2026 жылдың 29 мамырында Шымкент қаласы Қазақстандағы цифрлық жол бақылауының жаңа кезеңіне қадам басты. Жасанды интеллект негізіндегі камералар жүргізушілердің жол ережелерін бұзуын автоматты түрде тіркей бастады — енді инспектордың көзіне іліккіңіз келсе де, техника сізді алдап шығуға мүмкіндік бермейді. Бұл жаңалық қала тұрғындары арасында кең талқыға түсіп, автомобиль иелерінің мінез-құлқын түбегейлі өзгерте бастады.

Шымкентте жасанды интеллект камераларының іске қосылуы кездейсоқ шешім емес. Соңғы жылдары Қазақстанның ірі қалаларында жол-көлік оқиғалары санының өсуі мемлекеттік органдарды тиімді шара іздеуге мәжбүр етті. Статистикаға сүйенсек, елімізде жыл сайын он мыңнан астам жол-көлік оқиғасы тіркеледі, олардың едәуір бөлігі — ремень тақпау, телефон пайдалану және бас киім кимеу сияқты қарапайым ережелерді елемеудің салдары. Шымкент — халқы үш миллионнан асатын мегаполис ретінде — жол тәртібінің бұзылуынан ең жоғары шығынға ұшырайтын қалалардың бірі болып табылады. Дәл осы фон жаңа жүйенің маңыздылығын айшықтай түседі.

Жаңа технология «көрді — тіркеді — жазды» қағидасымен жұмыс істейді. Жол бақылауының камерасы анық суретке түсіреді, мемлекеттік нөмірді таниды және деректерді автоматты түрде дерекқорға жібереді. Бұзушылық туралы хабарлама автомобиль иесіне электрондық немесе қағаз түрінде жіберіледі. Осындай жазаны даулау өте қиын, себебі дәлел ретінде нақты сурет пен бейне жазба қызмет етеді. Жүйе тәулік бойы, демалыс пен мереке күндерін де қосқанда, үздіксіз жұмыс істейді — бұл адам факторына байланысты ақауларды іс жүзінде жоққа шығарады.

Шымкент қалалық полициясының бастығының орынбасары Бахыткелді Абдраманов жүйенің алғашқы нәтижелері туралы айта отырып, маңызды мәліметтер жариялады. «Ағымдағы жылдың 12 наурызынан бастап бүкіл елде жол бақылауының камералары жол қозғалысы ережелерін бұзушылықтарды тіркей бастады. Шымкентте жүйе іске қосылған сәттен бері шамамен бес мың құқық бұзушылық тіркелді», — деді ол. Бұл сан бір жағынан тәртіп бұзушылықтың ауқымын, екінші жағынан жаңа технологияның тиімділігін айқын көрсетеді. Айта кету керек, бес мың тіркелген оқиға — бұл небары бірнеше апта ішіндегі нәтиже.

Қазіргі таңда Шымкентте жүзге жуық осындай бақылау камерасы орнатылған. Олар қала бойынша стратегиялық тұрғыдан маңызды нүктелерде — қиылыстарда, тығырықтары жиі болатын жолдарда, мектептер мен ауруханалар маңында — орналасқан. Болашақта камералар санын одан әрі арттыру жоспарланып отыр. Салыстыру үшін айтсақ, Алматыда ұқсас жүйе бірнеше жыл бұрын іске қосылған болатын және жол-көлік оқиғаларының санын 20–25 пайызға азайтуға мүмкіндік берді деп хабарланды. Шымкент тәжірибесі де ел бойынша кеңейтуге арналған пилоттық модель ретінде қарастырылуда.

Қала тұрғындарының жаңа жүйеге деген реакциясы жалпы алғанда оңтайлы. «Мен бұл дұрыс шешім деп санаймын. Ремень — бұл, ең алдымен, өзіңіздің қауіпсіздігіңіз. Сондықтан толығымен қолдаймын», — деді жергілікті тұрғындардың бірі. Басқа автомобиль иесі: «Дұрыс жаңалық. Тек осылай ғана адамдарды тәртіпке үйретуге болады. Заңды барлығы сақтайды, бұзушылықтар азаяды», — деп пікір білдірді. Үшінші тұрғын: «Ережелерді сақтау — әрбір жүргізушінің міндеті. Егер барлық ережелерді ұстанса, ешқандай айыппұл болмайды», — деп атап өтті. Бұл пікірлер жаңа технологияға деген жалпы сенімді көзқарасты бейнелейді.

Сарапшылар цифрлық бақылаудың тек жазалау емес, алдын алу функциясын да атқаратынын алға тартады. Психологиялық тұрғыдан алғанда, жүргізуші өзі камераның «көзіне» ілінуі мүмкін екенін білген соң, ережелерді бұзуға ниет азаяды. Бұл «орнату эффектісі» деп аталатын құбылыс — адамдар бақылаудың болатынын сезінгенде, қоғамдық мінез-құлық өздігінен жақсарады. Осылайша жаза мен алдын алу қатар жүреді: бір жағынан нақты штраф, екінші жағынан болашақ бұзушылықтардың алдын алу. Қалалық полиция мамандарының айтуынша, жүйенің толыққанды жұмыс жасауымен жол-көлік оқиғалары санының айтарлықтай төмендеуі күтіледі.

Шымкенттегі жасанды интеллект камераларының іске қосылуы — бұл тек жол тәртібінің мәселесі ғана емес, бұл мемлекет пен технологиялардың одағының жаңа кезеңі. Қазақстан цифрлық трансформация жолында берік қадамдармен алға жылжып жатыр, және осы жолда жол қауіпсіздігі маңызды бағыттардың бірі болып табылады. Болашақта мұндай жүйелер тек бас киімді, ремені немесе телефон пайдалануды емес, жылдамдықты бұзуды, қызыл шамда өтуді және басқа да жол ережелерін бұзуды да тіркей алатын болады. Заман өзгерді — енді жолда «жасырынуға» мүмкіндік жоқ. Автомобиль иелеріне бір ғана кеңес бар: жол ережелерін сақтаңыз, абай болыңыз және өзіңіз бен өзгелердің қауіпсіздігін ойлаңыз.