Қазақстандағы цифрлық алаяқтық пен интернет-қаулардың саны жыл сайын өсіп келеді. 22 маусым 2026 жыл күні Шымкент қаласының IT-хабы мен құқық қорғау органдарының бірлескен жобасы ресми іске қосылды — «Киберқалқан Қазақстан» бастамасы аясында тұрғындарға арналған практикалық оқыту тренингтерінің алғашқы сериясы өз жұмысын бастады. Бұл оқыту іс-шараларының негізгі мақсаты — қарапайым азаматтарды, әсіресе зейнеткерлер мен әлеуметтік жағынан осал топтарды, цифрлық алаяқтықтан, жалған қаржылық пирамидалардан және интернеттегі алдаудың күрделі схемаларынан қорғаудың нақты дағдыларымен қаруландыру болып табылады.

Бастамалардың тарихына үңілсек, «Киберқалқан Қазақстан» жобасы бірнеше жыл бұрын республикалық деңгейде тұжырымдамалық негіздерін қалаған ірі мемлекеттік бағдарламалардың бірі ретінде аталып өтілгені белгілі. Алайда осы уақытқа дейін тренинг форматында тікелей халықпен жұмыс жүргізу мүмкіндігі жекелеген пилоттық аудандармен ғана шектеліп келді. Шымкент IT-хабының жергілікті бастамасы бұл олқылықты толтыруға тырысып, облыс орталығы болып табылатын Шымкент қаласынан бастап, практикалық білім беруді кең ауқымда жолға қоюды алға мақсат қойды. Хаб мамандары мен полиция департаментінің киберқылмыс бөлімінің тергеушілері бірге жұмыс істей отырып, оқыту бағдарламасын жасақтады.

Неліктен бұл бастама қазір өзекті? Соңғы үш жылда Қазақстанда финтех-алаяқтыққа байланысты тіркелген шағымдардың саны екі есеге артты. Ұлттық банктің деректері бойынша, жалғыз 2025 жылы ғана азаматтардың жалған инвестициялық платформалар мен пирамидалық схемалар арқылы жоғалтқан қаражатының жалпы сомасы 47 миллиард теңгеден асып кетті. Бұл деректер Оңтүстік Қазақстан облысын да айналып өткен жоқ: аймақта цифрлық алаяқтыққа шалдыққан азаматтардың 38 пайызы 55 жастан асқан адамдар болып табылады. Дәл осы себеп зейнеткерлер мен зейнетке шығу жасына жеткен тұлғаларды тренинг бағдарламасының басым мақсатты тобына айналдырды.

Оқыту тренингі үш модульден тұрады. Бірінші модульде қатысушылар телефон арқылы жасалатын банктік алаяқтықтың, жалған банк қызметкерлері мен «ұтыс» хабарламаларының схемаларын практикалық тапсырмалар арқылы танып үйренеді. Екінші модульде интернеттегі жалған инвестициялық сайттар мен криптовалюталық алаяқтық тетіктері талданады — мұнда нақты деректер мен өміршең мысалдар пайдаланылады. Үшінші модуль жалған қаржылық пирамидаларды анықтауға арналған: қатысушыларға «қызыл жалауларды» — яғни алаяқтыққа тән белгілерді — тануға арналған арнайы дидактикалық материалдар таратылады. Тренерлердің айтуынша, тәжірибелік жаттығулар теориялық білімнен де тиімдірек нәтиже беруде.

Оқыту іс-шарасының жетекші тренері, Шымкент IT-хабының киберқауіпсіздік жөніндегі маманы Дәурен Сейітов: «Біз алғашқы тренинг сессияларында бірден байқадық — адамдар мұндай схемалардың бар екенін жалпы ұғымда біледі, бірақ нақты жағдайда өздерін дұрыс ұстай алмайды. Бізде зейнеткер апалар бар болды, олар телефоннан «банк қызметкері» хабарласқанда не айтуды білмейді. Міне, осыны өзгерту үшін бізге практикалық жаттығулар өте маңызды» деп атап өтті. Оның сөзін Шымкент қала полиция департаментінің киберқылмыс бөлімінің бастығы Болат Әлімбеков та қуаттады: «Бізге жай ғана ақпарат беру жеткіліксіз. Адам нақты ситуацияны модельдеп, дабылды уақытында анықтай білуі керек. Бұл тренинг форматы — ең дұрыс тәсіл».

Бастама туралы қауымдастықтың реакциясы да оптимизмге толы. Тренингке алғашқы апта ішінде 240-тан астам тұрғын тіркелді, бұл ұйымдастырушылардың бастапқы күтуін айтарлықтай еселеді. Шымкенттің Аль-Фараби ауданынан келген зейнеткер Зейнеп Мырзаханова өзінің алғашқы тренинг сессиясынан кейінгі ойын бөлісті: «Мен телефоннан менің шотыма «бөтен кіру болды» деп хабарласқанда не істеу керектігін білмей, дал болдым. Тренингтен кейін қадамдар анық болды. Ең бастысы — телефонды бірден қоюды үйрендім». Мұндай реакциялар тренинг бағдарламасының нысанға дәл тиіп жатқанының куәсі.

Болашақ перспективалары тұрғысынан алғанда, Шымкент тәжірибесі республикалық деңгейде үлгі ретінде қарастырылу мүмкіндігіне ие. Жоба жетекшілері 2026 жылдың соңына дейін Оңтүстік Қазақстан облысының барлық ірі аудандарын қамту мақсатын қойды — жалпы 15 000-нан астам тұрғынды оқыту жоспарланып отыр. Оған қоса, зейнеткерлер үйлерімен және мүмкіндігі шектеулі азаматтарға арналған мекемелермен ынтымақтастық арқылы мобильді тренинг форматы да дайындалуда. Цифрлық сауаттылықты арттыру бүгінде тек техникалық мәселе емес — ол бүкіл қоғамның тұрақтылығы мен қауіпсіздігіне тікелей байланысты стратегиялық міндет. Шымкент IT-хабының бұл бастамасы сол міндетті шешудегі нақты қадам болып табылады. Мемлекет пен азаматтық қоғамның, технология мамандарының және құқық қорғау органдарының бірлесе жұмыс жасауы ғана цифрлық кеңістікті барлық қазақстандықтар үшін қауіпсіз ортаға айналдыра алады.