13 қазан 2026 жыл. Қазақстанның үшінші мегаполисі Шымкент қаласы соңғы жылдары қала инфрақұрылымын жаңартуда, тұрғын аудандарды абаттандыруда айтарлықтай жетістіктерге жетіп келеді. Алайда кез келген ірі қалада болатындай, тазалық пен тәртіпті сақтау мәселесі күн тәртібінен түспейді. Осы күні Еңбекшілік ауданы бойынша тараған ақпарат бүкіл қала тұрғындарының назарын аударды: «Таза Қазақстан» науқаны аясында тек бір апта ішінде дрон көмегімен 100-ден астам тазалық бұзушылығы тіркеліп, 102 әкімшілік хаттама жасалды.

«Таза Қазақстан» — бұл Қазақстан Республикасы Президентінің бастамасымен жалпыұлттық деңгейде жүргізілетін экологиялық-азаматтық науқан. Бағдарлама аясында елдің барлық өңірлерінде, соның ішінде ауыл мен қалаларда бірдей тазалық тәртібін орнату, халықтың экологиялық санасын арттыру және қоғамдық орындарды тазалыққа үйрету мақсаттары қойылған. Шымкент бұл бастаманы белсенді қолдаушы қала ретінде бірнеше рет республикалық деңгейде атап өтілген болатын. Дегенмен бұзушылықтардың саны тек бір аптада жүзден асуы — мәселенің тереңдігін айқын көрсетеді.

Еңбекшілік аудандық әкімшілігінің өкілі Нұрлан Әбенов тілшімізге мынандай түсінік берді: «Дронды пайдалана бастаған кезден бері жер бетіндегі тексерулер тиімділігі бірнеше есеге артты. Бұрын инспекторлар күнбе-күн аралып, бір аптада 15–20 хаттама жасаса, енді беспілотник технологиясы арқылы сол жұмысты бірнеше сағатта атқара аламыз. Ең бастысы — дрон субъективті баға бермейді, адам факторы жойылады». Бұл пікір бейнебақылаудың технологиялық артықшылығын нақты сипаттайды.

Заң тұрғысынан қарастырсақ, бұзушылар Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 505-бабы бойынша жауапкершілікке тартылды. Аталған бап қоғамдық орындарда тазалық ережелерін бұзуды, заңсыз қоқыс тастауды, абаттандыру нормаларын сақтамауды қамтиды. Заң бойынша жеке тұлғаларға 5 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшерінде, ал заңды тұлғаларға одан да жоғары айыппұл қолданылуы мүмкін. Сарапшылардың пікірінше, мұндай шаралардың алдын алу мақсатынан гөрі тәрбиелік мәні басымырақ болуы тиіс.

Шымкент қалалық экология және табиғи ресурстар департаментінің бас маманы Гүлнәр Тілеуова осы мәселеге байланысты өз ойын бөлісті: «Дрон технологиясы — бұл тек жазалау құралы емес, ең алдымен алдын алу механизмі. Адамдар қадағаланып жатқанын сезсе, мінез-құлқы өзгереді. Швецияда, Финляндияда осылай жасалды — алғашқы жылдары бұзушылықтар мыңдаған болса, бес жылдан кейін оннан асқан жоқ. Біз де сол жолға беттеп барамыз». Халықаралық тәжірибеге сілтеме жасау отандық тәсілдің дұрыс бағытта екенін растайды.

Статистика тұрғысынан алғанда, Шымкент қаласы бойынша 2024 жылы жыл бойы тіркелген тазалық бұзушылықтарының жалпы саны 1 200-ден асқан. 2025 жылы дрондар мен ақылды бейнебақылау жүйелері енгізілгеннен кейін бұл сан 30%-ға қысқарды деп хабарлады қалалық жасыл экономика жөніндегі комитет. Еңбекшілік ауданы тек бір апталық рейд барысында 102 хаттама жасаса, бұл жыл бойы жиналатын статистиканың 8–9%-ына тең. Демек, жүйелі бақылаудың болмауы бұрын нақты жағдайды жасырып тұрғаны анық.

Тұрғындардың реакциясы екіге жарылды. Бір топ тұрғын дронды бақылауды толық қолдайды. «Біздің ауладағы үлкен контейнер маңына кейбір көршілер үнемі бөлек қоқыс тастайды. Инспектор кеп дәлелдей алмайды, ал дрон бәрін суретке түсіреді. Тазалық орнаса болды», — деді Еңбекшілік ауданының тұрғыны Асель Қалиева. Алайда екінші топ азаматтар жекелік өмірге қауіп туралы алаңдаушылығын білдіреді. Адвокат Серік Дүйсенов: «Дрондарды пайдалану заңдық шеңберде болуы тиіс. Азаматтардың жеке кеңістігіне кіруге тыйым салынған аймақтар нақты белгіленуі керек», — деп ескертті.

Болашақ перспективалар тұрғысынан алғанда, Шымкент қалалық әкімдігі дрондық бақылауды тек Еңбекшілік ауданымен шектемей, қалған барлық аудандарға — Әл-Фараби, Абай, Қаратау аудандарына да кеңейту жоспарын жариялады. 2027 жылға қарай барлық қоғамдық орындар, саябақтар, нарықтар мен тұрғын аулалардың 80%-ын ақылды бақылау жүйесімен жабу мақсаты қойылып отыр. Бұған қоса, бұзушылықтарды жылдам өңдеу үшін жасанды интеллект негізіндегі платформаны қалалық инфрақұрылыммен біріктіру жобасы да іске асырылуда. Технологиялық жаңашылдық пен азаматтық жауапкершіліктің ұштасуы — болашақта Шымкентті шынайы таза қалаға айналдырудың негізгі кілті болмақ. Қала тұрғындары мен келушілерін тазалық ережелерін сақтауға, қоғамдық кеңістікті өз үйіндей күтіп-баптауға шақырып, биліктің де, азаматтардың да бірлескен жауапкершілігі бұл науқанды нәтижелі ете алатынын естен шығармау керек.