Қазақстан жол саласында технологиялық өзгерістердің жаңа кезеңіне қадам басты. 22 қазан 2026 жылы «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» республикалық мемлекеттік кәсіпорнында жұмыс істейтін KazRoadlab цифрлық ақпараттық жүйесі қоғамдық назарға ілікті. Бұл жүйе елдегі жол инфрақұрылымын салу мен пайдалануда сапаны қамтамасыз етудің мүлдем жаңа тәсілін ұсынып отыр — ол сынақ зертханаларының жұмысын бір цифрлық ортаға біріктіріп, нәтижелерді электрондық форматта толық тіркейді.

Жол саласындағы проблемалар Қазақстан үшін жаңалық емес. Елдің республикалық маңызы бар автожолдарының жалпы ұзындығы 24 мың шақырымнан асады, ал облыстық және аудандық жолдармен қоса алғанда бұл көрсеткіш 96 мың шақырымға жетеді. Алайда осынша ауқымды инфрақұрылымды тиісті деңгейде ұстап тұру ел үшін үнемі өзекті мәселе болып келді. Сарапшылардың бағалауынша, Қазақстандағы жол апаттарының елеулі бөлігі жол жабынының нашар сапасымен тікелей байланысты. Жыл сайын жол-көлік оқиғаларынан мыңнан астам адам қаза табады, ал материалдық шығын миллиардтаған теңгемен өлшенеді. Бұл жағдай жол құрылысына пайдаланылатын материалдарды бақылау жүйесін түбегейлі жетілдіру қажеттілігін ашық көрсетіп отырды.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев цифрландыруды мемлекеттік дамудың басым бағыттарының бірі ретінде бірнеше рет атап өтті. Президент заманауи технологияларды экономиканың барлық саласына, соның ішінде инфрақұрылым салу мен бақылауға енгізудің стратегиялық маңыздылығын айрықша баса көрсетті. Дәл осы саяси ерік пен мемлекеттік басымдық KazRoadlab жүйесінің дүниеге келуіне негіз болды. Цифрлық трансформация тек ақпараттық технологиялар саласымен шектелмей, мемлекеттік басқарудың барлық деңгейіне, оның ішінде жол инфрақұрылымын сапалық бақылауға да енуі тиіс деген тұжырым бүгін нақты іске асырылуда.

KazRoadlab жүйесінің негізгі артықшылығы — оның кешенділігі мен ашықтығы. Жүйе сынама алынған сәттен бастап зерттеу нәтижелері дайын болғанға дейінгі барлық технологиялық кезеңді электрондық форматта тіркейді. Бұл дегеніміз, жол құрылысына жеткізілген битум, асфальтбетон қоспасы немесе инертті материалдар міндетті сынақтан өтіп, нәтижелер жүйеде тіркеледі де, кез келген уәкілетті тұлға сол мәліметтерге қол жеткізе алады. «Бұрын зертхана нәтижелері қағаз жүзінде ресімделіп, папкаларда жинақталатын. Мәліметті тексеру немесе іздеу үшін сағаттар жұмсалатын. Енді барлығы сандық форматта, бір жерде, нақты уақыт режимінде», — дейді «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы» РМК-ның зертхана бөлімінің жетекшісі Бауыржан Сәрсенов. Сарапшының пікірінше, жүйенің енгізілуі адам факторынан туындайтын қателерді барынша азайтып, сапасыз материалдармен манипуляция жасау мүмкіндігін іс жүзінде жояды.

Жол құрылысы саласындағы сыбайлас жемқорлық пен алаяқтық мәселесі Қазақстанда бұрыннан жиі талқыланып келеді. Мердігерлік ұйымдардың арасында сапасыз материал жеткізіп, зертхана актілерін жасанды жолмен ресімдеу жағдайлары тіркелген. Тексеру органдарының мәліметтеріне сүйенсек, жол объектілерінде анықталған бұзушылықтардың үштен бірінен астамы материалдар сапасына қатысты болып шықты. KazRoadlab осы олқылықты жоюға бағытталған жүйелі шара ретінде бағаланып отыр. Жүйе арқылы сынақ нәтижелері автоматты түрде бекітіліп, өзгертілмейтін электрондық тізімдемеге енгізілетіндіктен, деректерді жасырту немесе бұрмалау мүмкіндігі мүлдем болмайды.

Халықаралық тәжірибе де осы бағыттың тиімділігін растайды. Германия, Финляндия және Оңтүстік Корея сияқты елдерде жол материалдарын цифрлық бақылау жүйелері жол апаттарының санын орта есеппен 18–22 пайызға қысқартқан. Ұқсас цифрлық платформалар Еуропадағы жол инфрақұрылымының қызмет ету мерзімін 30 пайызға дейін ұзартқан деген деректер бар. Қазақстан да осы озық үлгіден үйреніп, KazRoadlab арқылы жол сапасын бақылаудың жаңа стандартын орнықтырмақ. Орталық Азия мемлекеттері арасында бұл бағытта жүйелі цифрлық шешім енгізген алғашқы ел болу — елдің беделіне де, экономикасына да оң ықпал ете алады.

Жобаның болашақ перспективалары да айқын. Маманданған сарапшылардың болжамынша, KazRoadlab жүйесі толыққанды жұмыс режиміне кіргеннен кейін бес жыл ішінде жол жабынының сапасын орта есеппен 25–30 пайызға арттыруға мүмкіндік туады. Жолдардың нормативтік қызмет ету мерзімін сақтау арқылы бюджеттен жөндеуге жұмсалатын шығын да айтарлықтай азаяды деп күтілуде. Жергілікті атқарушы органдар да жүйені оң бағалап отыр. «Бізге жол сапасын тексеру үшін бірнеше инстанциямен байланысуға тура келетін. Енді барлық ақпарат бір жүйеде шоғырланған, бұл жұмыс тиімділігін күрт арттырады», — деп бөліседі Алматы облысы жол басқармасының басшысы Мәди Қалиев.

Мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам тарапынан да KazRoadlab жүйесіне деген қызығушылық артып келеді. Жол сапасы туралы жиі шағым түсіретін азаматтар енді бақылау нәтижелеріне ашық қол жеткізу мүмкіндігін алуы тиіс деген пікір де айтылуда. Цифрлық жүйенің қоғамдық бақылаумен ұштасуы — жол саласын мүлдем жаңа, ашық және жауапты деңгейге шығаратын іргелі өзгеріс. KazRoadlab жай ғана бағдарламалық өнім емес — ол мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтатын, жолдардың сапасы үшін нақты жауапкершілікті орнататын жүйелі шешім. Бұл — Қазақстанның цифрлық мемлекет құру жолындағы маңызды қадам.