4 тамыз 2026 жыл. Қазақстанның үшінші мегаполисі Шымкент қаласы цифрлық қауіпсіздік тарихындағы жаңа бетті ашты. Президенттің қалаларды цифрландыру және қоғамдық тәртіпті нығайту жөніндегі тапсырмасын жүзеге асыру барысында «Smart Shymkent» бағдарламасы аясында қосымша он алты заманауи дрон іске қосылды. Бұл қадам Шымкентті Орталық Азиядағы ең озық «ақылды қала» жүйесін пайдаланушылардың қатарына қосатын маңызды оқиғаға айналды.

Бастаманың тарихы 2023 жылдан бастау алады. «Қазақтелеком» АҚ мен Шымкент қаласы әкімдігі арасында ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойылып, пилоттық жоба іске қосылды. Алғашқы кезеңде бес дрон орнатылып, олардың көмегімен бір жыл ішінде үш жүз елуден астам әуе мониторингі жүргізілді. Нәтижелер шынымен де қуантарлық болды: дрондар төтенше жағдайлардың алдын алуда, экологиялық бақылауда және заңсыз құрылыстарды анықтауда жоғары тиімділік көрсетті. Пилоттық жобаны бағалаған мамандар оның табысты екендігін бірауыздан мойындады, осыдан кейін жобаны кеңейту туралы шешім қабылданды. Биылдан бастап жүйеге тағы он алты дрон қосылып, барлығы жиырма бір аппарат қаланың бақылау торабын толыққанды қамтыды.

Жаңа дрондар стратегиялық маңызды нысандардың шатырларына — мектептерге, мәдениет үйлеріне, аркаларға орналастырылды. Олар тәулік бойы автоматты патрульдік режимде жұмыс жасайды. Шымкент қаласының ақпараттық технологиялар басқармасының басшысы Дәурен Сейтқалиевтің айтуынша, жүйе бірнеше мемлекеттік органның жұмысын бір орталықтан үйлестіруге мүмкіндік береді: «Бұл бұрын бейнебақылау камералары жете алмаған аймақтарды да қамтитын тұтас бақылау торабы. Полиция, жедел жәрдем, өрт сөндіру қызметі — барлығы бір жерден жедел ақпарат алып отырады». Полиция қызметі бейнебақылау камераларынан жырақ аумақтарды бақылап, құқық бұзушылықтарды анықтай алады, күдікті көліктердің қозғалысын қадағалайды. Бұл өз кезегінде жауап беру уақытын едәуір қысқартады деп күтілуде.

Дрондық бақылау жүйесін енгізу жаһандық үрдіспен де үндесіп жатыр. Дүние жүзінде елу беске жуық мегаполис осы технологияны белсенді пайдаланып келеді. Атап айтқанда, Сингапур, Дубай, Токио сияқты қалалар дрондарды қоғамдық қауіпсіздік жүйесіне кіріктіріп, қылмыс деңгейін орта есеппен отыз пайызға дейін төмендеткенін мәлімдейді. Қазақстанда бұл бағытта Алматы қаласы да белгілі тәжірибе жинақтаған. Шымкент жобасы сол тәжірибені одан әрі дамытып, өңірлік масштабқа шығаруға бағытталған. «Қазақтелеком» АҚ-ның «Смарт Шымкент» жобасын үйлестіруші директоры Айгүл Нұрмановтың сөзі бойынша, алдағы екі жыл ішінде жүйені одан да жаңа функциялармен толықтыру жоспарлануда: «Жасанды интеллект алгоритмдері негізінде дрондар алдағы уақытта адам тобырының ықтимал тығырыққа тірелуін, жол апаттарын болжай алатын мүмкіндікке ие болады. Бұл — технологиялық секіріс».

Алайда жобаның маңыздылығымен бірге қоғамда белгілі бір пікірталастар да туындамай қойған жоқ. Бір бөлік тұрғындар бақылаудың кеңеюін жеке өмірге қол сұғу деп санайды. Шымкент Заң академиясының оқытушысы, құқықтанушы Серік Мамытбеков бұл мәселені академиялық тұрғыдан зерттеп жүрген маман: «Технологияның тиімділігіне күмән жоқ. Бірақ заңнамалық база — деректерді сақтау, пайдалану шарттары, азаматтардың жеке ақпаратын қорғау мәселелері — толығымен реттелуі тиіс. Ашықтық болмаса, сенім де болмайды». Бұл пікірді тыңдаған әкімдік өкілдері деректерді өңдеу ережелері жалпыға қолжетімді болатынын және жеке ақпаратты заңсыз пайдалануға жол берілмейтінін атап өтті.

Жобаның экономикалық жағын да ескеру қажет. Сарапшылардың есептеулері бойынша, дрондық бақылау жүйесі толық іске қосылғаннан кейін дәстүрлі жер патрульдеу шығындарын жиырма-жиырма бес пайызға қысқартады. Сонымен бірге жол-көлік оқиғаларының тез хабарлануы нәтижесінде сақтандыру төлемдерін де төмендетуге болады деген болжамдар айтылуда. Шымкент қалалық ауруханасының кезекші дәрігері Маржан Есқалиева да жедел жәрдем бригадаларының дрон деректерін нақты уақытта пайдаланып, оқиға орнына тезірек жетуіне мүмкіндік туатынын мақтанышпен атап өтті.

Шымкент тұрғындарының реакциясы жалпы алғанда оң. Жыл бойы жол апаттары мен ұсақ тонаулардан зардап шеккен Нұрсейіт ауданының тұрғыны Ботагөз Сатыбалдиева: «Менің балаларым мектепке жаяу жүреді. Дрондар болса, көшелер қауіпсізірек болады деп сенемін. Кез келген анаға бұл — тыныштық». Осы сезім — бүкіл жобаның мән-мағынасын айқын аңғартатын пікір.

Алдағы жылдарға арналған жоспарлар бойынша «Smart Shymkent» бағдарламасы аясында дрондардың санын қырыққа дейін жеткізу мақсаты қойылған. Бұдан басқа, жүйені дауыстық хабарлау және жарыққа арналған функциялармен жарақтандыру да қарастырылуда. Шымкент мегаполисінің осылайша Қазақстандағы цифрлық қауіпсіздіктің модельдік қаласына айналатыны даусыз. Президенттің цифрландыру жөніндегі тапсырмасы нақты іске асып жатқанын бүгін Шымкент аспанында айналып жүрген дрондар дәлелдеп тұр. Бұл — жай технология емес, болашаққа деген саналы қадам.