АҚПАРАТТЫҚ БЮЛЛЕТЕНЬ

Жалпы ақпарат

2026 жылғы 3 маусымда Қазақстан Парламентінің төменгі палатасы – Мәжіліс «Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының қабылдануына байланысты рақымшылық жасау туралы» заң жобасын және оған ілеспе заңнамалық түзетулерді бірінші оқылымда мақұлдады.

Ұсынылып отырған заң жобасы Қазақстан тарихындағы алғашқы ауқымды әкімшілік рақымшылықты енгізеді және 2026 жылы жаңа Конституцияның қабылдануымен, сондай-ақ елдегі саяси және институционалдық реформалардың неғұрлым кең бағдарламасымен тікелей байланысты.

Қазақстанда қылмыстық рақымшылықтар кезең-кезеңімен жүргізіліп келгенімен, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте мұндай мүмкіндік заң жүзінде бұрыннан көзделгеніне қарамастан, әкімшілік рақымшылық бұған дейін ешқашан қолданылмаған. Жаңа бастама болмашы әкімшілік құқық бұзушылықтар жасаған адамдарға орындалмаған міндеттемелерін реттеуге және әрі қарай жүруге мүмкіндік беруге бағытталған.

Әкімшілік рақымшылық қылмыстық рақымшылықпен бір мезгілде жүргізіледі, бұл екі шараның қатар іске асырылуының алғашқы жағдайы болмақ. Әкімшілік жазаларды және айыппұлдар бойынша берешекті азайтуға бағытталған осындай бағдарламалар әлемнің бірқатар елінде әртүрлі нысанда қолданылған.

2026 жылғы 1 шілдедегі № 328-VIII ҚРЗ «Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының қабылдануына байланысты рақымшылық жасау туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес, рақымшылықты іске асыру үшін қажетті шаралар 2026 жылғы 1 шілдеден 31 желтоқсанға дейін жүргізіледі.

Негізгі фактілер

• Қазақстан тарихындағы алғашқы әкімшілік рақымшылық.
• 2026 жылы Қазақстанның жаңа Конституциясының қабылдануына және елдегі саяси әрі институционалдық реформаларға байланысты енгізіледі.
• Негізінен әкімшілік айыппұлдарға қолданылады.
• Ішкі істер министрлігінің жүйесі арқылы рәсімделген шамамен бір миллион айыппұлды қамтиды деп күтілуде.
• Азаматтардан өтініш беру талап етілмейді.
• Шешімдер цифрлық мемлекеттік жүйелер арқылы автоматты түрде қабылданады.
• Соттар салған айыппұлдар, сондай-ақ қоғамдық қауіпсіздікке, халықтың денсаулығына немесе мемлекеттік мүдделерге қауіп төндіретін құқық бұзушылықтар рақымшылық аясынан шығарылады.
• Шамамен 16 500 адамды қамтуы мүмкін қылмыстық рақымшылықпен қатар жүргізіледі.

Рақымшылық не үшін енгізіледі

• Қоғамның әділдікке деген сұранысына жауап беру: тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстанда ірі ұлттық оқиғаларға орайластырылған қылмыстық рақымшылықтар кезең-кезеңімен жүргізіліп келсе, қоғамдық пікірталастарда болмашы әкімшілік құқық бұзушылықтар жасаған адамдарға да осындай ізгілік шарасын қолдану қажет пе деген мәселе барған сайын жиі көтеріліп жүр.
• Әкімшілік құқық бұзушылықтардың ауырлық дәрежесінің төмен екенін ескеру: әкімшілік құқық бұзушылықтар, әдетте, қылмыстарға қарағанда онша ауыр емес, алайда төленбеген айыппұлдар өсімпұл есептеу, қаржылық операцияларға шектеулер қою және мәжбүрлеп өндіріп алу шараларын қолдану сияқты құқықтық салдарға әкеп соғуы мүмкін.
• Өмірді жаңа парақтан бастауға мүмкіндік беру: рақымшылық өтелмеген әкімшілік айыппұлдары бар адамдарға өз жағдайын реттеп, ескі әкімшілік айыппұлдардың ауыртпалығынсыз әрі қарай жүруге біржолғы мүмкіндік береді.
• Қаржылық тұрғыдан осал азаматтарды қолдау: бұл шара төленбеген айыппұлдар мәселесін шешуге, әсіресе жинақталған міндеттемелерін өтеуде қиындық көріп жүрген азаматтарға көмектесуге бағытталған.
• Қолданыстағы ынталандыру тетіктерін толықтыру: рақымшылық Қазақстанда қазірдің өзінде қолданылатын жүйені дамытады. Бұл жүйе әкімшілік айыппұлдарды мерзімінен бұрын төлеу үшін белгіленген кезеңде өтеген жағдайда оларды 50% жеңілдікпен төлеуге мүмкіндік береді.
• Қазақстанның конституциялық жаңғыруын қолдау: рақымшылық 2026 жылы Қазақстанның жаңа Конституциясының қабылдануымен байланысты және елдің конституциялық дамуының жаңа кезеңінің негізінде жатқан қағидаттардың практикалық көрінісі болып табылады.
• Реформалардың кең ауқымды бағдарламасын жалғастыру: бұл бастама Қазақстанның мемлекеттік институттарды жаңғырту, заң үстемдігін нығайту және қоғамның сұранысына жедел ден қоятын әрі азаматтарға бағдарланған мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру жөніндегі ауқымды күш-жігерінің бір бөлігі болып табылады.

