2026 жылдың 11 тамызында Шымкент қаласының жүрегі — «Тәуелсіздік» саябағында ерекше бір шара өткізілді. Мұнда азаматтарды интернет алаяқтықтан қорғауға бағытталған ақпараттық бейнеролик түсірілді. Жай көз жеткізу үшін ғана емес, нақты нәтиже беретін, адамдарды сергектікке шақыратын құрал ретінде дайындалған бұл бейнеролик қазіргі заманның ең өзекті мәселелерінің бірін — желілік алаяқтықтың алдын алуды қамтыды. Оқиға орнын таңдау да кездейсоқ емес: «Тәуелсіздік» саябағы — шымкенттіктердің жаппай жиналатын, ертеден кешке дейін адам толып жататын ең танымал демалыс аймақтарының бірі. Осылайша шара тек мамандарға ғана емес, кез келген жас пен кәсіп өкіліне — зейнеткерден бастап оқушыға дейін — арналды.

Қазақстанда интернет алаяқтығы соңғы бірнеше жылда күрт өсіп, жыл сайын мыңдаған азаматтың зардап шегуіне себеп болуда. Ішкі істер министрлігінің деректері бойынша, 2024 жылы елімізде тіркелген киберқылмыс санасы алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға өскен. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы және оңтүстік өңірдің экономикалық орталығы ретінде бұл мәселеден тыс қалмаған. Қалалық полиция департаментінің мәліметтеріне сәйкес, тек 2025 жылы Шымкентте интернет алаяқтыққа байланысты 1 200-ден астам шағым тіркелген, ал нақты залал мөлшері жүз миллион теңгеден асқан. Бұл сандар бір ғана қаланың ауқымын білдіреді — ел бойынша жалпы шығын одан да үлкен.

Бейнеролик жасауды ұйымдастырған Шымкент қалалық полиция департаментінің баспасөз хатшысы Айгүл Нұрқызы бастаманың маңыздылығын атап өтті: «Бізге техникалық шаралармен ғана шектелу жеткіліксіз. Алаяқтар күн сайын жаңа схемалар ойлап табады, ал адамдардың хабардарлығы артпаса, бұл күреспен ұтылған жорық болады. Осы себепті біз ақпараттық жұмысты бірінші кезекке қойып отырмыз», — деді ол. Ақпараттық-қарсы іс-қимыл саласындағы маман, киберқауіпсіздік сарапшысы Серік Байтасов та осы пікірмен үндеседі: «Қазақстандықтардың басым бөлігі интернет алаяқтарының психологиялық айла-тәсілдерін жеткілікті деңгейде білмейді. "Сіздің шотыңызда күдікті операция анықталды" деген бір ауыз сөздің өзі адамды дүрліктіріп, дұрыс шешім қабылдауына кедергі жасайды. Бейнеролик сияқты қарапайым, түсінікті форматтар осы алшақтықты толтыра алады».

Бейнероликте негізгі үш қауіп ерекше бөлінеді. Біріншісі — жеке деректерді, банктік карта мәліметтерін немесе SMS арқылы келген бір реттік кодтарды бейтаныс адамдарға айтпау. Екіншісі — күдікті сілтемелерге өтпеу және тексерілмеген хабарламаларға сенбеу. Үшіншісі — алаяқтық белгілерін байқаған жағдайда дереу құқық қорғау органдарына хабарласу. Бұл кеңестер қарапайым болып көрінгенімен, іс жүзінде дәл осы қарапайым ережелерді бұзу салдарынан адамдар зардап шегеді. Психологтар мұны «шұғылдық иллюзиясы» деп атайды: алаяқтар жертөбелердің ойлауын ойластырмастан әрекет ете беруіне ықпал ету үшін дүрбелең тудырады, мерзімді қысқартады, «банк қызметкерімін», «полиция», «ұлттық қауіпсіздік» деген сілтемелерді пайдаланады.

Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, ұқсас хабардарлық науқандарының тиімділігі дәлелденген. Эстония — киберқауіпсіздік саласындағы көшбасшы ел ретінде — 2000-жылдардың басынан бері жалпыхалықтық ағарту бағдарламаларын жүргізуде. Нәтижесінде ел тұрғындарының 90 пайыздан астамы интернеттің негізгі қауіп-қатерлерін біледі. Ұлыбританияда «Take Five» атты ұлттық науқан жылына жарты миллиард фунт стерлингтен астам алаяқтық шығынының алдын алады деп бағаланады. Қазақстан да осы жолды таңдаған: Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі 2025 жылы киберсауаттылықты арттыру жөніндегі мемлекеттік бағдарламаны бекіткен болатын, ал аймақтық бастамалар оның тікелей жалғасы болып табылады.

Шара барысында саябақта демалған азаматтар да пікірлерін білдірді. Зейнеткер Рахима апай: «Балаларым осындай алаяқтықтар туралы айтатын, бірақ мен онша назар аудармайтынмын. Енді бейнеролик көргеннен кейін телефонмен сөйлескенде екі рет ойланатын боламын», — деді. Жас кәсіпкер Данияр Сейтқали болса: «Мен өзімді сауатты деп санайтынмын, бірақ сарапшылар айтқан жаңа схемалардың кейбірі маған да бейтаныс екен. Мұндай шараларды жиірек өткізу керек», — деп атап өтті. Бұл пікірлер науқанның тек ақпараттық ғана емес, қоғамдық сананы оятудағы рөлін айқын көрсетеді.

Болашақ перспективасы тұрғысынан алғанда, бастама бұнымен тоқтамайды. Ұйымдастырушылардың жоспарына сәйкес, бейнеролик Шымкенттің барлық аудандарындағы мектептерде, кітапханаларда, ауруханалар мен мәдениет үйлерінде көрсетіледі. Сонымен қатар, оны әлеуметтік желілер мен жергілікті телеарналар арқылы тарату белгіленген. Шымкент қалалық мәслихатының депутаты Мадина Жұматова мұндай бастамаларды заңнамалық тұрғыдан да қолдауға дайын екенін мәлімдеді: «Биылғы жылы интернет алаяқтыққа қатысты хабарлау механизмдерін жеңілдету жөніндегі ұсыныс мәслихатқа енгізілді. Азаматтар бір рет басу арқылы, жылдам және оңай шағым бере алуы тиіс».

Интернет алаяқтығы — бүгінгі цифрлық қоғамның ең өткір жарасы. «Тәуелсіздік» саябағынан басталған бұл бастама — техника мен заңнама ғана емес, халықтың өз қырағылығы да қорғаныстың қуатты қаруы екенін тағы бір рет дәлелдейді. Қырағылық шынымен де қауіпсіздіктің кепілі — бұл қарапайым, бірақ өмірлік маңызы зор ақиқат.