2026 жылдың 18 тамызында Қазақстандық қаржылық сарапшылар мен киберқауіпсіздік мамандары елдегі алаяқтық схемалардың жаңа толқынына қатысты үлкен алаңдаушылықпен бас қосты. Соңғы айларда республика бойынша тіркелген қаржылық пирамидалар санының күрт өскені байқалып отыр. Бұл құбылыс енді тек дала базарларында немесе жасырын кеңселерде ғана емес, смартфондар мен әлеуметтік желілер арқылы да жайылуда. Кезінде баспана сатып алу, балаларын оқыту немесе зейнетқорын жинастыру арманымен инвестиция жасаған мыңдаған қазақстандықтар ақшасын жоғалтып отырғаны — бүгінгі қоғамның өткір мәселесіне айналды.
Қаржылық пирамидалар адамзат тарихында үш жүз жылдан астам уақыт бойы өмір сүруде. Алғашқы ірі схема XVII ғасырда Еуропада пайда болды, ал ХХ ғасырда Чарльз Понзидің аты бүкіл әлемге мәлім болды. Сол кезден бері бұл схеманың мазмұны өзгерген жоқ: ескі қатысушыларға жасалатын төлемдер жаңа мүшелердің қаражаты есебінен жүзеге асырылады. Өзгерген нәрсе — тек сыртқы қаптамасы. Бүгін алаяқтар өз схемаларын инвестициялық платформалар, криптовалюта жобалары, әлеуметтік желілерді дамыту бизнесі, стартаптар немесе тіпті романтикалық танысу қызметтері деп таныстырады. Алайда ішкі механизм өзгеріссіз қалады: жоғары табыс уәдесі, жаңа мүшелерді тарту міндеті және адамның эмоцияларымен ойнау.
Сарапшылар қаржылық пирамиданың бірінші және ең негізгі белгісі ретінде асқан табыс уәдесін атайды. Қаржы сауаттылығы жөніндегі консультант Қалилалло Байтасов бұл мәселені нақты сипаттайды: «Бірінші қауіпті сигнал — тым жоғары табыстылық уәдесі. Кез келген адам түсінуі керек, салынған сомадан 100, 200 және одан да көп пайыз пайда алу мүмкіндігі шындыққа жанаспайды. Сондықтан ұсынылатын шарттарды мұқият бағалау керек. Табыстылық банктік салымдардан сәл ғана жоғары болуы мүмкін — мысалы, 5–10 пайызға, бірақ бұл жағдайда да барлық тәуекелдерді мұқият зерттеу қажет». Осы пікірді Қазақстанның Ұлттық Банкі де растайды: 2025 жылы ғана елде 47 заңсыз қаржылық схема анықталып, 12 мыңнан астам азамат зардап шекті, ал жалпы шығын 8 миллиард теңгеден асты.
Бүгінгі таңда алаяқтарға технология зор мүмкіндік береді. Криптовалюталар ақшаны жылдам аударуға және жасыруға мүмкіндік береді, ал жасанды интеллект потенциалды құрбандарды іздестіруге, сенімді веб-сайттар, жарнамалар және бейнероликтер жасауға кеңінен қолданылады. Дипфейк технологиясы жобаға шынында қатысы жоқ танымал тұлғалардың бет-бейнесі мен дауысын пайдалануға мүмкіндік береді. Осылайша қаржылық пирамидалар сандық ортада табыс иллюзиясын өндіретін күрделі механизмге айналды. Алматылық киберқауіпсіздік сарапшысы Айгерім Дүйсенова: «Бұрын алаяқты анықтау оңайырақ болатын, өйткені олар жеке кездесуді талап ететін. Қазір бәрі виртуалды — сайт, видео, чат. Адам ешкімді тірідей көрмей-ақ ақшасынан айырылып қалады», — деп ескертеді.
Тағы бір кеңінен тараған тәсіл — жалған жеке кабинеттер, яғни пайдаланушы үнемі өсіп тұрған баланс көретін жасанды интерфейстер. Киберқауіпсіздік маманы Евгений Питолин бұл жайында егжей-тегжейлі түсіндіреді: «Бүгін жасанды интеллект негізіндегі механизмдер бар, олар эмоционалды мазмұн жасауға және чаттарда табысты салымшылардың жеке тарихтарымен бірге олардың өте көп екендігі туралы иллюзия туғызуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар жарнама қаралымы жасанды түрде арттырылады. Тағы бір кең тараған тәсіл — баланс үнемі өсіп тұратын жеке кабинеттерді еліктеу. Адам өзінің жалған пайдасы әрбір сағат сайын өсіп жатқанын көретін тартымды сайттар мен қосымшалар жасалады. Бұл өте күшті психологиялық якорьға айналады да адамды ақша салуды жалғастыруға итермелейді». Нәтижесінде адам пирамида ыдырағанша ақшасын салып отырады, ал шығу мүмкіндігі барған сайын азайады.
Қоғамдық реакция да айтарлықтай. Парламент депутаты Нұрлан Әбенов заң шығарушылар жасанды интеллект пен криптовалютаны пайдаланатын алаяқтық схемаларға қарсы тетіктерді күшейту туралы бастама көтергенін мәлім етті. «Біздің азаматтарымыз жылына миллиардтаған теңгесінен айырылуда. Бұған жол берілмеуі тиіс. Мемлекет тарапынан да, қоғам тарапынан да белсенді шаралар қажет», — деді ол. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі де алдағы айларда халық арасында ақпараттық науқан өткізуді жоспарлап отырғанын хабарлады. Агенттік өкілдерінің айтуынша, жоспарланған платформалар тізімін ресми тіркеу арқылы тексеру мүмкіндігін беретін жаңа онлайн-сервис енгізілмекші.
Сарапшылар алдағы уақытта қаржылық алаяқтықтың одан да күрделі нысандар алатынын болжайды. Жасанды интеллект дамыған сайын жалған контент пен иллюзия жасау оңайлай түседі. Алайда сонымен бірге қорғаныс мүмкіндіктері де артады: мемлекеттік органдар деректерді талдау жүйелерін пайдалана отырып, күдікті транзакцияларды ерте анықтай алады. Маман-психолог Зарина Сейткали: «Адамды алаяқтықтан қорғайтын ең сенімді қалқан — қаржылық және ақпараттық сауаттылық. Эмоция астында шешім қабылдамаңыз. Тым жылдам байып кетуге арналған ешқандай кепілдіктің болмайтынын есте сақтаңыз», — дейді ол.
Сарапшылар қауіпсіздіктің ең қарапайым формуласын ұсынады: өзіңізге бір ғана сұрақ қойыңыз. Егер бұл адам шынымен де ақшаны тұрақты түрде еселеудің жолын тапқан болса, неге оған дәл сіздің қаражатыңыз керек? Жауап таба алмасаңыз — бұл өзінің алаңдатарлықтың жеткілікті белгісі. Цифрлық дәуірде алаяқтар жаңа бет-бейне кигенімен, олардың мақсаты өзгерген жоқ. Сол себепті қоғамның сауаттылығы мен сергектігі — ең тиімді қорғаныс болып қала береді.