3 тамыз 2026 жыл. Шымкент қаласында полиция қызметкерлері синтетикалық есірткінің ірі партиясын тасымалдап келе жатқан ерлі-зайыптыларды ұстады. Операция Қазақстан Ішкі істер министрлігінің «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында жүзеге асырылды. Бұл оқиға елдің оңтүстік өңіріндегі есірткі тасымалына қатысты ірі тергеу шараларының бірі болып саналады.

Тергеу деректеріне сәйкес, Қарағандының 48 жастағы тұрғыны және оның 37 жастағы жұбайы жеке автокөліктерімен Алматыдан Шымкентке мефедрон тасымалдап бара жатқан. Есірткіні оңтүстік өңірлерде одан әрі таратуды жоспарлағандары белгілі болды. Автокөліктің багажнигінен герметикалық орамға оралған төрт бума есірткі табылды. Олардың жалпы салмағы екі килограмға жуық болды. Анықталған зат — мефедрон, яғни катинон тобына жататын синтетикалық есірткі. Бұл зат жастар арасында кеңінен таралып, соңғы жылдары Қазақстандағы есірткі нарығының негізгі «тауарларының» біріне айналды.

Ұсталғандардың ұялы телефондарын тексерген барысында тергеушілер маңызды дәлелдер тапты. Гаджеттерде интернет-есірткі дүкенінің кураторымен жазысқан хат-хабарлар, есірткі тасымалына берілген тапсырмалар, сондай-ақ криптовалюта арқылы жасалған төлемдер туралы мәліметтер сақталған болатын. Бұл мәліметтер аталған ерлі-зайыптылардың кездейсоқ «тасымалшылар» емес, ұйымдасқан интернет-желіде жұмыс істейтін буынның бір бөлігі екенін айқын көрсетеді. Криптовалюта арқылы сыйақы алу схемасы — қазіргі заманғы есірткі бизнесінің цифрлық бейімделуінің айқын белгісі.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы — ІІМ-нің интернет-кеңістіктегі есірткі саудасына қарсы бағытталған кешенді бағдарламасы. Жоба аясында арнайы аналитикалық топтар даркнет-алаңдарды, мессенджерлерді және әлеуметтік желілерді бақылайды. 2023 жылдан бастап жұмыс істеп келе жатқан бұл бағдарлама бойынша бүгінге дейін жүздеген есірткі тасымалдаушы мен таратушы ұсталды. ІІМ мәліметтеріне сүйенсек, тек 2025 жылдың өзінде ғана Қазақстан бойынша 1 200-ден астам есірткіге байланысты қылмыстық іс ашылды. Солардың 40 пайызға жуығы интернет-арналар арқылы жүзеге асырылған сауда-саттықпен байланысты болып шықты. Шымкент — есірткі тасымалының географиялық тоғысқан нүктесі ретінде ерекше назар аударуды қажет ететін мегаполис. Өйткені қала Орта Азия мен Ресей бағытындағы транзиттік дәліз бойында орналасқан.

Есірткіге қарсы күрес саласындағы сарапшылар бұл ұстауды жүйелі жұмыстың нәтижесі деп бағалайды. Криминолог Асқар Дүйсенов: «Бұл оқиға бізге екі нәрсені көрсетеді. Біріншіден, есірткі желілері бүгін отбасылық буындарды да пайдаланады, бұл — олардың конспирациялық тактикасы. Екіншіден, «Киберқалқан» жобасы тек виртуалды емас, нақты нәтижелер береді», — деп атап өтті. Шымкент қаласының ішкі істер департаменті өкілі де операцияның нәтижелі болғанын растай отырып, есірткіге қарсы жұмысты күшейту бағытындағы шаралардың жалғасатынын хабарлады.

Ерлі-зайыптылардың үш кәмелетке толмаған баланы тәрбиелейтіні қоғамда ерекше алаңдаушылық туғызды. Психологтар мен балалар құқықтарын қорғаушылар бұл жағдайда кәмелетке толмағандардың болашағына алаңдайтынын жасырмайды. «Ата-аналарының заңсыз іспен айналысуы — балалар үшін екі жақты зардап. Алдымен — моральдық дағдарыс, содан соң — отбасы тіршілігінің бұзылуы», — деді балалар психологы Гүлнар Сейтқали. Балалардың кімнің қарамағына берілетіні, оларға психологиялық көмек ұсынылатыны — мемлекеттік органдар шешуге тиіс мәселелер. Бұл жағдай есірткі бизнесінің тек қылмыскерлерге ғана емес, олардың жанұяларына да орны толмас зиян тигізетінін тағы бір рет дәлелдеді.

Тергеу кезінде ерлі-зайыптылардың екеуі де кінәсін мойындаған. 37 жастағы ер адамның медициналық тексеруден өткенде каннабис тобына жататын есірткі заттарын қолданғаны анықталды. Бұл мән-жай оның тек тасымалдаушы ғана емес, есірткіні пайдаланушы да болғанын меңзейді. Заңгерлердің пікірінше, мойындаған жауап пен дәлелдік база ескеріле отырып, екеуі де ауыр жаза алуы мүмкін. Қазақстан Қылмыстық кодексінің 297-бабы бойынша есірткіні ұйымдасқан топпен ірі мөлшерде тасымалдаған үшін он бес жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. Ерлі-зайыптылар қазіргі уақытта уақытша ұстау изоляторына орналастырылып, тергеу жалғасуда.

Бұл оқиға Қазақстандағы есірткі трафигінің жаңа бетін ашып, цифрлық технологиялардың қылмыстық мақсатта пайдаланылуына жаппай назар аудартты. Мамандардың болжамынша, интернет пен криптовалюта арқылы жұмыс жасайтын есірткі желілерімен күресу үшін заңнамалық база мен техникалық мүмкіндіктерді одан әрі жетілдіру қажет. ІІМ өкілдері «Киберқалқан» жобасының қаржыландыруын арттыру және цифрлық тергеу топтарының санын көбейту жоспарлары бар екенін жеткізді. Қоғам мен мемлекет бірлесе қарсы тұрмаса, мынадай жағдайлардың алдын алу мүмкін емес. Шымкенттегі бұл ұстау — заңның қолы ұзын екенінің, ал цифрлық кеңістіктің ешқандай «анонимдік кепілдік» бермейтінінің тағы бір айқын дәлелі.