Қазақстанда жүргізушілік куәлік алу рәсімін түбегейлі өзгертуі мүмкін бастама талқылануда. 2026 жылдың 16 қазанындағы мәліметтерге сүйенсек, жол ережесі бойынша теориялық емтиханды онлайн форматқа көшіру мүмкіндігі қарастырылуда. Болжамға сәйкес, болашақ жүргізушілер тестілеуді үйден отырып тапсыра алатын болады, ал тәртіптің сақталуын жасанды интеллект бақылайды. Бұл бастама арнайы ЦОН орталықтарындағы кезектерді қысқарту және рәсімді жеңілдету мақсатымен алға қойылды. Алайда идея бірден де қолдаушылар, де сыншылар тауып отыр.

Қазіргі таңда Қазақстанда жүргізушілік куәлік алу үшін болашақ жүргізуші алдымен автомектепте оқып, содан соң арнайы ЦОН орталықтарында теориялық және практикалық емтихандардан өтуі тиіс. Статистикалық деректерге қарасақ, елімізде жыл сайын 300 мыңнан астам адам жүргізушілік куәлік алу үшін өтініш береді. Тек Алматы мен Астанада ғана емтиханға жазылу үшін бірнеше апта, кейде бір айдан астам күту керек болады. Бұл жағдай еңбекке жарамды азаматтардың уақытын жоятыны сөзсіз. Автомектеп бітіргеннен кейін емтиханды тапсыруды айларға ұзартуға тура келетін жағдайлар да жиі кездеседі, бұл өз кезегінде білімнің ұмытылуына алып келеді.

Жасанды интеллект технологиясы негізіндегі онлайн-бақылау жүйесі дүние жүзінде жаңа дүние емес. Үндістан, Эстония, Оңтүстік Корея сияқты бірқатар елдер осыған ұқсас цифрлық платформаларды білім беру саласында сәтті қолдануда. Мысалы, Эстонияда мемлекеттік емтихандардың 70 пайызға жуығы онлайн форматта өткізіледі және жасанды интеллект арқылы бақыланады. Бұл тәжірибе ел бюджетіне айтарлықтай үнемдеу әкелгенін сарапшылар дәлелдеді. Қазақстан да цифрлық трансформация бағытында белсенді қадамдар жасауда: электрондық үкімет, онлайн банкинг, цифрлық медицина қызметтері дамып, кең тарауда.

Автомектеп оқушысы Арайлым Жұмақұлқызы онлайн форматты ыңғайлы деп есептейтінін айтады. "Қазір емтиханға жазылып, бос күнді күтіп отыру өте ауыр. Жұмыс, отбасы, жеке жоспарлар — бәрін бір мерзімге сәйкестіру мүмкін болмай жатады. Егер үйден тапсыруға мүмкіндік берсе, бұл өте үлкен жеңілдік болар еді", — дейді ол. Оның пікірін ұстанатын азаматтар да аз емес. Атап айтқанда, ауылдық аймақтардан арнайы ЦОНға жету үшін бірнеше сағат жол жүруге мәжбүр болатын тұрғындар бұл бастаманы ерекше жылы қарсы алуда. Цифрлық алшақтықты жою және мемлекеттік қызметтерді барлық аймақ тұрғындарына тең дәрежеде қолжетімді ету тұрғысынан да бастама маңызды.

Дегенмен, автомектеп оқытушылары мен жол қауіпсіздігі мамандары алаңдаушылығын жасырмайды. Алматыдағы "Жол жұлдызы" автомектебінің аға оқытушысы Серік Байжанов: "Теориялық білім — бұл жай ғана тест емес, бұл жолда адам өміріне тікелей байланысты білім. Онлайн емтиханда үйде отырып кітапқа қарап немесе телефоннан іздеп жауап беруге болады. Мұндай жағдайда нақты дайындықты бағалау мүмкін бола ма?" — деп сұрайды. Шынында да, жол ережесін нашар меңгерген жүргізуші болашақта апат шығару қаупін арттырады. Мемлекеттік жол қауіпсіздігі инспекциясының деректері бойынша, жол-көлік оқиғаларының 60 пайыздан астамы жүргізуші тарапынан жол ережесінің бұзылуынан туындайды.

Автосарапшы Алексей Алексеев, керісінше, тәуекелдің шамадан тыс асырылып жатқанын айтады. "Қазіргі технологиялар жеткілікті деңгейде дамыған. Камера арқылы бет-әлпет пен көз қимылын бақылайтын жүйелер, кездейсоқ сұрақ тәртібі, уақыт шектеулері — мұның бәрі бірге жұмыс жасаса, алаяқтықтың алдын алуға болады. Мәселе технологияда емес, оны дұрыс ұйымдастыруда", — дейді ол. Сарапшы сондай-ақ жасанды интеллекттің бақылау дәлдігі адам бақылаушысынан артық болуы мүмкін екенін де атап өтеді, себебі жүйе шаршамайды, алаңдамайды, субъективті баға бермейді.

Бастаманың тағы бір маңызды қыры — жемқорлыққа қарсы күрес. Өкінішке орай, арнайы ЦОН орталықтарындағы емтихан барысында жанама ықпал ету жағдайлары орын алатыны жасырын емес. Цифрлық және жасанды интеллект бақылауына негізделген жүйе мұндай мүмкіндіктерді айтарлықтай шектей алады. Цифрлық емтихан нәтижелері тікелей дерекқорға жазылады, оларды өзгерту немесе жасыру мүмкін болмайды. Транспарентті жүйе азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімін арттыруы мүмкін.

Сарапшылар тағы бір өзекті мәселені де атап өтеді: автомектепті бітірген мен емтихан тапсырғанның арасындағы ұзақ үзіліс. Кей жағдайда бұл мерзім 3–4 айға дейін созылады. Осы уақыт ішінде оқушы үйренген материалдың едәуір бөлігін ұмытып қалады. Психологиялық зерттеулер адам жаңа меңгерген ақпараттың 60–70 пайызын бір айдың ішінде ұмытатынын дәлелдейді. Онлайн форматқа өту емтиханды оқуды аяқтаған бойда тапсыруға мүмкіндік береді, бұл да сапалы дайындықты қамтамасыз ету тұрғысынан маңызды.

Қазіргі уақытта бастама ресми мақұлданбаған: ол әлі де ұсыныс деңгейінде. Тиісті мемлекеттік органдар, заңгерлер, педагогтар және технология мамандарының қатысуымен кешенді талқылаулар жүргізілуі тиіс. Тіпті бастама бекітілсе де, практикалық бөлім — нақты жолда жүргізу емтиханы — бұрынғыша тікелей бақылаумен өтеді. Демек, технология тек теориялық дайындықты тексеруді жеңілдетеді, бірақ жүргізушілік шеберліктің нақты бағасы жолда жасалады. Бастама дұрыс жүзеге асырылса, Қазақстан азаматтарына уақытын үнемдейтін, кезекті азайтатын және жемқорлыққа жол бермейтін заманауи жүйеге қол жеткізуіне нақты мүмкіндік туады.