Қазіргі заманның жастары интернет, жасанды интеллект және автоматтандыру дүниесінде өсті. Олар үшін хабарлама жіберу, эмодзи қою немесе дауыстық хабарлама қалдыру — бұл қарым-қатынастың ең табиғи түрі болып саналады. Алайда 26 маусым 2026 жыл күні бүкіл әлемде, соның ішінде Қазақстанда да жаңа бір қозғалыс белсенді түрде талқыланып жатыр: зумерлер сандық ыңғайлылықтан саналы түрде бас тартып, тірі диалогты қайта жаңғыртуға тырысуда. Бұл құбылыс «осознанное создание трудностей» немесе «саналы қиындықтар тудыру» деген атпен таралуда. Мамандар мен психологтар бұл үрдістің жай ғана мода емес, терең психологиялық қажеттіліктен туындаған маңызды өзгеріс екенін атап өтуде.

Смартфондар мен мессенджерлер өмірімізге енгелі бері адамдардың бір-бірімен тікелей сөйлесу жиілігі күрт азайды. Статистикаға жүгінсек, соңғы он жылда дауыстық қоңыраулар саны орта есеппен 40 пайызға төмендеген, ал жастар арасында бұл көрсеткіш 60 пайызға жеткен. Қазақстанда да жағдай ерекшеленбейді: Алматы мен Астанадағы жоғары оқу орындарының студенттері арасында жүргізілген сауалнама бойынша, респонденттердің 73 пайызы таныс емес адаммен телефон арқылы сөйлесу оларда мазасыздық тудыратынын мойындаған. Бұл цифрлар жай статистика ғана емес — бұл бүгінгі ұрпақтың қарым-қатынас дағдысының өзгеріп жатқандығының айғағы.

Психологтардың пікірінше, адам психикасы өзін қоршаған ортаға бейімделеді. Қазіргі технологиялар қарым-қатынасты ыңғайлы етті: жауапты кешіктіруге болады, сөздерді мұқият таңдауға уақыт бар, тіпті кейде эмодзимен ғана шектелуге де мүмкіндік бар. Бірақ осы ыңғайлылықпен бірге тірі диалог дағдысы да біртіндеп жоғалып барады. «Сөйлесу дағдысы тек сөздік қорға байланысты емес. Бізде пассивті сөздік қор болуы мүмкін — яғни көп оқып, көп білуге болады. Бірақ егер артикуляциялық аппаратымыз қозғалмаса, сөйлемдер айтылмаса, ерін мен тіл жұмыс жасамаса, онда тіпті анық та әдемі сөйлеу дағдысы болмайды. Сондықтан қоңыраулар адамдарды жиі шаршатады және мазасыздық тудыруы мүмкін», — деп түсіндіреді психолог Анастасия Ктинанс. Маман пікірі көпшіліктің назарын аударды, өйткені бұл проблема жеке адамның ғана емес, бүкіл ұрпақтың мәселесі болып отыр.

Жаңа қозғалыстың жақтаушылары цифрлық ыңғайлылық аймағынан жиі шығуға, қоңырау шалуға, бейтаныс адамдармен танысуға және кеңестер мен сүзгілерсіз әңгіме ұстауға үндейді. Олардың пікірінше, дәл осындай бақылауға алынған дискомфорт коммуникативтік дағдыларды дамытуға көмектеседі. Бүгінгі таңда бұл дағдылар жеке өмірде ғана емес, оқуда және жұмыста да барған сайын жоғары бағалануда. Алматыдағы іс-шараларда бұл бағытта «офлайн клубтар» пайда болып жатыр: жастар смартфондарынсыз кездесіп, тірі сөйлеседі, пікірталас ашады, импровизацияланған сөз жарыстарын ұйымдастырады. Мұндай бастамалар бірнеше жыл бұрын экзотикалық болып көрінер еді, бірақ қазір олар барған сайын танымал болуда.

Тарихи тұрғыдан алғанда, адамзат бұрын да осыған ұқсас кезеңдерді басынан өткерген. ХХ ғасырдың ортасында телевизор пайда болғанда, мамандар адамдардың тірі қарым-қатынастан алшақтай бастайтынынан қорықты. Кейіннен компьютерлер, содан кейін интернет, одан кейін смартфондар пайда болды — және әр уақытта қоғам бейімделудің жаңа жолдарын тапты. Бірақ зумерлер алғаш рет өздері белсенді түрде осы бейімделуді басқаруға тырысуда. Олар технологиядан бас тартып жатқан жоқ — олар технологияны саналы түрде пайдаланудың жаңа форматын іздеуде.

Қазақстандық білім беру жүйесі де бұл мәселеге бейжай қарап отырған жоқ. Бірқатар университеттер мен мектептер оқу бағдарламаларына риторика, ораторлық өнер және тірі қарым-қатынас практикасы сабақтарын қосуды бастаған. Астанадағы кәсіби мамандар дайындайтын орталықтардың бірінің жетекшісі Дәурен Сейтқалиұлы: «Біз соңғы үш жылда жұмыс берушілерден бір ғана шағым естіп жатырмыз: жастар кәсіби тұрғыдан дайын, бірақ тікелей сөйлесуде өздерін ұстай алмайды. Клиентпен немесе командамен тірі қарым-қатынас жасай алмайды. Бұл бизнеске нақты шығын әкеледі», — деп мәлімдейді. Осы мәселенің шешімін іздеу мақсатында кейбір компаниялар қызметкерлеріне арнап коммуникативтік тренингтер ұйымдастырып жатыр.

Әлеуметтік желілерде де бұл тақырып кеңінен талқыланып жатыр. TikTok пен Instagram-да «No Phone Challenge» немесе «Живой разговор» тегтері астында жүздеген мың пікір жиналып жатыр. Қазақстандық блогерлер де осы трендті ұстанып, өз тәжірибелерімен бөлісуде: олар бір апта бойы тек қоңыраулар шалып, хабарламалардан бас тартқанын, нәтижесінде өзін сенімдірек сезінгенін айтуда. Бұл хабарламалар жас аудиторияның ерекше қызығушылығын тудырып отыр.

Психологтар мен әлеуметтанушылар бұл үрдістің ұзақмерзімді перспективасы туралы оң болжамдар жасауда. Егер жастар саналы түрде өз коммуникативтік дағдыларын дамытуды жалғастырса, болашақта олар сандық және тірі қарым-қатынасты үйлестіре алатын буын болып қалыптасады. Бұл тек жеке тұлғалар үшін ғана емес, тұтас қоғам үшін маңызды. Сайып келгенде, ең жетілдірілген жасанды интеллект те адами жанасудың, тікелей сезімнің, тірі дауыстың орнын толық баса алмайды. Зумерлер дәл осыны түсінуде — және бұл түсінік олардың болашаққа деген ең маңызды инвестициясы болуы мүмкін.