Әкімшілік рақымшылық: кімдерге қолданылады

Әкімшілік рақымшылық Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің жаңа 889-1-бабымен реттеледі.

Бұл шара мына тұлғаларға салынған әкімшілік айыппұлдарға қолданылады:

• Қазақстан азаматтарына;
• Жеке кәсіпкерлерге;
• Жекеше нотариустарға;
• Жеке сот орындаушыларына;
• Адвокаттарға;
• Заң консультанттарына.

Жеке кәсіпкерлерді қамту экономикалық белсенділікті қолдауға және төленбеген әкімшілік айыппұлдарға байланысты қаржылық жүктемені азайтуға бағытталған.

Әкімшілік рақымшылық мыналарға қолданылмайды:

• Соттар салған айыппұлдарға;
• Қайталанған әкімшілік құқық бұзушылықтарға;
• Қоғамдық қауіпсіздікке, азаматтардың өмірі мен денсаулығына немесе мемлекеттік мүдделерге қауіп төндіретін құқық бұзушылықтарға.
• Рақымшылық қолданылмайтын санаттарға, басқалармен қатар, мыналар жатады:
• Алкогольдік немесе есірткілік масаң күйде көлік құралын басқару;
• Қарсы қозғалыс жолағына шығу және жол жүрісі қағидаларын өзге де өрескел бұзу;
• Қарудың заңсыз айналымы;
• Есірткінің заңсыз айналымы;
• Халық денсаулығын сақтау және санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылық саласындағы құқық бұзушылықтар;
• Дербес деректерді қорғауға байланысты құқық бұзушылықтар;
• Заңда көзделген өзге де санаттар.

Қылмыстық рақымшылық

Тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстанда маңызды ұлттық белестер мен ізгілік пайымдарына байланысты 10 (он) қылмыстық рақымшылық жүргізілді. Қазіргі бастаманың ерекшелігі – ол алғаш рет қылмыстық рақымшылықты ауқымды әкімшілік рақымшылықпен ұштастырады.

• Кімдерге қолданылады: қылмыстық теріс қылықтар, онша ауыр емес қылмыстар, сондай-ақ залал келтірмеген не келтірілген залал толық өтелген жағдайда ауырлығы орташа кейбір қылмыстар үшін сотталған адамдар.
• Ықтимал ауқымы: алдын ала бағалау бойынша, қылмыстық рақымшылық шамамен 16 500 адамға қолданылуы мүмкін.
• Босатылуы ықтимал: шамамен 1 500 адам бас бостандығынан айыру орындарынан босатылуы мүмкін.
• Жаза мерзімдерін қысқарту: ауырлығы орташа, ауыр және аса ауыр қылмыстар үшін жаза өтеп жүрген сотталғандардың жекелеген санаттарына заңда белгіленген талаптар сақталған жағдайда жаза мерзімдері қысқартылуы мүмкін.

Кімдерге қолданылмайды. Рақымшылық мына құқық бұзушылықтар үшін сотталған адамдарға қолданылмайды:

• Сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары;
• Терроризмге және экстремизмге байланысты қылмыстар;
• Кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар;
• Азаптау;
• Қылмыстардың қайталануы және қауіпті қайталануы;
• Қоғамға жоғары қауіп төндіретін өзге де әрекеттер.
• Сот бақылауы. Қылмыстық рақымшылықты қолдану туралы түпкілікті шешімді соттар әрбір жағдай бойынша жеке қабылдайды.

