22 маусым 2026 жылы Түркістан облысы мен Шымкент маңында Қазақстан тарихындағы ең ауқымды атмосфералық мониторинг жобасы ресми түрде жұмысын бастады. «Қазгидромет» агенттігі іске қосқан бұл жоба аясында 39 цифрлық метеостанция арқылы жиналған бес жылдық деректер негізінде жасанды жауын-шашынды арттыру технологиясы қолданылмақ. Су қоймаларын толтыру мен ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз ету мақсатын көздейтін бұл бастама аймақтың болашақ дамуы үшін стратегиялық маңызға ие.

Оңтүстік Қазақстан — елдің ең тығыз қоныстанған өңірлерінің бірі. Жалпы халқы үш миллионнан асатын Түркістан облысы мен Шымкент қаласының су мәселесі жыл санап шиеленісіп келеді. Сырдарияның ағыны соңғы он жылда орта есеппен 18 пайызға азайған, ал өңірдегі негізгі су қоймалары өздерінің жобалық қуатынан тек 40–55 пайыз деңгейде толып тұр. Климаттың өзгеруіне байланысты жауын-шашынның мөлшері азайып, булану қарқыны артқан жағдайда дәстүрлі суландыру жүйелері жетіспейтін болды. Дәл осы себеп Қазгидрометті жаңа технологиялық шешімдерді іздестіруге итермеледі.

Жобаның техникалық негізін құрайтын 39 цифрлық метеостанция 2021 жылдан бері жұмыс істейді. Бұл стансалар температура, ылғалдылық, атмосфералық қысым, жел бағыты мен жылдамдығы, сонымен қатар бұлттың пайда болу жағдайлары туралы деректерді тәулік бойы жинастырады. Жиналған бес жылдық мәліметтер жасанды интеллект алгоритмдері арқылы талданып, ең тиімді бұлтты «өңдеу» кезеңдері анықталады. Нәтижесінде арнайы реагенттер — күміс йодид кристалдары мен сұйытылған азот — тікелей қалыптасқан бұлт массаларына нүктелік түрде енгізіледі. Бұл технология судың конденсация процесін жылдамдатып, жаңбыр тамшыларының пайда болуын күшейтеді.

«Қазгидромет» Оңтүстік өңіраралық орталығының директоры Нұрғали Бекқалиев осы жобаның ерекшелігін атап өтті: «Бізге дейін де жауын-шашынды арттыру тәжірибесі жасалды, бірақ ол негізінен интуитивті сипатта болды. Қазір біз нақты деректерге сүйенеміз. 39 станцияның берген ақпараты бұлттың қандай биіктікте, қандай су тамшылары концентрациясымен қалыптасатынын нақты анықтауға мүмкіндік береді. Бұл реагентті дәл уақытында, дәл жерге енгізуді қамтамасыз етеді». Сарапшының пікірінше, жаңа жүйе жауын-шашын мөлшерін мақсатты аймақтарда 15-25 пайызға дейін арттыра алады.

Мемлекеттік деңгейде де бұл бастамаға қолдау күшті. Экология және табиғи ресурстар министрлігі жобаны 2025 жылы бекітілген «Су Қазақстаны — 2030» бағдарламасының ажырамас бөлігі ретінде қарастырады. Ауыл шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша, Түркістан облысында 2024 жылы қуаңшылық салдарынан 120 мың гектар егіс жерінде өнім шығымы 30 пайызға төмендеді. Осы шығынның алдын алу жасанды жауын-шашын бағдарламасының басты мақсаттарының бірі болып табылады. Сондай-ақ аймақтағы Шардара, Бөген және Ордабасы су қоймаларының деңгейін тұрақтандыру да жобаның күн тәртібінде.

Бұл технология Қазақстан үшін жаңа болғанымен, дүние жүзінде оның тарихы онжылдықтарға саяды. Қытай 1950-жылдардан бастап бұлт «себу» тәсілін қолданып келеді және бүгінде бұл тәжірибе аймақтардың 60 пайызын қамтиды. АҚШ-та Колорадо мен Юта штаттары осы технологияның көмегімен жыл сайын су қоймаларын қосымша 400 миллион текше метр сумен толықтырады. ОАЭ болса «Ұлттық жауын-шашын арттыру бағдарламасы» аясында дрон технологиясын бұлтты «шартылдату» үшін табысты пайдаланады. Қазақстанның бұл тәжірибелерден алған сабақтары мен бейімдеген шешімдері жергілікті климаттық жағдайларға сәйкес келетіні маңызды.

Алайда жобаға деген қоғамдық пікір біртекті емес. Шымкент тұрғындарының бір бөлігі атмосфераға реагенттер енгізудің адам денсаулығына ықпалы туралы алаңдаушылық білдіруде. Экологтар мен азаматтық белсенділер күміс йодидінің топырақ пен суға жиналу мәселесін көтерді. «Қазгидромет» мамандары бұл мәселені ашық түрде талқылауға дайын екендіктерін мәлімдеп, реагенттің жерге түсетін мөлшері 1 шаршы километрге шамамен 10 грамм деңгейінде болатынын, бұл ДДҰ стандарттарынан мыңдаған есе аз екенін дәлелдеді. Шымкент экология басқармасы осы деректерді тәуелсіз тексеруді бастады.

Жобаның болашағы перспективалы. Оны жүргізушілер 2026-2027 жылдарда алынған нәтижелерге сүйене отырып, бағдарламаны Алматы облысы мен Жетісу өңіріне кеңейтуді жоспарлайды. Бастапқы болжамдар бойынша, жылына 200-250 миллион текше метр қосымша су алу мүмкіндігі бар. Бұл Шардара су қоймасын тұрақты толықтыруға жеткілікті. Климат өзгерісіне бейімделу жолындағы бұл қадам Қазақстанның «Жасыл экономика» стратегиясымен де үйлесімді. Ғалымдар, инженерлер мен жергілікті халық бірлескен күш-жігермен осы бірегей тәжірибені нәтижелі аяқтауды мақсат тұтады. Алда — жасанды жауынды табиғи дамудың серігіне айналдырудың жолы.