15 маусым 2026 жыл күні Тұран ауданында интернет-алаяқтыққа қарсы кешенді профилактикалық іс-шара өткізілді. Бұл шара тек дәстүрлі ескерту науқанынан тыс шықты — оған республикаға танымал «Шаншар» театрының директоры, актер, шоумен және негізін қалаушы Уәлибек Әбдірайымов белсене қатысты. Іс-шараның мақсаты — аудан тұрғындарын цифрлық алаяқтықтан, банк карталарын заңсыз пайдаланудан және электрондық қаржылық қылмыстардан қорғау болды.

Соңғы жылдары Қазақстанда киберқылмыстың, атап айтқанда интернет-алаяқтықтың, өсу қарқыны айтарлықтай артты. Ішкі істер министрлігінің мәліметтері бойынша, 2025 жылы ғана елімізде интернет арқылы жасалған алаяқтық оқиғаларының саны алдыңғы жылмен салыстырғанда отыз пайызға өскен. Зардап шеккендердің арасында жастар да, зейнеткерлер де, кәсіпкерлер де бар. Алаяқтар жаңа технологияларды — жасанды интеллект, дауысты жасандырып шығару, фишингтік сайттар — барған сайын белсенді қолдана бастады. Осының барлығы билік органдарын халықпен тікелей байланыс орнатып, жаппай ақпараттандыру жұмыстарын жолға қоюға мәжбүр етуде.

Тұран ауданы полиция бөлімінің бастығы Ермек Сейітқалиев іс-шараның маңыздылығын атап өтті: «Біздің аудан бойынша биылғы жылдың бірінші жартысында интернет-алаяқтыққа байланысты он жеті шағым тіркелді. Бұл — өткен жылдың сол кезеңімен салыстырғанда екі есе артық. Адамдар санақсыз жолдармен алданып жатыр: жалған инвестициялық платформалар, банк қызметкерлері деп өзін таныстыратын алаяқтар, байқауда ұтқандар деп алдайтын хабарламалар. Сондықтан осындай іс-шаралар өте маңызды». Полиция өкілдерінің пікірінше, алаяқтардың негізгі нысанасы — технологиялық сауаттылығы шамалы немесе эмоциялық жағдайы тұрақсыз адамдар.

Іс-шара адамдар көп жиналатын орындарда — базарларда, автобус аялдамаларында, ауданның орталық алаңында — өткізілді. Тұрғындарға арнайы дайындалған ақпараттық материалдар таратылып, практикалық кеңестер берілді. «Шаншар» театрының жетекшісі Уәлибек Әбдірайымов болса тұрғындармен ерекше тіл тапты. Ол комедиялық форматты ақпараттық мақсатта пайдалана отырып, интернет-алаяқтардың жемтігіне айналудың алдын алатын практикалық кеңестерді жеңіл, есте қаларлықтай тілмен жеткізді. «Ақша оңай тиді деп қуанбаңыз. Телефоннан ешкімге карта нөмірін, CVV кодын, SMS-парольді бермеңіз. Банкіңізге тікелей қоңырау шалып тексеріңіз» — деп кеңес берді ол тұрғындарға.

Тәжірибелі актердің қатысуы іс-шараға тек насихаттық сипат берді дей алмаймыз — ол нақты коммуникациялық жетістік болды. Жиынға қатысқан тұрғындардың бірі, зейнеткер Сәуле Мұратова: «Полицейлер айтқанда бір тыңдайсың, бірақ Уәлибек аға өзінің тікелей, ашық тілімен айтқанда тереңірек жетті. Нақты мысалдармен, нақты жағдаяттармен түсіндірді. Енді менің немерелерімде де, өзімде де телефоннан ешкімге ақпарат бермеу ережесі бар» — деп айтты. Осындай танымал тұлғаларды профилактикалық жұмысқа тарту — жаhандық тәжірибеде кең қолданылатын тиімді тәсіл. Ұлыбританияда, Оңтүстік Кореяда, Сингапурда актерлер мен медиатұлғалар киберқауіпсіздік науқандарына белсене қатысады. Бұл тәсілдің тиімділігі — аудиторияны эмоциялық деңгейде ұстап тұру және ақпаратты жеңіл жеткізу мүмкіндігінде жатыр.

Сарапшылар интернет-алаяқтыққа қарсы күресте тек заң жазалау шараларына сену жеткіліксіз екенін атап өтеді. Цифрлық сауаттылықты арттыру, халықты ақпараттандыру — кез келген стратегияның негізі болуы тиіс. IT-қауіпсіздік маманы Дәурен Қасымов: «Қазір алаяқтардың пайдаланатын сценарийлері соншалықты күрделі болды, тіпті технологиялық мамандардың өзі де алданып қалатын жағдайлар болады. Мысалы, дауысты жасандырып шығару арқылы туысқандарының дауысын имитациялау не жасанды интеллект арқылы бейнені бұрмалау — бұлар енді ертегі емес, шындық. Сондықтан профилактика жүйелі түрде жүргізілуі тиіс» — деп атап өтті.

Іс-шараның қорытындысы ретінде Тұран ауданы әкімдігі мен полиция бөлімі бірлескен жоспар қабылдады. Оның аясында мектептерде, жоғары оқу орындарында және зейнеткерлер үйлерінде арнайы семинарлар ұйымдастырылатын болады. Банктермен де ынтымақтастық орнату жоспарланған: мекемелер өз клиенттерін алаяқтық схемалар туралы уақтылы ескертіп отырады. Уәлибек Әбдірайымов та осы бастамаға жеке деңгейде қолдау жариялады — ол әлеуметтік желілерінде регулярлы ақпараттық роликтер орналастыруды ұсынды.

Бүгінгі іс-шара Тұран ауданы тұрғындары үшін тек ескерту мен насихат қана емес, нақты қоғамдық белсенділіктің үлгісі болды. Мемлекет пен азаматтық қоғамның, полиция мен мәдениет өкілдерінің бірігуі — заман талабы. Цифрлық алаяқтыққа қарсы күрес тек сот залдарында ғана емес, әрбір ауылда, әрбір базарда, әрбір отбасылық дастарханда жүргізілуі тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі шара — тек оқиға емес, жаңа мәдениеттің бастауы болды деп айтуға толық негіз бар. Тұрғындар ақпараттанды, ынтымақтасты және мынадай бір қарапайым ақиқатты тағы бір рет еске түсірді: ең тиімді қорғаныс — сауаттылық пен абайлылық.