Қазақстан оқушылары тағы бір рет дүниежүзілік аренада өз талантын дәлелдеді. 2026 жылдың 29 мамырында Шымкент қаласының жоғары сынып оқушыларынан тұратын топ Америка Құрама Штаттарында өткен халықаралық робототехника чемпионатында бірінші орын алып, елге оралды. Алайда бұл жетістіктің артында жай ғана техникалық шеберлік жатқан жоқ — бұл жолы жас өнертапқыштар адамзатқа нақты пайда əкелетін шешімдерді ұсынды. Олардың жобалары соқыр және нашар еститін адамдарға арналған болатын.

Бəрі үш жыл бұрын басталды. Шымкенттегі №115 мектептің технологиялық үйірмесінде бірнеше оқушы жергілікті мүмкіндігі шектеулі адамдармен кездесіп, олардың күнделікті өмірдегі қиыншылықтарын жақыннан танысты. Сол кезде оқушылардың бірі — он алты жасар Арман Сейткали — өзінің нашар еститін атасымен бірге қалалық автобусқа мінуге тырысқанда, атасының дыбыстық хабарландыруларды естімей қалғанын байқаған. Осы қарапайым сəт жас жігіттің санасында терең із қалдырды. Ол осы мəселені шешуге кіріскенде, қасына бірнеше сыныптасы қосылды, ал мектеп мұғалімдері мен Шымкент технопаркінің мамандары оларға қолдау көрсетті. Топтың жұмысы бірнеше айға созылды: əрбір прототип сыналып, қайта өңделіп, жетілдіріліп отырды.

Команданың бірінші жобасы — нашар еститін адамдар үшін арналған смарт-білезік. Бұл гаджет айналадағы маңызды дыбыстарды — дабыл қағуды, дыбыстық хабарландыруларды, есік қоңырауын немесе адамның атын атауды — вибрация арқылы жіберіп, экранда мəтіндік түрде де көрсетеді. Əрбір дыбыстық сигнал түрлі вибрация үлгісімен берілетіндіктен, пайдаланушы білезіктің əрекетіне жылдам үйреніп кетеді. Гаджеттің батареясы үш тəуліктен астам жұмыс жасайды, ал корпусы су өткізбейтін материалдан жасалған. Жобаның екінші бөлігі — смарт жəшік: ол кіру есігіне орнатылатын мини-камерадан тұрады жəне есікті соққан адамның бейнесін нашар еститін адамның телефонына жіберіп, бір мезгілде вибрациялық сигнал береді.

Екінші жоба — соқыр адамдарға арналған навигациялық бас киім. Ультрадыбыстық сенсорлармен жəне инфрақызыл камерамен жабдықталған бұл қондырма адамның алдындағы кедергілерді анықтап, стереогарнитура арқылы нақты бағыт нұсқаулықтарын береді. Бас киім тек интерьер үшін ғана емес, ашық кеңістікте де жұмыс жасайды: GPS модулімен жəне жасанды интеллект алгоритмімен біріктірілген жүйе адамға қауіпті жерлерден аулақ жүруге, жол жиегін, баспалдақтарды жəне кедергілерді алдын ала ескертеді. Оқушылар Алматыдағы Зағиптар қоғамы мен Шымкенттегі арнайы мектептің тəрбиеленушілерімен бірлесіп, прототипті нақты жағдайларда он алты аптадан астам сынап шықты.

Америка Құрама Штаттарының Атланта қаласында өткен FIRST Global Challenge жарысына əлемнің 190-дан астам елінен командалар қатысты. Бəсекенің ережесіне сəйкес, əрбір команда əлеуметтік маңызы бар техникалық шешімді ұсынуы тиіс болды. Шымкент командасы — жеті оқушыдан тұратын «ҚазТехИмпакт» тобы — өз жобаларын ұсынғанда, жюри мүшелері тек техникалық шешімнің ғана емес, зерттеу əдіснамасының да жоғары деңгейіне таң қалды. Əсіресе қол жетімділік саласының беделді сарапшысы, американдық профессор Линда Честер: «Бұл балалар инженерлік жобаны нақты əлеуметтік эмпатиямен ұштастыра алған. Олардың пайдаланушы зерттеулері кəсіби деңгейде жасалған», — деп атап өтті.

Елге оралған оқушыларды Шымкент əкімінің орынбасары Дəурен Əбілов əуежайда қарсы алды. «Бұл жеңіс — тек Шымкент үшін емес, бүкіл Қазақстан үшін мақтаныш. Біз бұл жастардың жобаларын нақты өмірге енгізуге барлық жағдай жасаймыз», — деді ол. Əкімдік оқушыларды арнайы мемлекеттік грантпен марапаттауды жоспарлап отыр, ал жобалардың сериялық өндіріске енгізілуі мақсатында Шымкент технопаркімен əлеуметтік кəсіпкерлік келісімі əзірленуде. Нашар еститін адамдарға арналған смарт-білезіктің пилоттық партиясы алдағы жылдың басында Шымкент, Алматы жəне Астана қалаларының мүмкіндігі шектеулі адамдарына тегін таратылуы тиіс.

Аталмыш жеңіс қазақстандық технологиялық білім беру тарихындағы маңызды сəттердің бірі болып табылады. Қазіргі таңда Қазақстанда мүмкіндігі шектеулі адамдардың саны 700 мыңнан асады, олардың 120 мыңдайы есту қабілетінен айырылған. Арнайы қажеттіліктері бар адамдарға арналған отандық технологиялық өнімдер өте аз болғандықтан, нарық импортқа тəуелді болып қала береді. Сондықтан жас шымкенттіктердің жобалары əлеуметтік, технологиялық жəне экономикалық тұрғыдан бірдей маңызды. «Біздің мақсатымыз əуелден баға жетімді, сенімді жəне отандық жағдайға бейімделген құрылғы жасау болды. Мен бұл жобаның тек бастамасы ғана екенін білемін», — деді команда жетекшісі, он жеті жасар Мəдина Хасанова.

Осы жетістік қазақстандық мектептердегі инновациялық білім беру бағдарламаларына деген назарды арттыруы тиіс. STEM бағытындағы үйірмелер мен жоғары технологиялар кластары бүгінде республиканың барлық өңірінде дамытылуда, бірақ олардың нəтижесін тек жарыс медальдарымен өлшемеу керек. Шымкент оқушыларының тəжірибесі дəлелдегендей, шынайы технологиялық білім берудің басты өлшемі — əлеуметтік əсер. Ертең бұл жастар ел экономикасының басты қозғаушы күшіне айналады. Бүгін олар əлемге Қазақстанның болашағы жарқын екенін паш етіп тұр.