына жеткізіледі. Онда автоматтандырылған желілер мен мамандандырылған жұмысшылар пластик, металл, картон, қағаз сияқты қайта өңделетін фракцияларды бөліп алады. Осыдан кейін ғана «хвост» деп аталатын — одан әрі сұрыптауға келмейтін — қалдық энергиялық зауытқа жіберіледі. Бұл тізбек ресурстардың ысырапсыз пайдаланылуын қамтамасыз етеді. Ерекше атап өтетін жайт: бүгінгі таңда Шымкентте жалпы қалдық көлемінің 40 пайыздан астамы сұрыпталып, қайта өңдеуге жіберілуде. Бұл — ел бойынша жоғары көрсеткіш, алайда мамандар одан да биік нәтижеге жетуді мақсат етіп отыр.

Энергиялық кәдеге жарату зауытын салу үшін Қытайдың ірі компаниясы Shanxi Construction-мен келісімге қол жеткізілді. Бұл компания Азияның бірнеше елінде, оның ішінде Қытайдың өзінде де осындай нысандарды табысты іске асырды. Жоба ағымдағы жылы жобалау жұмыстарынан басталады, одан кейін тікелей құрылысқа кірісіледі. Мамандардың бағалауы бойынша, мұндай зауыттардың орташа салу мерзімі 3–4 жылды алады, яғни объектінің 2029–2030 жылдарға қарай іске қосылуы мүмкін. Бұл дата Шымкенттің экологиялық бейнесін түбегейлі өзгертуі ықтимал.

Қалдықтардан бизнес жасайтын жергілікті кәсіпкерлер де жобаның маңызды буынына айналуда. Алюминий банкаларын өңдейтін «ҚазАльпак» ЖШС, шыны қалдықтарымен жұмыс жасайтын «Еврокристалл» ЖШС және тозған автомобиль шиналарын кәдеге жаратумен айналысатын «ЭкоШина» ЖШС — осы үш кәсіпорын қалаладағы қайта өңдеу экономикасының өзегін қалыптастырып отыр. Олардың қызметі жаңа жүйемен тіке байланысқан: сұрыптау зауытынан бөлінетін шикізат осы кәсіпорындарға жеткізіліп, одан нарықта сұранысқа ие өнімдер шығарылады. Мысалы, «ЭкоШина» тозған шиналардан каучук ұнтағы, жолдарды жамауға арналған материалдар мен спорт алаңдарының жабындарын өндіреді.

Экологиялық мәдениетті қалыптастыру мәселесі де бағдарламаның ажырамас бөлігі болып табылады. Гүлнара Ермекбаева айтқандай, ешқандай зауыт жұмыс берместен бұрын тұрғындардың санасында өзгеріс болуы тиіс. Бүгінде Шымкентте мектептерде, жоғары оқу орындарында, тұрғын үй кешендерінде тұрақты экологиялық акциялар, ақпараттық науқандар жүргізілуде. «Ары қарай — тек бірге» деген қағида қала байтарабында белсенді насихатталуда. Жастар арасындағы экологиялық волонтер қозғалысы да күшеюде. Бұл бастамалар болашақ зауыттардың тиімді жұмысына негіз қалайды, өйткені тұрғындар мусорды алдын-ала бөліп жинай бастаса, сұрыптау процесі де жылдамдайды және арзандайды.

Шымкеттің бұл тәжірибесі бүкіл Қазақстан үшін үлгі бола алады деп санайды сала мамандары. Қалдықтарды толық кәдеге жарату, энергия өндіру, жергілікті бизнесті дамыту және тұрғындардың экологиялық мәдениетін арттыру — осы төрт бағыттың кешенді түрде жүзеге асырылуы бүкіл оңтүстік өңірдің экологиялық картасын өзгертуі мүмкін. Егер Шымкент жоспарланған барлық нысандарды іске қосса, оның тұрмыстық қалдықтарды кәдеге жарату деңгейі Орталық Азиядағы ең жоғарылардың біріне айналады. Бұл — тек мегаполис үшін ғана емес, бүкіл ел үшін маңызды жеңіс болмақ.