18 маусым 2026 жылы Шымкент қаласында «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында маңызды диалогтық алаң өтті. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың заманауи тәсілдеріне арналған бұл кездесу мемлекеттік қызметкерлерді, ғалымдарды, азаматтық қоғам өкілдерін және жастарды бір үстел басына жинады. Ашық форматта өткен іс-шара барысында қатысушылар сарапшыларға сұрақ қоюға және өз пікірлерімен бөлісуге мүмкіндік алды.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2024 жылы іске қосылғаннан бері елдің барлық өңірлерінде жүздеген іс-шара өткізді. Жобаның негізгі мақсаты — цифрлық технологиялар арқылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұру механизмдерін нығайту және халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру. Оңтүстік Қазақстан аймағы үшін бұл іс-шара ерекше маңызды: өңір мемлекеттік қызметтердің тығыздығы жоғары аудан болып табылады және халық тығыздығы жағынан республикада бірінші орынды иеленеді. Мамандардың бағалауынша, сыбайлас жемқорлыққа қатысты шағымдардың 30 пайыздан астамы осы өңірден келіп түседі, бұл жергілікті деңгейде профилактикалық жұмысты жандандырудың өткірлігін дәлелдейді.

Кездесуде талқыланған негізгі мәселелердің бірі — «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңға енгізілген өзгерістер мен толықтырулар болды. Профильді ведомство өкілдері жаңа нормалардың мемлекеттік қызметкерлердің әлеуметтік қорғалуын арттыруға және олардың жауапкершілігін күшейтуге бағытталғанын атап өтті. Профилактика басқармасының басшысы Аянай Раева: «Жаңа заң бойынша мемлекеттік қызметкерлердің әлеуметтік қорғанысына, еңбекақысы мәселелеріне және жауапкершіліктерін арттыруға қатысты бірқатар өзгерістер қарастырылған», — деп мәлімдеді. Бұл өзгерістер мемлекеттік қызметті неғұрлым тартымды және қолжетімді етуді көздейді, сонымен бірге жемқорлыққа ұрынудың алдын алуға бағытталған. Заң сарапшылары жаңа нормалар мемлекеттік аппараттағы ашықтық деңгейін айтарлықтай жоғарылатады деп болжайды.

Іс-шарада сөз алған М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университетінің доценті Сәкен Мәжімбеков жемқорлықтың психологиялық табиғатына тоқталды. «Айтуынша, алтынды көрген пері де жолдан таяды. Өкінішке орай, мұндай жағдайлар біздің салада да кездеседі. Сондықтан мен мұндай іс-шаралар көп болуы керек деп есептеймін. Адамдарда осы мәселеге дұрыс көзқарас пен жемқорлыққа қарсы күрестің қажеттілігін түсіну қалыптасуы маңызды», — деді ғалым. Бұл сөздер залды толтырған тыңдаушыларда терең ой қалдырды. Шынында да, жемқорлыққа қарсы күрес тек заңды тетіктермен шектелмей, адамдардың ішкі моральдық ұстанымын қалыптастырумен де тікелей байланысты. Университет қабырғасында жемқорлыққа қатысты оқиғалар туралы деректерді жалпыға ортақ талқылауға шығару — өсіп келе жатқан буынды адал өмір сүруге баулудың тиімді тәсілі.

Мәжілістің тағы бір маңызды бағыты — мемлекеттік басқару жүйесінде ашықтық пен әділдік принциптерін қалыптастыру болды. Қатысушылар электронды үкімет платформаларының жемқорлыққа қарсы мүмкіндіктерін, мемлекеттік сатып алу процестерінің ашықтығын арттыру жолдарын және азаматтардың бақылау функцияларын кеңейту мәселелерін қарастырды. Цифрлық құралдар — электронды кезек жүйелері, онлайн шағым порталдары, ашық деректер платформалары — бюрократиялық өктемдікті азайтудың тиімді тетіктері ретінде бағаланды. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, осындай цифрлық реформалар жүргізген елдерде сыбайлас жемқорлықтың деңгейі орташа есеппен 20-25 пайызға төмендейді.

Іс-шара барысында азаматтық белсенділіктің рөліне ерекше назар аударылды. Сарапшылардың пікірінше, жемқорлыққа қарсы профилактика тек заңды қатаң сақтауға ғана емес, қоғамда кез келген сыбайлас жемқорлық көріністеріне деген төзімсіздікті қалыптастыруға да негізделуі тиіс. Бүгінгі таңда Қазақстандықтардың жемқорлық фактілері туралы хабарлауы жылдан жылға артып келеді: 2025 жылы «электронды өтініш» порталы арқылы 47 мың астам шағым тіркелді, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 18 пайызға жоғары. Бұл цифрлар халықтың белсендіктерінің артқанын және жемқорлыққа деген қоғамдық төзімсіздіктің күшейіп келе жатқанын куәландырады. Дегенмен мамандар бұл жолда әлі де алғасуға болатын қадамдар жеткілікті екенін мойындайды.

Диалогтық алаңдар осындай мақсаттарды жүзеге асырудың тиімді құралы ретінде танылуда. Шымкентте өткен кездесуге 200-ден астам адам қатысты: олардың арасында мектеп мұғалімдері, студенттер, кәсіпкерлер, жергілікті әкімшілік өкілдері мен журналистер бар еді. Қатысушылар іс-шараны жоғары бағалады: сауалнама бойынша 89 пайызы осындай кездесулердің жиі өткізілуін қолдайтынын білдірді. Іс-шараны ұйымдастырушылар бұл жобаны жыл бойы жалғастырып, аудандық деңгейде де диалогтық алаңдар өткізуді жоспарлап отыр.

Шымкенттегі іс-шара — жемқорлыққа қарсы күрестің кешенді тәсілін талап ететінін тағы бір мәрте дәлелдеді. Заңнамалық реформа, цифрлық ашықтық, азаматтық білім және қоғамдық диалог — осының барлығы бір-бірімен тығыз байланысты. Мамандардың болжамынша, осындай жүйелі жұмыс нәтижесінде Қазақстан алдағы бес жылда Transparency International сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде бірнеше позицияға жоғарылауы мүмкін. Негізгісі — жемқорлыққа қарсы күресті жеке кампания ретінде емес, мемлекет пен азаматтардың ортақ міндеті ретінде қарастыру. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы осы жолда салынған маңызды кірпіштердің бірі болып табылады.