Қазақстанның оңтүстік өңірінің ірі қаласы Шымкент 2026 жылы жол қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында елеулі қадам жасады. 27 мамыр 2026 жыл күні жарияланған деректерге сүйенсек, қалада жасанды интеллект негізіндегі бірнеше жүйе белсенді жұмыс істеп, мыңдаған бұзушылықты тіркеп үлгерді. Бұл жаңалық тек Шымкент үшін ғана емес, бүкіл Қазақстан үшін маңызды оқиғаға айналды, өйткені ел бойынша смарт-қалаларды дамыту бағдарламасы жүзеге асырылып жатыр.

Соңғы жылдары Қазақстанда жол-көлік оқиғаларының саны алаңдатарлық деңгейде қалып отыр. Ресми статистикаға сәйкес, елде жыл сайын жүздеген адам жол апатынан мерт болады, ал мыңдаған адам жарақат алады. Осы мәселені шешу мақсатында мемлекет цифрлық технологияларды белсенді түрде пайдалануға бет бұрды. Шымкент осы бағытта алғашқылардың бірі болып, жасанды интеллект жүйелерін іс жүзінде қолдана бастады. Қала биылғы жылы бірнеше инновациялық бағдарлама іске қосты, олардың ішінде ең назар аударарлығы — «Жаяу жүргіншілер өтпесі» және «Ақылды жаяу жүргінші» жобалары болды.

«Жаяу жүргіншілер өтпесі» жүйесі жол белгілерінің жанындағы бұзушылықтарды автоматты түрде тіркейді. Megacam.Argus жүйесінің деректері бойынша Байтерекова көшесінде, Hyundai Center маңында 2025 жылдың 20 тамызынан 3 желтоқсанына дейінгі аралықта 9 166 бұзушылық тіркелді. Бұл — бірнеше айдың ішіндегі өте жоғары көрсеткіш. Тіпті одан да айқынырақ сурет Рысқұлов көшесінде «Самал» базары жанында байқалады: сол аймақта 25 642 бұзушылық анықталды. Жасанды интеллект нақтылықпен автомобиль нөмірін, бұзушылық уақытын және орнын анықтап, деректерді автоматты түрде дерекқорға жіберді. Осылайша адам факторы мүлдем алынып тасталды — жүйе тәулік бойы, демалыс-мерекесіз жұмыс істейді.

Маңызды мәселе — осы аймақтарда өлімге әкелген жол-көлік оқиғасы тіркелмегені. Бұл деректер жүйенің нақты нәтиже беретінін дәлелдейтін дәлел болуы мүмкін. Қалалық полиция департаментінің өкілдері жасанды интеллект камераларының енгізілуімен жүргізушілердің жаяу жүргіншілер өтпелерін бұзу фактілері айтарлықтай азайғанын атап өтті. «Камера тіркеген соң жүргізуші жазаланатынын біледі. Бұл психологиялық тежегіш рөлін атқарады», — дейді жол полициясының қызметкерлері.

«Ақылды жаяу жүргінші» жобасы да ерекше назарға лайық. 2026 жылдың 24-28 наурызы аралығында Жібек Жолы көшесінде 343 бұзушылық, ал Тәуке хан даңғылында 146 бұзушылық анықталды. Бұл жоба тек автомобильдерді ғана емес, жол ережесін бұзатын жаяу жүргіншілерді де бақылайды. Заманауи ИИ жүйесі жолдың қай жерінде кім ережені бұзып жатқанын нақты ажырата алады. Маман-сарапшылардың пікірінше, бұл кешенді тәсіл жол қауіпсіздігін арттырудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады.

Цифрлық технологиялар саласының сарапшысы Асқар Нұрмағамбетовтің айтуынша, Шымкенттегі тәжірибе болашақта бүкіл ел бойынша таралуы мүмкін: «Бүгін біз Шымкентте пілоттық жоба жүзеге асырылып жатқанын көріп отырмыз. Егер нәтижелері оң болса, бұл тәжірибені Алматы, Астана және басқа ірі қалаларға да енгізуге болады. Жасанды интеллект адамдар жіберетін қателерді болдырмайды, жемқорлық жасамайды және шаршамайды». Оның сөзіне қосымша ретінде айтқанда, бұл жүйелердің басты артықшылығы — олардың объективтілігі мен тұрақтылығы.

Алайда қоғамда бұл жүйеге деген екіұшты пікір де бар. Бір жағынан, тұрғындардың көпшілігі жол тәртібін қатаңдатуды қолдайды. Екінші жағынан, кейбір азаматтар деректер жинауға және жеке өмірге қатысты алаңдаушылық білдіруде. «Жол тәртібі бұзылмасын дейміз, бірақ камераларға деген тәуелділік те артып кетпесін», — деп жазды бір шымкенттік өз әлеуметтік желісінде. Бұл пікірталас Батыс елдерінде де бар, мұнда смарт-қала технологияларын дамыту мен жеке деректерді қорғауды теңестіру мәселесі күн тәртібінен түспей отыр.

Шымкент жасанды интеллект жүйелерін жол қауіпсіздігіне ендіру бойынша Қазақстандағы бастаушы қалаға айналып барады. Болашақта жүйелер одан да күрделі функцияларға ие болуы, мысалы, апат жасайтын жүргізушілердің мінез-құлқын алдын ала болжау мүмкіндігіне ие болуы күтілуде. Сондай-ақ жол белгілерін автоматты түрде жаңарту, қауіпті аймақтарды анықтау сияқты міндеттерді де ИИ атқара алады. Шымкент тәжірибесі сәтті болса, Қазақстан жол қауіпсіздігі саласында өңірдегі алдыңғы қатарлы мемлекеттердің бірі бола алады. Камераның «көзі» адам көзінен де ұқыпты болып шыққан бұл заманда жол ережелерін сақтау жеке таңдау ғана емес, міндетке айналып бара жатыр.