16 қазан 2026 жылы Қазақстандағы білім беру қауымдастығы арасында елеулі талқылауға түскен жаңалық тарады: Ұлттық тестілеу орталығы жоғары оқу орындарына түсу емтиханының мүлдем жаңа форматын ұсынды. Жоғары білім қызметкерлерінің күніне арналған форумда, Qazaq AI Research University-де өткен шараның барысында ҰТО директоры Нурсейіт Байжанов Admission Insight Test деп аталатын жобаның негізгі бағыттарын баяндады. Бұл жаңалық тек мамандар арасында ғана емес, жалпы қоғамда да кең пікірталас тудырды.

ҰБТ жүйесі Қазақстанда 2004 жылдан бері қолданылып келеді. Жиырма жылдан астам уақыт бойы бұл емтихан мектеп түлектерінің жоғары оқу орнына түсуінің басты өлшемі болып саналды. Алайда жылдар өте келе жүйенің кемшіліктері барған сайын айқын көріне бастады. Сыншылар ұзақ уақыт бойы ҰБТ-ның негізінен механикалық жаттауға негізделгенін, оқушылардың ойлау қабілетін, сараптамалық дағдыларын немесе шығармашылық потенциалын бағаламайтынын алға тартты. Мектептер де бұл жүйеге бейімделіп кетті: сабақтар мазмұнды игеруден гөрі тест тапсыруды жаттықтыруға айналды. Педагогтар мен ата-аналар арасында бұл мәселе жылдар бойы наразылық туғызып келді.

Admission Insight Test жобасы 2026 жылдың ақпанынан бастап іске қосылды және 2030 жылға дейін созылатын кең ауқымды бағдарлама шеңберінде жүзеге асырылуда. Жобоны ҰТО халықаралық Educational Testing Service ұйымымен бірлесіп жүргізуде — бұл ұйым дүние жүзіндегі ең беделді тестілеу мекемелерінің бірі болып саналады және TOEFL, GRE сынды жаһандық емтихандарды әзірлеуімен танымал. Мұндай серіктестік Қазақстанның білім беру жүйесін халықаралық стандарттарға жақындатуға деген ниетін айқын көрсетеді.

Жаңа модель екі негізгі бөліктен тұрады. Бірінші бөлік — пәндік тапсырмалар — 14 бейінді пән бойынша тест тапсырмаларын қамтиды. Маңыздысы, бұл тапсырмалар мемлекеттік білім беру стандарттарына сәйкес жүйелі түрде жаңартылып отырылатын болады, ал акцент таза жаттаудан терең түсінікке қарай ауысады. Яғни оқушы формуланы немесе датаны жаттап алумен ғана шектелмей, оны нақты жағдайда қолдана алатынын дәлелдеуі тиіс болады. Екінші бөлік — дағдыларды бағалайтын бес модуль. Олар: сын тұрғысынан ойлау, академиялық жазу мен зерттеу дағдылары, коммуникация, жасанды интеллект пен сандық сауаттылық, сондай-ақ шығармашылық және дизайн-ойлау. Соңғы модуль әзірше толық аяқталмаған.

Нурсейіт Байжановтың форумда айтқан сөздері аса маңызды: "Білім тапшылыққа айналмады. Тапшылыққа айналғаны — пайымдау. Бүгін білімді жаңғырту мен жаттауды тексеретін емтихан жасанды интеллект абитуриенттен жылдам орындайтын нәрсені өлшейді". Бұл тұжырым жаңа форматтың философиялық негізін анық аша түседі: XXI ғасырда адамнан күтілетін нәрсе — фактіні білу емес, оны талдау, байланыстыру және шығармашылықпен пайдалана білу.

Реформаның негізін дайындау жұмысы да жүйелі жүргізілген. 2026 жылдың сәуірінде ҰТО мен ETS шамамен 4 мың респондент қатысқан зерттеу жүргізді. Астанада сегіз фокус-топ және төрт тереңдетілген пікірталас өткізілді. Жаңа моделді әзірлеуге университеттер, оқытушылар және білім беру жүйесінің өзге де өкілдері тартылды. Мамандар бұл процестің маңыздылығын ерекше атап өтеді. "Емтихан реформасы тек тапсырма форматын ауыстырудан тұрмайды. Бұл — мектептердің оқыту философиясын, мұғалімдердің жұмыс әдісін және ата-аналардың балаларынан күтетін нәрсесін өзгертетін кешенді процес", — дейді білім саясатын зерттеуші сарапшылар. Admission Insight Test-тің алғашқы пилоттық тестілеуін 2027 жылдың көктемінде өткізу жоспарланған.

Бұл реформа Қазақстан үшін ғана емес, бүкіл орталықазиялық аймақ үшін маңызды прецедент болуы мүмкін. Соңғы жылдары Финляндия, Эстония, Сингапур сынды елдер стандартты тестілеуден кешенді дағды бағалауына өту арқылы білім сапасын едәуір арттырды. Жасанды интеллект пен цифрлық технологиялардың жедел дамуы контексінде осы бағытты таңдаған Қазақстан болашақ маман нарығының талаптарына бейімделіп отыр деп бағалауға болады. Дегенмен, сарапшылар бірқатар тәуекелдерге де назар аударады. Жаңа форматқа дайындық барлық аймақтар мен әлеуметтік топтар үшін бірдей мүмкіндік туғыза ма? Ауылдық жерлердегі мектептер, ресурстары шектеулі отбасылардың балалары жаңа жүйеде өздеріне кедергі кездестіре ме? Бұл сұрақтар реформаны іске асыру барысында міндетті түрде ескерілуі тиіс.

Ата-аналар мен оқушылар арасындағы алғашқы реакция екіжақты. Бір жағынан, жастар арасында жаңашылдыққа деген ықылас байқалады — ерте жастан ойлау, талдау, жасанды интеллект құралдарымен жұмыс жасай білу дағдыларын дамыту перспективасы қызықтырады. Екінші жағынан, ата-аналар арасында үрей де жоқ емес: жаттаған материалды пайдалану арқылы жоғары балл жинауға үйренген буын үшін жаңа ойлау дағдыларын уақытылы дамытып үлгеру оңай шаруа емес. Жалпыға бірдей мектеп реформасымен қатар жүрмейінше, ҰБТ форматын жаңарту жеткілікті болмайтынын педагогтар да мойындайды.

ҰТО өз позициясын айқын білдірді: пәндік білім жаңа форматта да бас рөл атқарады, дағды модульдері тек оны толықтырады. Бұл тұрақтылық пен жаңашылдықтың тепе-теңдігін сақтауға деген ұмтылысты байқатады. Емтиханның түпкілікті құрылымы зерттеу нәтижелері мен білім беру саясатының қорытындысына қарай өзгеруі мүмкін екенін де ҰТО ескертуді ұмытпады. Admission Insight Test — Қазақстан білім беру жүйесінің өткен ғасыр логикасынан шығып, болашақтың талаптарына жауап беруге деген нақты қадамы. Егер реформа жоспарланған бағытта жүзеге асса, бұл ел үшін шын мәніндегі тарихи өзгеріс болмақ.