2026 жылдың 22 қазанында Қазақстандағы киберқауіпсіздік мамандары тағы бір рет халықты жаппай таралып жатқан алаяқтық схемасы туралы ескертті. «Сашаға дауыс бер», «Біздің қыз байқауға қатысып жатыр» — осы сияқты хабарламалар таныс адамдардан келіп жатса да, оның артында аккаунтты ұрлап, ақша сұрайтын зұлымдардың тор жатқаны мүмкін. Алаяқтардың жаңа тактикасы бүкіл ел бойынша, оның ішінде Шымкент, Алматы, Астана секілді ірі қалаларда белсенді қолданылуда.

Бұл схема алғаш рет Ресей мен Украинада кеңінен тарала бастаған болатын, содан кейін 2022–2023 жылдары Қазақстанға да жетті. Алғашқыда хабарламалар тек мәтін түрінде жіберілсе, уақыт өте келе алаяқтар жасанды балалар байқауларының сайтын еліктіретін күрделі фишингтік сілтемелер жасай бастады. Ұлттық киберқауіпсіздік орталығының мәліметтері бойынша, 2025 жылы мессенджерлер арқылы жасалған алаяқтық оқиғаларының саны алдыңғы жылмен салыстырғанда 34 пайызға артқан. Ал 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында тіркелген шағымдар саны жалпы желілік алаяқтықтың 28 пайызын құрады.

Схема алғаш қарағанда өте қарапайым болып көрінеді: WhatsApp немесе Telegram арқылы таныс адамнан «балаға дауыс бер» деген өтінішпен сілтеме келеді. Адам сілтемені басқан сәтте жалған сайт оның мессенджерге кіру деректерін немесе SMS арқылы келген растау кодын сұрайды. Осы деректерді енгізген пайдаланушы бірнеше минут ішінде өз аккаунтынан айырылып қалады. Бұдан кейін алаяқтар бұрынғы иесінің достары мен туыстарына жазып, шұғыл ақша сұрай бастайды. Солтүстік Қазақстан облысы полициясының мәліметінше, бір оқиғада жоғалтылатын сома 10 мыңнан 80 мың теңгеге дейін жетеді. Дегенмен, аккаунты ұрланған адамның сенімді достары болса, жалпы шығын бірнеше рет арта түсуі мүмкін.

«Бұл схеманың ең қауіпті тұсы — адамдар таныс нөмірден немесе суреттен хабарлама алғанда бірден сенеді» дейді киберқауіпсіздік маманы Айдар Сейткали. «Психологиялық тұрғыдан алғанда, бала байқауы тақырыбы адамдардың сынауды азайтады. Ешкім баланың мүддесіне қарсы тұрғысы келмейді, сол себепті тексермей-ақ сілтемені басады». Сарапшының айтуынша, алаяқтар әлеуметтік инженерияның ең тиімді тәсілдерін — сенім, қайырымдылық сезімі мен асығыстықты — бір уақытта пайдаланады. Ал Шымкент қалалық полиция бөлімінің өкілі Нұрлан Байжанов: «Бізге күн сайын бірнеше осы санаттағы шағым түседі. Қаладағы тұрғындар арасында хабардарлық әлі де жеткіліксіз» деп мәлімдеді.

Оқиғаның аймақтық ауқымын ескерсек, Шымкент тұрғындары үшін қауіп ерекше өзекті болып тұр. Үш миллионнан астам халқы бар ел оңтүстігінің бас қаласы — мессенджерлерді белсенді пайдаланатын жас аудиторияның тығыз шоғырланған орны. Шымкентте смартфон иелерінің үлесі республикалық орта деңгейден жоғары, ал цифрлық сауаттылық деңгейі мегаполистерге қарағанда әлі де төменірек деп бағаланады. Дәл осы факторлардың тіркесімі қаланы алаяқтар үшін тиімді нысанаға айналдырады. «Бізде адамдар интернетті белсенді пайдаланады, бірақ фишинг немесе мессенджер арқылы алаяқтық туралы жеткілікті білімі жоқ» деп атап өтті Шымкент қалалық цифрлық даму департаментінің маманы Гүлнара Əбенова.

Қорғаныс шаралары жөнінде сарапшылар бірнеше негізгі ережені сақтауды ұсынады. Бірінші және ең маңыздысы — таныс адамнан келсе де күдікті сілтемелерге баспау. Егер сізден балаға дауыс беруді немесе шұғыл ақша аударуды сұраса, жіберушіге тікелей телефон шалып тексеру керек. WhatsApp пен Telegram қолданбаларының параметрлерінде екі сатылы растауды қосу ерекше маңызды: бұл аккаунтты ұрлаудан қорғайтын ең тиімді баррикада болып табылады. SMS немесе қолданба арқылы келген растау кодтарын ешкімге, тіпті достарыңызға да бермеңіз. Аккаунт бұрыннан ұрланып қалған жағдайда ресми қолданба арқылы қалпына келтіруге тырысу және туыстарыңызды дереу ескерту де маңызды қадам болып саналады.

Ресми органдардың ұстанымына келсек, Қазақстан полициясы мен Ұлттық киберқауіпсіздік орталығы бірлескен алдын-алу науқанын жалғастыруда. 2026 жылы мектептерде, кәсіпорындарда және мемлекеттік мекемелерде өткізілген семинарлар саны 1200-ден асты. Үкімет «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы аясында 2027 жылға дейін барлық аудандық орталықтарда арнайы киберсауаттылық кабинеттерін ашуды жоспарлауда. Ішкі істер министрлігінің деректеріне сүйенсек, 2025 жылы мессенджер арқылы алаяқтыққа қатысты 4700-ден астам қылмыстық іс тіркелген, алайда ашылу деңгейі небары 12 пайызда қалып отыр — себебі алаяқтардың көпшілігі шетелде отырып жұмыс жасайды.

Тарихи тұрғыдан қарағанда, мессенджер арқылы алаяқтықтың бұл түрі бүкіл әлемде бар. 2010 жылдары Facebook арқылы «достарым аударым сұрап жатыр» деген схема бүкіл Еуропа мен АҚШ-та миллиондаған адамды алдаған болатын. Қазақстандағы нұсқасы дәл сол логиканы, тек жергілікті мессенджер мәдениетіне бейімдей отырып қолданады. Маман Айдар Сейткалидің болжамынша, жасанды интеллект технологияларының дамуымен бірге алаяқтар жақын арада дауысты еліктеу арқылы телефон қоңырауларын да жалпыланған схемаға қосуы мүмкін. «Бүгін сізге мәтін жіберіп жатса, ертең досыңыздың дауысымен қоңырау шалуы әбден мүмкін» деп ескертті ол. Сондықтан да цифрлық сауаттылықты арттыру — жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның міндеті. Бір минуттық тексеру аккаунтыңыз бен ақшаңызды, ең бастысы — жақындарыңыздың сенімін сақтап қалуға жетіп жатады.