Қазіргі заманғы мегаполистерде жол кептелісі тек уақытты ысырап ету ғана емес, кейде бұл адам өмірі мен өлімі арасындағы сызыққа айналады. 5 маусым 2026 жылы Шымкент қаласының ресми өкілдері маңызды жаңалықты жариялады: енді қалалық жедел жәрдем автомобильдері жасанды интеллектке негізделген ITS жүйесі арқылы қалалық светофорларды автоматты түрде басқара алады. Бұл шешім Қазақстанның үшінші ірі қаласында медициналық көмек сапасын түбегейлі өзгертеді деп күтілуде.

Шымкент — миллионнан астам тұрғыны бар, жыл санап кеңейіп келе жатқан ірі мегаполис. Қалада автомобильдер саны күн санап артып, жол инфрақұрылымына жүктеме барған сайын ауырлауда. Соңғы жылдардағы статистикаға сүйенсек, шаршы сағаттарда негізгі магистральдарда кептеліс уақыты орта есеппен 25–35 минутқа дейін созылатын. Бұл мәселе тұрғын үй массивтерінің ауданынан аурухана мен клиникалар орналасқан орталыққа дейінгі жедел жәрдем жеткізілім уақытына тікелей әсер ететін. Медицина мамандарының айтуынша, инфаркт немесе инсульт сияқты өте ауыр жағдайларда «алтын сағат» деп аталатын алғашқы 60 минут науқастың тіршілік ету мүмкіндігін шешуші дәрежеде анықтайды.

Осы мәселені шешу үшін акимат ITS — Intelligent Transportation System, яғни Интеллектуалды көлік жүйесін іске қосты. Жүйенің жұмыс принципі қарапайым, бірақ тиімді: жедел жәрдем автомобиліне орнатылған арнайы трекер GPS-координаттарды үздіксіз жіберіп тұрады. Көлік белгілі бір қиылысқа жақындаған кезде, жүйе дереу светофор режимін ауыстырады — жедел жәрдемге жасыл жарық жанады, ал қалған ағымдар тоқтатылады. Бүкіл процесс адам қатысуынсыз, автоматты түрде, секундтың бөлшегінде жүзеге асады. Шымкент акиматының баспасөз қызметі: «Бес реанимациялық жедел жәрдем автомобилі ITS жүйесіне біріктірілген трекерлермен жабдықталған. ITS жүйесі қаланың 354 светофорлық нысанын қамтиды. Нақты уақыт режимінде ол көлік ағындарын талдап, жол қозғалысын тиімдірек ұйымдастыруды және жолдардағы қауіпсіздік деңгейін арттыруды қамтамасыз етеді».

Жедел жәрдем дәрігерлері бұл жаңалыққа айрықша риза. Ұзақ жылдар бойы жедел жәрдем жүргізушілері сирена мен жыпылықтаушы маяктарын қосып, қатарлас жүргізушілерге жол бермесін деп тәуелді болды. Кейбір жагдайларда бітеліп қалған жолдарда жедел жәрдем автомобиліне баяу жылжу арқылы жол ашылатын, бірақ бұл процесс бағалы минуттарды жоғалтуға әкелетін. «Енді бізге кез келген қиылыста тоқтаудың қажеті жоқ. Жүйе бізден бұрын жасыл жарықты ашып қояды, ал жол еркін қалады. Бұл науқасқа уақытылы жету дегенді білдіреді, ал кейде бұл — адам өмірін сақтап қалу деген мағынаны береді», — дейді Шымкент жедел жәрдем стансасының бір дәрігері.

Бұл жобаның маңыздылығын талдап-таразылау үшін халықаралық тәжірибеге назар аудару орынды. Мысалы, Германияның Мюнхен қаласы мұндай жүйені 2010 жылдардың ортасында енгізіп, жедел жәрдем жеткізілімінің орташа уақытын 18 пайызға қысқартқан. Нидерландының Амстердам қаласы да ұқсас технологияны пайдалана отырып, ауыр жол апаттарының салдарынан болатын жәбірленушілер санын азайтқан. Азияда Оңтүстік Корея мен Жапония бұл саладағы алдыңғы қатарлы мемлекеттер болып саналады — онда светофор жүйелері полиция, өрт сөндіру қызметтері мен жедел жәрдем арасында бірыңғай платформада жұмыс істейді. Шымкент осы халықаралық тренд бойынша алғашқы үлкен қазақстандық қала болып отыр.

Қалалық сарапшылар мен азаматтардың жобаға реакциясы оң. Тұрғындар әлеуметтік желілерде бұл бастаманы белсенді қолдауда. «Менің жақыным инсульт ұстаған кезде жедел жәрдем кептелісте тұрып қалды. Егер ол кезде осы жүйе болғанда, дәрігерлер бірнеше минут бұрын жетер еді», — деп жазды бір Шымкент тұрғыны. Урбанистика мамандары да бұл жобаның тек медициналық ғана емес, жалпы қалалық көлік инфрақұрылымын дамыту тұрғысынан да маңыздылығын атап өтеді. Жүйе 354 светофорлық нысанды нақты уақыт режимінде бақылай отырып, жалпы кептеліс деңгейін де азайтуға ықпал етеді деп болжануда.

Болашаққа бағытталған жоспарлар да айтылуда. Акимат жедел жәрдемнен кейін өрт сөндіру және полиция машиналарын да осы жүйеге қосуды жоспарлап отыр. Сонымен қатар, ITS жүйесін Нұр-Сұлтан мен Алматы қалаларына да кеңейту мүмкіндігі мемлекеттік деңгейде қарастырылуда. Цифрлы инфрақұрылым департаментінің дерегі бойынша, алдағы үш жылда бүкіл қалалық трафикті жасанды интеллект арқылы басқаратын толыққанды смарт-қала платформасын іске қосу жоспарланған. Бұл бастама Қазақстанның «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасы аясындағы ірі инфрақұрылымдық жобалардың бірі ретінде бағаланады.

Шымкенттің ITS жүйесі — бұл тек технологиялық жаңалық қана емес, ол қала тұрғындарының өміріне деген мемлекеттің жауапкершілігінің айқын белгісі. Жедел жәрдем секундтарды санаған кезде, жасанды интеллект жолды ашады. Мегаполис тұрғындары үшін бұл жүйенің іске қосылуы — сенімді болашаққа жасалған нақты қадам. Медицина, технология және мемлекеттік басқару бірігіп, адам өмірін сақтаудың жаңа стандартын қалыптастыруда, ал Шымкент бұл жолда Қазақстан үшін үлгі болуға барлық мүмкіндігін пайдалануда.