Қазіргі цифрлық дәуірде білім беру саласындағы технологиялық өзгерістер жеделдей түсуде. Мектептер тек білім ошағы ғана емес, сонымен бірге заманауи цифрлық инфрақұрылымның бір бөлігіне айналып барады. Осындай өзгерістердің бірі — Шымкент мектептерінде енгізілген биометриялық бақылау жүйесі. 18 маусым 2026 жыл күні белгілі болған соңғы деректерге сәйкес, Alaqan Mektep жүйесі қала бойынша шамамен 100 жалпы білім беретін мектепті қамтыған. Бұл — тек техникалық жаңалық емес, сонымен бірге оқушылардың жеке деректерін қорғау мәселесін қоғамның назарына шығарған маңызды оқиға.

Жүйенің пайда болуы кездейсоқ емес. Мемлекет басшысының цифрлық инфрақұрылымды дамыту жөніндегі тапсырмасы мен ҚР Білім және ғылым министрінің 2022 жылғы 30 наурыздағы № 117 бұйрығы негізінде білім беру ұйымдарын кіруді бақылау және басқару жүйелерімен жарақтандыру жұмыстары басталды. Сол кезден бері биометриялық технологиялар мектептерге бірте-бірте енді. Алғашқы кезеңде жүйе бірнеше пилоттық мектепте сынақтан өткізіліп, оң нәтиже бергеннен кейін кеңірек ауқымда қолданысқа енгізілді. Білім министрлігінің өкілдері бұл жүйенің мектепке кіру рәсімдерін оңтайландырып, оқушылардың қауіпсіздігін арттырғанын атап өтті.

Alaqan Mektep жүйесі техникалық тұрғыдан алғанда айтарлықтай күрделі. Жүйе оқушының алақан параметрлерін биометриялық сенсорлар арқылы тіркейді де, бұл деректерді шифрланған цифрлық хэш-кодқа — математикалық шаблонға — айналдырады. Маңыздысы: алақан суреті немесе кескіні жүйеде сақталмайды. Тек қайта қалпына келтіруге мүмкін емес математикалық үлгі ғана базада орналасады. Жүйенің жасаушысы мен иесі — «Alaqan Technologies» ЖШС. Деректер операторлары ретінде мектептер немесе жергілікті білім басқармалары белгіленген, олар жасалған шарттар аясында жұмыс істейді. Серверлік инфрақұрылым Қазақстан аумағындағы қорғалған деректер орталықтарында орналасқан, ал деректерге қол жеткізу мүмкіндігі қатаң регламентпен шектелген.

Жиналған биометриялық деректер үш негізгі бағытта пайдаланылады: мектепке кіруді бақылау, сабақ берудің есебін жүргізу, сондай-ақ тамақтану мен жекелеген мектептік қызметтердің қолма-қол ақшасыз төлемін ұйымдастыру. «Бұл жүйе ата-аналарға баласының мектепке уақытылы келгені туралы нақты ақпарат береді. Ол қауіпсіздікті де, ыңғайлылықты да арттырады», — деп атап өтті Шымкент қаласының бір мектеп директоры. Деректер үшінші тараптарға берілмейді және тек жабық білім беру жүйесі ішінде пайдаланылады.

Заңнамалық негіз тұрғысынан жүйе ҚР «Жеке деректер және оларды қорғау туралы» Заңы мен ақпараттық қауіпсіздік нормаларына сүйенеді. Министрлік биометриялық деректердің аса сезімтал ақпарат санатына жататынын және тек заңнама шеңберінде өңделетінін ерекше атап өтті. Кәмелетке толмаған оқушылардың деректерін өңдеу ата-аналардың немесе заңды өкілдерінің жазбаша келісімімен ғана жүзеге асырылады. Жүйеден бас тарту жағдайында мектептер баламалы сәйкестендіру тәсілдерін ұсынуға міндетті — ID-карталар, пластикалық жіберу билеттері немесе QR-кодтар. Маңызды қағида: бас тарту баланың білім алу құқығын шектеуге негіз бола алмайды.

Алайда жүйе қоғамда біркелкі қабылданбайды. Бір топ ата-аналар балаларының биометриялық деректерінің жинақталуына мазасыздық білдіреді. «Мен баламның мектепте оқуын қалаймын, бірақ оның алақан деректерінің қандай жүйеде сақталатынын, ол деректерге кімдер қол жеткізе алатынын толық білгім келеді», — деді атын жария етпеуді өтінген Шымкент қаласының тұрғыны. Цифрлық конфиденциалдылық саласындағы сарапшылар да жүйенің ашықтығын арттыру қажеттігін, атап айтқанда тәуелсіз техникалық аудит нәтижелерін жариялауды ұсынып отыр. Жалпы ақпараттық қауіпсіздік саласының мамандары биометриялық деректердің кез келген жүйеде жинақталуы белгілі бір тәуекелдермен байланысты екенін еске салады: кибершабуыл немесе деректердің жоғалу мүмкіндігі ешқашан нөлге тең болмайды.

Salыстырмалы тұрғыдан қарасақ, биометриялық технологияларды мектептерде пайдалану — тек Қазақстанға тән құбылыс емес. Ресей, Қытай, Үндістан және бірқатар Еуропа елдерінде де оқушылардың биометриялық сәйкестендіру жүйелері сынақтан өткізілуде немесе жұмыс істеуде. Алайда кожамдық реакция мен заңнамалық реттеу тәсілдері елден елге айтарлықтай өзгереді. Еуропалық одақта жасалынған GDPR регламенті балалардың жеке деректерін өңдеуге аса қатаң талаптар қояды. Қазақстан үшін де осындай жолмен — реттеуші базаны нығайту арқылы — алға жылжу өзекті болып табылады.

Жүйенің болашағы туралы айтар болсақ, «Alaqan Technologies» ЖШС өз платформасын жетілдіре беретінін және жаңа мектептерге кеңейтуді жоспарлап отырғанын хабарлайды. Жоба жеке инвестиция есебінен қаржыландырылады, ал енгізу сервистік қызмет немесе мемлекеттік-жеке серіктестік үлгісі бойынша жүзеге асырылады. Мамандардың пікірінше, жүйенің кең таралуы үшін мемлекет тарапынан нормативтік база мен бақылау тетіктерін одан әрі жетілдіру, деректерді сақтау мерзімін нақты белгілеу және ата-аналармен тұрақты ашық диалог жүргізу қажет. Технологиялық прогресс пен жеке деректерді қорғау арасындағы тепе-теңдікті табу — бүгінгі Қазақстан білім жүйесінің ең өзекті міндеттерінің бірі болып қала береді.