2 маусым 2026 жыл күні Шымкент халықаралық әуежайында транспорт полициясының қызметкерлері маңызды операция жүргізіп, ел аумағына заңсыз діни әдебиет әкелуге тырысқан шетел азаматын ұстады. Аталған іс-шара «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында жүзеге асырылды. Бұл оқиға діни мазмұндағы материалдарды бақылаудың қаншалықты маңызды екенін тағы бір мәрте айқын дәлелдеді.

«Шарм-эш-Шейх – Шымкент» халықаралық рейсі бойынша жеткен жолаушыларды тексеру барысында транспорт полициясының мамандары 31 жасар шетел азаматының жүктерінде елеулі бұзушылық белгілерін байқады. Жан-жақты тексеру нәтижесінде азаматтың баулары мен чемоданынан діни мазмұндағы 65 кітап табылып, алынып қойылды. Кітаптардың барлығы тиісті мемлекеттік органдарда тіркелмеген және Қазақстан заңнамасы бойынша ввозға рұқсат алынбаған басылымдар болып шықты. Бұзушылық анықталған бойда шетел азаматы заңда белгіленген тәртіппен жауапкершілікке тартылды.

Қазақстанда діни материалдарды ввозға қатысты реттеу жүйесі бірнеше жыл бойы бірте-бірте қалыптасып келе жатыр. Республиканың «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңы бойынша кез келген діни сипаттағы баспа материалдары Дін істері комитетінің тиісті сараптамасынан өтіп, рұқсат алуға тиіс. Бұл талап тек жат ойлы немесе зиянды мазмұндағы басылымдарды сүзгіден өткізіп қана қоймай, жалпы алғанда діни саладағы тәртіп пен өзара сыйластық мәдениетін қолдауға бағытталған. Мамандардың бағалауынша, тексерілмеген діни материалдардың еркін таралуы қоғамдық келісімге нақты қатер төндіруі мүмкін.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2018 жылы іске қосылып, бастапқыда цифрлық кеңістіктегі экстремистік мазмұнды анықтауға бағытталған болатын. Уақыт өте жобаның аясы кеңейтіліп, физикалық тексеру нүктелерінде де қолданылатын болды. Бүгінде жоба шеңберінде тек Шымкент емес, Алматы, Астана, Атырау және Өскемен әуежайларында да бақылау жүйесі жетілдірілуде. Полиция департаментінің деректеріне сәйкес, соңғы үш жылда елімізге заңсыз ввоз жасалмақ болған 1 200-ден астам діни басылым тоқтатылған. Бұл санның артуы бір жағынан бақылаудың күшейгенін, екінші жағынан осындай әрекеттерге деген қызығушылықтың сақталып отырғанын білдіреді.

Транспорт полициясы басқармасының өкілі Ерлан Досымбеков бұл туралы мынадай пікір білдірді: «Біздің қызметкерлер жоғары кәсіби деңгейде жұмыс істейді. Олар күнделікті тексеру барысында кез келген бұзушылықты дәл анықтай алады. Бұл оқиға — ерінбей жүйелі жұмыс жасаудың нақты жемісі. Мемлекеттік шекараны бақылау — бұл елдің тыныштығы мен азаматтардың қауіпсіздігіне деген жауапкершілік». Сарапшылар да өз тарапынан бұл ұстауды маңызды прецедент ретінде бағалайды. Дін зерттеушісі, саясаттанушы Айнур Сейітова мәселеге кеңірек тоқталды: «Заңсыз діни материалдардың таралуы — бұл тек Қазақстан ғана емес, бүкіл Орталық Азия аймағы үшін өзекті мәселе. Мұндай басылымдардың кейбірі ашық үндеу немесе деструктивті идеяларды насихаттауы мүмкін. Сондықтан мемлекет шекараны бақылауда жоғары ұстанымды сақтауы заңды және орынды».

Шымкент — Оңтүстік Қазақстанның ең ірі мегаполисі және аймақтың маңызды транзиттік торабы. Шаһардың географиялық орналасуы — Өзбекстан мен Қырғызстанға жақындығы — оны трансшекаралық транзит пен коммерциялық ағындар үшін стратегиялық тұрғыдан маңызды ете түседі. Дәл осы жағдай Шымкент әуежайын шекара бақылауы жөніндегі басымдықтар тізімінің жоғарғы жолдарынан бекем орын алдырады. Жыл сайын аэропорт арқылы миллиондаған жолаушы өтеді, олардың едәуір бөлігі туристер мен іскерлер болса, елеулі үлесі діни мақсатпен сапар шеккен азаматтар. Тура осы факт аймақтық бақылауды одан әрі жетілдіру қажеттілігін дәйектейді.

Заңнама тұрғысынан қарасақ, Қазақстанда діни материалдарды заңсыз ввоз жасаған тұлғаларға айыппұл немесе тауарды тәркілеу түріндегі жазалар қолданылады. Шетел азаматтары қосымша шектеулерге, соның ішінде елден шығарып жіберуге де ұшырауы мүмкін. Заңгерлердің пікірінше, мұндай норматив базасы кейінгі жылдары едәуір нығайтылды және халықаралық тәжірибемен үндесіп жатыр. Ресей, Қытай, Тәжікстан, Өзбекстан сияқты елдерде де діни мазмұндағы материалдардың таратылуы мемлекеттің бақылауында болады.

Транспорт полициясы осы оқиғаны мысалға ала отырып, Қазақстанға баратын барлық шетел азаматтарына және елдің тұрғындарына мемлекеттік шекараны кесіп өтер алдында діни материалдарға қатысты заңнама талаптарымен мұқият танысуды ұсынады. Дін істері комитетінің ресми сайтында тізімге енгізілген, ввозға рұқсат берілген басылымдар туралы толық ақпарат орналастырылған. Полиция өкілдері сонымен бірге қандай да бір күдікті жағдайларды немесе заңбұзушылықтарды байқаған азаматтардың арнайы телефон желісіне немесе ресми мекемелерге хабарласуын өтінді. Мемлекет пен азаматтық қоғамның бірлескен күш-жігері ғана діни бейбітшілік пен қоғамдық тұрақтылықты сақтаудың берік кепіліне айналады. Бұл оқиға — заңның алдында бәрі тең екенін және мемлекет өз шекараларын сенімді қорғай алатынын тағы бір мәрте растаған айқын дәлел.