2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция ресми түрде өз күшіне енді. Бұл тарихи қадам билік тармақтарының тепе-теңдігін түбегейлі өзгертіп, азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтті және Әділетті Қазақстанның жаңа экономикалық принциптерінің негізін қалады.

Ата Заңның жаңартылуын референдумға қатысқан азаматтардың 87,15%-ы қолдады. Сарапшылар жаңа редакцияның халық үшін құқықтық кепілдіктерді нығайта түсетінін және биліктің қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыратынын атап өтуде. Жаңғырту ауқымы бұрын-соңды болмаған деңгейде – реформа негізгі заңның бұрынғы редакциясы мәтінінің шамамен 84%-ын қамтыды.

Ең елеулі институционалдық өзгеріс – қос палаталы Парламенттің таратылуы. Сенат пен Мәжіліс өз жұмысын тоқтатты. Олардың орнына жаңартылған бір палаталы Парламент – Құрылтай келеді.

Құрылтай құрамына пропорционалды жүйе бойынша (партиялық тізіммен) 5 жыл мерзімге сайланатын 45 депутат кіреді. Депутат 25 жастан асқан, соңғы 10 жыл бойы елде тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматы болуы тиіс. Депутаттар толық тиіспеушілік құқығына ие болады.

Құрылтай заңдар қабылдайды, үкіметтің жұмысын бақылайды (тіпті оған сенімсіздік білдіруге дейін), Премьер-министр мен Вице-президенттің тағайындалуын келіседі, сондай-ақ Жоғарғы Сот судьяларын тағайындайды. Президент Бас прокурорды, ҰҚК, Ұлттық банк, Конституциялық және Жоғарғы соттардың басшыларын тағайындау құқығын сақтап қалады – Парламент бұл тағайындаулар туралы шешім қабылданғаннан кейін ғана құлағдар етіледі.

Қазақстанның саяси жүйесіне Вице-президент лауазымы оралады (бұл лауазым бұрын 1991-1996 жылдары болған). Президент оны Құрылтайдың келісімімен тағайындайды. Егер Парламент келісім беруден екі рет бас тартса, мемлекет басшысы Құрылтайды таратуға құқылы. Вице-президент Президентке Парламентпен және үкіметпен өзара іс-қимыл жасауға көмектеседі. Бұл лауазымның пайда болуы мемлекет басшысы қызметінен мерзімінен бұрын кеткен жағдайда өкілеттіктерді беру схемасын өзгертеді. Өкілеттіктер бірінші кезекте Вице-президентке, екінші кезекте – Құрылтай төрағасына, үшінші кезекте – Премьер-министрге өтеді. Осыдан кейін Президенттің жаңа сайлауы 7 күн ішінде жарияланып, 2 ай ішінде өткізілуі тиіс.

Бұрынғы Парламенттің өкілеттігі ресми түрде тоқтатылды. Жаңа Құрылтайға сайлау 2026 жылдың тамыз айына жоспарланып қойған. Сонымен қатар елдегі барлық заңдарды жаңартылған Конституцияға сәйкес келтіру үшін жаңа Құқықтық саясат тұжырымдамасын қабылдау басталады.

Ең басты жаңалықтардың бірі – Халық Кеңесінің құрылуы. Бұл – құрамына Қазақстанның қарапайым азаматтары кіретін жоғары консультативтік-кеңесші орган. Халық Кеңесі ұлттық бірлікті нығайтуға бағытталған, бірақ оның басты ерекшелігі – нақты заңды тетіктерге ие болуында. Кеңес заң жобаларын тікелей Құрылтайдың қарауына енгізуге және жалпыұлттық референдумдар өткізуді ұсынуға құқық алды.

Конституция-2026 жасанды интеллект пен цифрландыру шынайылығына бейімделген. Ата Заңда алғаш рет цифрлық кеңістікте дербес деректерді қатаң қорғау нормасы бекітілді. Бұл – Қазақстанның цифрлық құқықтың өңірлік орталығы ретінде қалыптасуына жасалған қадам.

Күштік ведомстволар өкілдерінің ұсталған адамдарға олардың құқықтарын бірден оқып беру міндетін жүктейтін әйгілі «Миранда ережесінің» баламасы енгізілуде. Заңгерлер ұсталған адамның не нәрсеге үміт арта алатынын нақты білу құқығы туралы, сондай-ақ заңсыз жауапқа тартқан жағдайда зиянды міндетті түрде өтеу туралы нормалардың маңыздылығын атап өтеді.

Саяси партиялар мен саяси қызметпен айналысатын үкіметтік емес ұйымдарды (ҮЕҰ) шетелден қаржыландыруға толық тыйым салынды. Табиғатқа ұқыпты қарау және экологияны қорғау енді конституциялық міндет дәрежесіне көтерілді.

Жаңа Конституцияда экономикалық және әлеуметтік қатынастарды қайта пайымдау аясында азаматтардың құқықтары ғана емес, сонымен бірге олардың мемлекет алдындағы өзара міндеттері де нақты белгіленген. Осылайша, ел бюджетін қалыптастырудың жаңартылған тәсілі фискалдық әділдіктің маңызды кезеңі болып табылады, оның негізі Ата Заңда бекітілген:

ҚР Конституциясының 35-бабында былай делінген: «Заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып табылады». Бұл норма кез келген фискалдық міндеттемелер тек жаңа заң шығарушы орган – Құрылтай қабылдаған құқықтық шеңберде ғана жүктелуі мүмкін екендігіне кепілдік бере отырып, салық салудың жалпыға бірдейлік принципін бекітеді.

Жаңартылған құжаттың кіріспесінде Қазақстанның мызғымас принциптері: егемендік, тәуелсіздік, біртұтастық, заң үстемдігі және шекараның қолсұғылмаушылығы бекітілген. #Заң_мен_тәртіп#Закон_и_порядок

Павлодар облысы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің түсіндіру жұмысы және Байланыс орталығы басқармасы

Ақпарат көзі : https://www.gov.kz/memleket/entities/kgd-pavlodar/press/news/details/1296777?lang=ru