Іске асыру тетігі

• Цифрлық әкімшілендіру: әкімшілік рақымшылық Қазақстанның Әкімшілік іс жүргізудің бірыңғай тізілімі арқылы іске асырылады.
• Автоматты түрде айқындау: рақымшылыққа жататын азаматтар заңнамада белгіленген өлшемшарттар негізінде автоматты түрде айқындалады.
• Электрондық өңдеу: рақымшылық туралы шешімдер электрондық түрде қалыптастырылып, уәкілетті лауазымды адамдардың электрондық цифрлық қолтаңбаларымен куәландырылады.
• Өтініш беруді талап етпеу: азаматтарға рақымшылық алу үшін өтініш берудің, мемлекеттік органдарға барудың немесе қандай да бір қосымша әрекеттер жасаудың қажеті болмайды.
• Автоматты хабарлау: рақымшылыққа жататын адамдар цифрлық мемлекеттік сервистер және SMS-хабарламалар арқылы хабардар етіледі.
• Әкімшілік жүктемені азайту: толық цифрлық процесс рақымшылықты тиімді іске асыруды қамтамасыз етуге және азаматтар үшін де, мемлекеттік органдар үшін де бюрократиялық рәсімдерді барынша азайтуға арналған.

Күтілетін әсер

• Қаржылық жүктемені азайту: бұл шара азаматтар мен шағын бизнеске өтелмеген әкімшілік айыппұлдарды реттеуге және бұрыннан жинақталған міндеттемелерден арылуға көмектеседі.
• Төленбеген айыппұлдар мәселесін шешу: рақымшылық жинақталған төленбеген айыппұлдардың едәуір бөлігін реттеуге мүмкіндік береді деп күтілуде, өйткені оларды өндіріп алу өзге жағдайда қиын болып қала беруі мүмкін.
• Әкімшілік тиімділікті арттыру: жинақталған әкімшілік істерді жабу және тиісті мемлекеттік дерекқорларды жаңарту есебінен рақымшылық өндіріп алу рәсімдерін жеңілдетуге, деректер сапасын арттыруға және азаматтар, мемлекеттік органдар мен қаржы институттары арасындағы өзара іс-қимылды жақсартуға бағытталған.
• Әлеуметтік қайта кірігуді қолдау: бұл шара азаматтарға өздерінің құқықтық және қаржылық мәртебесін қалыпқа келтіруге және бұрынғы әкімшілік айыппұлдардың ауыртпалығынсыз алға жылжуға мүмкіндік береді.
• Цифрлық трансформацияны қолдау: рақымшылықты толық цифрлық рәсімдер арқылы іске асыру электрондық үкіметтің заманауи жүйелері мен автоматтандырылған мемлекеттік қызметтерді пайдалануды күшейтеді.

Тікелей гуманитарлық және әкімшілік мақсаттардан бөлек, бұл бастама Қазақстанның конституциялық, саяси және институционалдық жаңғыруының неғұрлым кең бағдарламасының бір бөлігі болып табылады.

Жинақталған әкімшілік істерді толық цифрлық процесс арқылы жабу мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру, мемлекеттік деректер жүйелерін жетілдіру және мемлекеттік қызметтерді одан әрі цифрлық трансформациялау жөніндегі ағымдағы күш-жігерге де үлес қосады деп күтілуде.

Халықаралық тәжірибе

Әлем елдері азаматтар мен бизнеске орындалмаған әкімшілік міндеттемелерін реттеуге көмектесу, өндіріп алу органдарына түсетін жүктемені азайту және заңдарды сақтауды ынталандыру мақсатында рақымшылық немесе жазаны жеңілдету бағдарламаларын кезең-кезеңімен енгізіп отырады.

Мысалдар:

• Италия өтелмеген әкімшілік айыппұлдарды, салық берешегін және олармен байланысты өсімпұлдарды жоюға немесе азайтуға мүмкіндік беретін бірнеше бағдарламаны іске асырды.
• Грекия, әсіресе экономикалық қиындықтар кезеңінде, азаматтарға жинақталған әкімшілік берешек пен айыппұлдарды реттеуге немесе азайтуға мүмкіндік беретін тетіктер енгізді.
• Аргентина төленбеген салықтарды, айыппұлдарды және белгілі бір әкімшілік міндеттемелерді қамтитын рақымшылық бағдарламаларын кезең-кезеңімен жүргізеді.
• Біріккен Араб Әмірліктері иммиграциялық және визалық режимді бұзуға байланысты әкімшілік айыппұлдар жойылатын уақытша рақымшылық бастамаларын енгізді.
• АҚШ-тың бірқатар штаттары мен муниципалитеттері тұрғындарға мерзімі өткен айыппұлдар мен әкімшілік өндіріп алуларды қосымша санкцияларсыз немесе пайызсыз жабуға мүмкіндік беретін шектеулі рақымшылық бағдарламаларын іске асырды.
• Ресей Федерациясы бұған дейін жеке тұлғалар мен шағын бизнестің орындалмаған міндеттемелерін реттеу мақсатында нысаналы салықтық рақымшылықтар мен берешек бойынша рақымшылықтар енгізген.

Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-kuveyt/press/news/details/1282401?lang=ru