Қазіргі цифрлық дәуірде интернет адамдардың күнделікті өміріне терең енген. Онлайн банкинг, электрондық сауда, әлеуметтік желілер — бұлардың барлығы замануи тұрмыстың ажырамас бөлігіне айналды. Алайда осы ыңғайлылықпен қатар жаңа қауіптер де пайда болды. Киберқылмыс — бүгінгі күні бүкіл әлемде, соның ішінде Қазақстанда да, күрт өсіп отырған құбылыс. 2026 жылдың 19 тамызында республикада жастарға арналған ақпараттық алдын алу шаралары аясында интернеттегі қауіпсіздік ережелері, дропперліктің құқықтық салдары және күмәнді қаржылық операцияларға қатысудың қауіптілігі туралы жадынамалар таратылды. Бұл оқиға тегін өтпеді — ол қоғамда маңызды талқылауды жандандырды.
Киберқылмыстың алдын алу саласындағы жұмыстар Қазақстанда соңғы жылдары жүйелі сипат ала бастады. Еліміздің Ішкі істер министрлігі мен Қаржылық мониторинг агенттігінің мәліметтеріне сүйенсек, тек 2025 жылдың өзінде тіркелген киберқылмыс фактілерінің саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға өскен. Онлайн алаяқтық, фишинг шабуылдары, жалған инвестициялық жобалар — осылардың барлығы жылдан-жылға жаңа жертөбелерді іздестіруде. Ең алаңдататыны — осы қылмыстардың басты нысанасы ретінде жастардың жиі таңдалуы. Себебі жас адамдар цифрлық технологияларды белсенді пайдаланғанымен, олардың заңдық сауаттылығы мен тәжірибесі әрдайым жеткілікті болмайды.
Осы мәселенің ерекше бір қыры — дропперлік құбылысы. Дроппер дегеніміз — алаяқтардың нұсқауымен өз банктік шотын немесе жеке деректерін заңсыз ақшаны жылыстату үшін пайдалануға беретін адам. Бұл рөлді жастар көбінесе «оңай табыс» немесе «қосымша жалақы» деген уәдеге алданып қабылдайды. Алайда олар мұндай әрекеттің қылмыстық жауапкершілікке — нақтырақ айтсақ, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ақшаны жылыстатуға қатысты баптары бойынша — әкеліп соғуы мүмкіндігін толық сезінбейді. «Жастардың бір бөлігі дропперлік дегеннің не екенін білмей-ақ қылмысқа тартылып кетеді. Олар жай ғана телефон қоңырауына жауап беріп, карточкасын ұсынды деп ойлайды, ал шын мәнінде ірі алаяқтық схемасының бөлшегіне айналады», — дейді киберқауіпсіздік саласының сарапшысы Арман Сейітқали.
Таратылған ақпараттық жадынамалардың мазмұны бірнеше негізгі бағытты қамтыды. Біріншіден, интернетте жеке деректерді қорғаудың практикалық ережелері нақты, қарапайым тілмен түсіндірілді. Екіншіден, дропперліктің тек заңдық емес, сонымен бірге әлеуметтік салдарлары да ашып көрсетілді: банктік шоттардың бұғатталуы, несиелік тарихтың бұзылуы, жұмыс орнынан айырылу қаупі. Үшіншіден, күмәнді қаржылық ұсыныстарды қалай танып-білуге болатыны жайлы нақты белгілер берілді. Бұл жадынамалар жастар жиі кездесетін орындарда — оқу орындарында, мәдени орталықтарда, сондай-ақ танымал әлеуметтік желілер арқылы — тарқатылды.
Алматы қаласының тұрғыны, 21 жастағы студент Динара Бекова осындай ақпараттық науқанның маңыздылығына өз тәжірибесі арқылы куә болған: «Бірде маған бейтаныс адам хабарласып, менің карточкама ақша аударылады, оны басқа шотқа жіберсем болды, жүз мың теңге аламын деді. Бақытқа орай, дос-жарандарым ескертіп үлгерді. Егер мектепте немесе университетте осындай ақпарат берілгенде, бірден түсінер едім». Динараның сөздері — бұл мәселенің тек статистикалық емес, нақты адами өлшеміне айғақ.
Халықаралық тәжірибеге жүгінсек, киберқылмысқа қарсы күресте ең тиімді нәтижені алдын алу шаралары беретіні дәлелденген. Еуропалық Одақтың киберқауіпсіздік агенттігі ENISA-ның есебіне сәйкес, жастар арасында өткізілген ақпараттық сауаттылық бағдарламалары онлайн алаяқтыққа түсу жағдайларын орта есеппен 40 пайызға азайтқан. Оңтүстік Корея мен Эстония сияқты цифрлық дамыған елдер мектеп бағдарламаларына киберқауіпсіздік курстарын міндетті түрде енгізіп, нәтижесінде жас буынның цифрлық сауаттылығын айтарлықтай арттырған. Қазақстан да осы жолды ұстанып, «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы аясында білім беру мекемелерінде сәйкес пәндерді дамытуда.
Ресми тұлғалар да бұл мәселеге деген ерекше назарын жасырмайды. Қазақстанның Цифрлық даму министрлігінің өкілі Нұрлан Жақсыбеков ақпараттық алдын алу шараларына берген пікірінде: «Біз жастарды тек қорғау объектісі ретінде емес, сауатты цифрлық азаматтар ретінде қалыптастырғымыз келеді. Олар ертең елдің IT-индустриясын дамытатын тірек болады. Сондықтан олардың заңдық және этикалық сауаттылығы бізге аса маңызды», — деді. Министрліктің жоспарына сәйкес, алдағы оқу жылынан бастап киберқауіпсіздік негіздері орта мектептердің оқу жоспарына кіріктіріледі деп күтілуде.
Бұл бастаманың болашақ перспективасы да айқын. Тек бір рет жадынама тарату немесе дәріс өткізу жеткіліксіз — мамандар пікірінше, жүйелі, үздіксіз жұмыс қажет. Отбасылардың да рөлі өте зор: ата-аналар балаларымен интернет қауіпсіздігі туралы ашық сөйлесуі, үй ішінде сенімді цифрлық мәдениетті қалыптастыруы шарт. Сонымен бірге бизнес-сектор мен банктердің алдын алу жұмыстарына белсене атсалысуы да нәтижені арттырады. Қоғамдық ұйымдардың осы бағыттағы еріктілік бастамалары — мектептерге барып дәріс оқу, онлайн контент жасау — да өз үлесін қосады. Киберқылмыспен күрес — бұл тек құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның бірлескен жауапкершілігі. 19 тамызда жастарға таратылған жадынамалар осы ортақ жауапкершілікті еске салудың бір көрінісі болды — және бұл жұмыс жалғасуға тиіс.