2026 жылдың 26 мамырында Шымкент қаласының білім беру саласында тарихи маңызды оқиға болды: қаланың барлық мемлекеттік мектептерінде жасанды интеллект жүйесі толықтай іске қосылды. Бұл шешім жай ғана технологиялық жаңалық емес — ол қауіпсіздік пен ашықтықты бір уақытта қамтамасыз ету мақсатындағы кешенді реформаның бөлігі. Оңтүстік Қазақстанның ең ірі мегаполисі ретінде Шымкент жыл сайын жүздеген мың оқушыны қабылдайды, сондықтан мектеп ортасындағы тәртіп пен қауіпсіздік мәселесі бұрыннан өзекті болып келген.

Бүгінгі күні Шымкент мектептерінде жасанды интеллект технологиясы оқушылардың мінез-құлқын нақты уақыт режимінде талдайды. Жүйе агрессияны, төбелесті және қақтығыс жағдайларын автоматты түрде анықтайды. Ерекше жағдай туындаса, сигнал тікелей полицияның пультіне жіберіледі. Бір ғана мектепте шамамен 180 камера орнатылған: сыныптарда, дәліздерде, кіреберіс алдында және ғимараттың периметрі бойынша. Алайда мониторлардың артында енді тек адам отырмайды — жасанды интеллект те жұмыс істейді.

Шымкент қаласы білім басқармасының басшысы Қуаныш Исқақов жүйенің мүмкіндіктері туралы толығырақ айтып берді: «Жасанды интеллект мынадай сәттерді таниды: бұл ойын ба, әлде шынайы агрессия ма? Одан кейінгі функция — қару-жарақты тану: атыс қаруын, суық қаруды және тағы басқаларды. Ол да бірден тіркеледі. Сонымен қатар тыйым салынған аймақтар бар. Мәселен, шатырға шығу — тыйым салынған аймақ, сондай-ақ жертөлеге түсу де. Сол жерлерде камералар орнатылған, егер бала жақындаса, сигнал бірден Орталық операциялық басқармаға (ОПБ) барады». Бұл мәліметтер жүйенің тек бейнебақылаумен ғана шектелмейтінін, ситуациялық интеллект деңгейіне жеткенін дәлелдейді. Акиматтың мәліметінше, жүйе Ұлттық қауіпсіздік комитетінің сертификатынан өткен, байланыс арнасы жабық, сервер Орталық операциялық басқармада орналасқан. Бұл деректер мен байланыстың қауіпсіздігін арттыратын маңызды факторлар.

Цифрландыру тек қауіпсіздік мәселелерімен ғана шектелмеді. Мектептерде оқушылардың қатысуын қадағалайтын және оқу сапасын бақылауға көмектесетін жүйе іске қосылды. Мектеп-гимназия № 1 директоры Анар Аманқұлова осы жүйенің артықшылықтарын атап өтті: «Мұнда қазір мектепте қанша оқушы барын көрсетеді. Бізде 2 ауысым бар. Бүгін 1-ауысымда 52 сынып-комплект, 1337 оқушы бар. Олар осы жүйеде тіркелген». Әкімшілік оқуға кешігулерден бастап әр сынып бойынша статистикаға дейін толық суретті нақты уақытта қара алады. Бұл мұғалімдер мен ата-аналар үшін де маңызды ақпарат болып табылады, өйткені оқушының мектепке қатысуы білім сапасымен тікелей байланысты.

Технологиялар мектеп асханасына да жетті. Тегін түскі ас алу үшін оқушы алақанын сканерлейді. Бұл жалған жазулардың алдын алады және порция санын дәл есепке алуға мүмкіндік береді. Төрт ай ішінде шамамен алты жүз миллион теңге үнемделді. Бұл — жай ғана бюджет қаражатын сақтау емес, сонымен қатар мемлекеттік қаражаттың мақсатты жұмсалуын қамтамасыз ету. Биометриялық тіркеу жүйесі балаларды ғана емес, тамақтану процесін де бақылауға мүмкіндік береді, бұл гигиена мен тамақтану сапасын арттырады.

Цифрлық аудит бұзушылықтарды да анықтады. Атап айтқанда, мемлекеттік мектептердің қызметкерлері арасында «өлі жандар» деп аталатын жағдайлар анықталды. Шымкент қаласы әкімінің орынбасары Сарсен Қуранбек мынаны атап өтті: «Кейбір қызметкерлер тізімде тұр, жалақы алады, бірақ айлар бойы жұмыста көрінбейді. Алғашқы белгілерді біз анықтадық, арнайы қызметтерге беріп жібердік. Олар қазір тергеу іс-шараларын жүргізуде, мен білетінімше». Бұл жайт цифрлық жүйенің тек техникалық деңгейде ғана емес, институционалдық сыбайлас жемқорлықпен күресте де тиімді екенін дәлелдейді.

Қалалық білім беру жүйесін жаңғыртуға жалпы сомасы алты миллиард теңгеге жуық қаражат бағытталуда. Алайда акиматта жалған жазулар мен фиктивті ставкалар жойылғаннан кейінгі экономикалық тиімділікті де есептеп жатыр. Сарапшылардың бағалауынша, бұл технологиялар ұзақ мерзімді перспективада бюджетке айтарлықтай пайда әкелуі мүмкін. Арнайы басқармада жаңа технологиялардың білім беру саласын неғұрлым мөлдір және басқарылатын ете алатынын атап көрсетті.

Шымкент тәжірибесі Қазақстанның басқа қалалары үшін де үлгі бола алады. Мектеп қауіпсіздігі мен цифрлық ашықтықты бір уақытта қамтамасыз ету — заманауи білім беру жүйесінің талабы. Алайда сарапшылар жасанды интеллекттің тек техникалық шешім ретінде ғана емес, педагогикалық ортамен тиімді ұштастырылуы қажет екенін ескертеді. Балалардың жеке деректерін қорғау, жүйенің алгоритмдерінің дұрыстығын тексеру және мұғалімдерді цифрлық сауаттылыққа оқыту — бұл реформаның табысты болуы үшін шешілуі тиіс маңызды мәселелер. Шымкент жолын таңдады — енді оның нәтижесін бүкіл Қазақстан бақылайды.