17 маусым 2026 жыл. Шымкент қаласында зейнеткерлер арасында қаржылық сауаттылықты арттыруға бағытталған ерекше форум өтті. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында ұйымдастырылған бұл шара Қаржылық мониторинг агенттігінің бастамасымен «Заң мен тәртіп» акциясының бір бөлігі ретінде өткізілді. Республика бойынша алаяқтық жағдайлары жыл сайын артып отырған шақта, осындай іс-шаралардың маңызы ерекше зор екені сөзсіз.

Бүгінде алаяқтар өз қылмыстарын жасау үшін барынша күрделі және жасырын тәсілдерге жүгінеді. Олар банк қызметкерлері, полиция офицерлері, курьерлер немесе тіпті жақын туыстар болып бейімделеді. Жәбірленушілердің басым бөлігі — егде жастағы адамдар, яғни зейнеткерлер. Бұның себебі қарапайым: ересек ұрпақ жаңа технологиялармен таныстыруда кейінге қалып, интернет алаяқтықтың күрделі схемаларын тану қиынға соғады. Статистикаға сүйенсек, Қазақстанда тіркелген телефондық және интернет-алаяқтық жағдайларының 60 пайыздан астамы 55 жастан жоғары адамдарға тиесілі. Бұл цифрлар мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдарды осы мәселеге бірлесіп кірісуге мәжбүр етеді.

Шымкент тұрғыны, зейнеткер Шолпан Қалмұрзаева форумда өз тәжірибесімен бөлісті. «Маған мошенниктер үнемі қоңырау шалады. Мұндай қоңыраулар өте көп болады. Кім екенін сұрасам, жауап бермей, сөзді басқа жаққа бұрады. Мен дереу трубкамды қоямын да, одан әрі сөйлеспеймін. Барлығына абай болуды кеңес беремін», — дейді ол. Бұл сөздер залда отырған барша зейнеткердің жүрегіне жетті, өйткені мұндай жағдай — олардың көпшілігіне таныс шындық. Кейбір қатысушылар телефон алаяқтарынан ақша жоғалтқан жақындары туралы айтып, жылап жіберді. Форум тек ақпараттық шара емес, жандарды жарастыратын эмоционалды кездесуге де айналды.

Шымкент қаласы бойынша экономикалық тергеу департаментінің ресми өкілі Аружан Алжан іс-шараның мақсатын нақты тұжырымдады: «Біздің басты міндетіміз — зейнеткерлердің қаржылық сауаттылығын арттыру және оларды интернет-алаяқтардан қорғауды үйрету. Ең кең тараған алдау схемалары, жаңа тенденциялар мен зұлымдықтарды уақытында тануға болатын белгілер туралы хабарлаймыз». Департамент мамандарының айтуынша, соңғы бір жыл ішінде ғана Шымкентте алаяқтыққа байланысты 400-ден астам іс тіркелген, олардың ішіндегі зиян сомасы миллионнан асқан жағдайлар да жеткілікті. Мұндай ауқымды шығын тек материалдық ғана емес, моральдық зардап та тигізеді: алданған адам өзіне деген сенімін жоғалтып, жабырқауға ұшырайды.

Форумда қаржылық пирамидалар тақырыбына ерекше назар аударылды. Мамандардың мәліметінше, мұндай алаяқтық схемалардың жиі жәбірленушілері — егде жастағы әйелдер. «Тез және оңай табыс» уәдесімен азғырылған олар барлық жинақтарын жоғалтып алады. Сарапшылар заңды инвестициялық құралдармен күмәнді ұсыныстарды ажырата білуді үйретті: лицензияланған компаниялар ешқашан «кепілдік берілген» немесе «тәуекелсіз» жоғары табыс уәде етпейді, шарт жасасу үшін асықтырмайды және ашық ақпараттан жасырынбайды. Осы қарапайым үш ереже ғана адамды пирамидаға тап болудан сақтай алады. Форум қатысушылары бұл білімді ерекше ілтипатпен қабылдады.

Іс-шараны ұйымдастырушылар алаяқтыққа қарсы кешенді жұмысты тұрақты жүргізу қажеттілігін атап өтті. Бір форуммен шектелмей, ауылдық жерлерде, мәдени орталықтарда және зейнеткерлер үйлерінде де осындай кездесулер ұйымдастыру жоспарланып отыр. Себебі алаяқтардың тактикасы үнемі өзгереді: жасанды интеллект көмегімен дауыс пен бейнені жасандырып, таныс адамның атынан хабарласу жағдайлары да тіркеле бастады. Бұл технологиялық алаяқтықтың жаңа, өте қауіпті деңгейі. Мемлекеттік органдар осы тәуекелдер туралы халықты заманауи тілде, түсінікті форматта хабарландыра білуі тиіс.

Қоғамдық пікір де осы мәселеде белсене. Шымкент тұрғындары форумнан кейін өздері бейресми «ескерту топтары» құрып, отбасыларындағы ересектерге алаяқтықтың жаңа тәсілдері туралы хабарлап отырады деп шешті. Зейнеткерлердің бірі: «Бұрын мен мұндай жағдайда не істерімді білмедім. Ал қазір — білемін. Ең бастысы: асықпа, куәландыр, қоңырауды кес» — деді. Бұл қарапайым, бірақ тиімді алгоритм. Тәжірибелі мамандар айтқандай, алаяқтардың ең күшті қаруы — асығыстық пен үрейді пайдалану. Сол себепті баяулату, тексеру және сенімді адамға кеңесу — ең маңызды қорғаныш.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы бүгінгі таңда республиканың барлық өңірлерін қамтып, мыңдаған адамдардың хабардарлығын арттыруда. Тек Шымкентте ғана биылғы жылдың алты айы ішінде мұндай форумдарға 3 000-нан астам адам қатысқан. Болашақта жобаны мектеп оқушыларына да таратып, ата-аналар мен балалардың бірлесіп алаяқтыққа қарсы білім алуын қамтамасыз ету ойластырылуда. Себебі жас ұрпақ та — социалдық желілер арқылы жүргізілетін алаяқтықтың жиі нысанасына айналып отыр. Сонымен, бұл жоба жалғыз шара емес — ол елдің болашағын қорғауға бағытталған жүйелі ұзақмерзімді стратегияның бір буыны. Шымкент форумы осы стратегияның маңызды беті болып тарихта қалды.