Шымкент қаласының мемлекеттік кірістер департаменті 2026 жылдың 24 маусымында мүлік және көлік салықтарын төлемеген азаматтарға қатысты мәжбүрлі өндіріп алу шараларының айтарлықтай күшейтілгенін мәлімдеді. Қалада 29 мыңнан астам тұрғын мүлік салығы бойынша мемлекетке жалпы сомасы 230 миллион теңгені құрайтын қарыз қалдырып отыр. Көлік салығы бойынша жағдай одан да күрделі — жалпы берешек 1 миллиард 700 миллион теңгеден асып кеткен. Бұл сандар Қазақстанның оңтүстік астанасы үшін мүлдем жаңа деңгейдегі салықтық тәртіпсіздікті білдіреді.

Мүлік салығы жылжымайтын мүлік нарығының дамуымен тікелей байланысты. Соңғы жылдары Шымкентте тұрғын үй нарығы белсенді өсті: жаңа тұрғын үй кешендері мен жеке үйлер тұрғызылды, бағалары да едәуір өсті. Мүлік салығы жылжымайтын мүліктің бағалау құнынан есептеледі — орналасқан жері, салынған жылы, пайдаланылған материалдар, ауданы мен тозу дәрежесі ескеріледі. Мемлекеттік кірістер департаментінің мәліметінше, өткен жылы 300 мыңнан астам Шымкент тұрғынына мүлік салығы есептелген болатын, ал жалпы есептелген сома 2,6 миллиард теңгені құраған. Алайда бұл сомадан 230 миллион теңгесі бүгінге дейін мемлекет қазынасына түспей отыр.

Департамент басшысы Шоқан Омарбектің айтуынша, салық төлеушілерге хабарламалар екінші деңгейдегі банктер арқылы жіберіледі. Мүлік салығын төлеудің соңғы мерзімі — 1 қазан. Осы мерзім өткеннен кейін ресми хабарламалар жіберіледі, оларды орындауға 30 жұмыс күні беріледі. Егер берешек өтелмесе, салық бұйрықтары қалыптастырылып, сот орындаушыларына беріледі. «Борыш сомасы 40 айлық есептік көрсеткіштен асып кетсе, азаматқа шетелге шығуға тыйым салынуы мүмкін. Оған қоса, банктік шоттары блокталып, мүлікке шектеу қойылады. Осындай жағымсыз салдарлардан аулақ болу үшін мүлік салығын уақытылы төлеуге шақырамыз», — деп атап өтті Шоқан Омарбек.

Көлік салығы мәселесі де Шымкент үшін өзекті болып табылады. Қаланың тез өсіп жатқан халқы мен автомобиль санының жылдан жылға артуы фонында бұл салықтан жинақталатын қаражат мөлшері де ұлғайып келеді. Биылғы жылы көлік салығын төлеудің негізгі мерзімі 1 сәуірде аяқталды. Алайда тұрғындардың едәуір бөлігі бұл міндетін орындамады — жалпы берешек 1,7 миллиард теңгеден асып кетті. Департамент берешегі 1 МРП-дан асатын барлық борышкерлердің материалдарын сот орындаушыларына берді. Бүгінгі таңда ең ауыр шара ретінде 44 азаматтың жүргізуші куәліктерінен айыру туралы материалдар сотқа жіберілген. Сот шешімімен қазірдің өзінде 10 жүргізушінің куәлігі тәркіленді. Бұл шара Қазақстан тарихында өзінің ауқымы мен бейбастығымен ерекшеленіп, азаматтар арасында кең резонанс тудыруда.

Полиция департаментімен бірлесе жүргізілетін рейдтік іс-шаралар да тиімділігін дәлелдеп отыр. Жол үстінде анықталған салық берешегі бар автокөлік иелерінің автомобильдері тоқтатылады. Борышкер орнында төлеуге дайын болса, мәселе тез шешіледі. Ал бас тартқан жағдайда автомобиль айыппұл тұрағына жіберіледі. Сарапшылардың пікірінше, мұндай рейдтер азаматтарға салықты уақытылы төлеудің маңызын көзбен көруге мүмкіндік береді және тиімді профилактикалық шара болып табылады.

Бұл мәселенің тереңінде жатқан себептер туралы сарапшылар да пікір айтуда. Қаржы сарапшысы Асқар Нұрмағамбетовтің пікірінше, салық мәдениетінің жеткіліксіздігі мен хабардарлықтың төмен деңгейі — берешектің негізгі себебі. «Кейбір азаматтар салықты қашан, қайда, қалай төлеу керектігін білмейді. Цифрлық хабарлама жүйесін жетілдіру және халықты тікелей хабардар ету жұмыстарын күшейту қажет. Алайда санкциялар да міндетті салдарға айналуы тиіс — тек ескерту берумен шектелмей, нақты шаралар қолдану керек», — деді ол.

Жалпы республикалық деңгейде алғанда, Шымкенттегі жағдай Қазақстанның жергілікті бюджеттеріндегі жиі кездесетін мәселені — салық жинаудың жоспарлы деңгейден артта қалуын — айқын көрсетіп отыр. Оңтүстік Қазақстан — елдің ең тығыз қоныстанған өңірлерінің бірі, халқы 1 миллионнан астам. Аймақтың инфрақұрылымын дамытуға, жолдарды жөндеуге, мектептер мен ауруханаларды ұстап тұруға жергілікті бюджетке үлкен мөлшерде қаражат қажет. Жергілікті атқарушы органдар да халықты салықтарды уақытылы төлеуге шақыруда, бұл орайда мысал ретінде шетел тәжірибесін де алға тартуда. Мәселен, Германия мен Францияда мүлік салығын уақытылы төлемегені үшін санкциялар өте қатаң — мүлік тіпті аукционға шығарылуы мүмкін.

Мамандар мен азаматтардың пікірінше, шаралардың күшейтілуі — дұрыс бағыт, алайда бұл жерде теңгерімді тәсіл қажет. Бір жағынан, берешекшілерге қатысты ережелер нақты орындалуы тиіс. Екінші жағынан, объективті қиын жағдайда жүрген, мысалы, жұмысын жоғалтқан немесе ауыр науқасқа ұшыраған азаматтарға жеңілдетілген шарттармен төлеу мүмкіндіктері қарастырылуы керек. Шымкент тұрғындарына бір нәрсе айқын: мүлік пен көлік салықтарын уақытылы төлемеу — бұл тек ақша жоғалту ғана емес, куәлікті, автомобильді немесе шетелге шығу мүмкіндігін жоғалтудың нақты тәуекелі. Сондықтан Шымкент мемлекеттік кірістер департаменті барлық азаматтарды берешектерін жедел өтеуге шақырып отыр.