Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі байланыс қызметтерін көрсету ережелеріне маңызды өзгерістер енгізді. 23 маусым 2026 жыл күні ресми түрде жарияланған бұл жаңалықтар өткен аптада, 18 маусымда қол қойылған бұйрықпен бекітілді. Жаңа нормалар 28 маусымнан бастап күшіне енеді. Мамандар бұл қадамды Қазақстанның цифрлық экожүйесін жетілдіру жолындағы жүйелі саясаттың маңызды буыны деп бағалауда.

Соңғы жылдары байланыс операторларына қатысты тұтынушылардың шағымдары елеулі түрде өскен. Ұлттық тұтынушылар қорғау қоғамының деректері бойынша, 2024–2025 жылдар аралығында байланыс саласына қатысты шағымдардың саны 34 пайызға артқан. Бұл шағымдардың басым бөлігін абоненттің рұқсатынсыз қосылған қосымша ақылы қызметтер, рекламалық хабарламалар мен түсінбеушілік туғызатын тарифтік жоспарлар құрайды. Мәселенің өткірлігі жылдан жылға арта бергендіктен, мемлекет заңнамалық шаралар қабылдауды қажет деп тапты. Өзгерістердің мазмұны дәл осы өзекті мәселелерге жауап ретінде дайындалды деуге толық негіз бар.

Жаңа ережелердің ең маңызды тармақтарының бірі — қосымша ақылы қызметтерді қосқан кезде абоненттің қос растауын алуды міндеттейтін норма. Бұған дейін кейбір операторлар алдын ала берілген келісімді немесе бір рет басылған батырманы негіз ретінде пайдаланып, тұтынушыларға жасырын ақылы қызметтер ұсынатын. Енді заңға сәйкес, абонент өз келісімін жеке кабинет арқылы, SMS-хабарлама, телефон қоңырауы немесе USSD-сұраныс жолымен екі рет растауға міндетті. Бұл тетік тұтынушыны кездейсоқ немесе мәжбүрлі түрде ақылы қызметке жазылып қалудан қорғайтын сенімді кедергі болмақ. Байланыс нарығын зерттейтін сарапшы Берік Жақсыбековтің пікірінше: «Бұл норма Еуропадағы үздік тәжірибеге сай келеді. Германия мен Францияда осындай механизм енгізілгеннен кейін тұтынушылардың шағымдары 40–50 пайызға азайды. Қазақстанда да нәтиже оң болады деп күтемін».

Тағы бір назар аударарлық өзгеріс — «маяк» қоңырауларына тыйым салу. Бұл техникалық мүмкіндік жылдар бойы тұтынушылар арасында ашу-ызаның қайнар көзіне айналды. Егер бір абонент екіншісіне қоңырау шалып, желі жетпей немесе телефон жауап бермей қалса, арнайы «маяк» хабарламасы жіберілетін, ал бұл хабарламаның өзі ақылы болып саналатын. Одан бас тарту да оңай болмаған: қызметті тек екі жақтың да — қоңырау шалушы мен қабылдаушының — бір мезгілде өшіруі арқылы ғана тоқтатуға болатын. Енді бұл техникалық кедергі жойылды. Бұдан былай өткізілген қоңыраулар туралы хабарламалар қарапайым SMS форматында жеткізіледі. Бұл өзгеріс айналымдағы миллиондаған абонентке тікелей пайда тигізеді.

Рекламалық және ақпараттық таратылымдардан бас тарту мүмкіндігінің заңды деңгейде бекітілуі де аз маңызды емес. Байланыс операторлары ұзақ жылдар бойы жарнамалық хабарламаларды заңды ақпарат деп санап, тұтынушылардың бұдан жеке бас тиімсіздігін сезінуіне мән бермеді. Тіпті кейбір операторлардың ұсынатын хабарламалар дереккөзінен бас тарту процедурасы мүмкін болмай тұрып, оны жасырып ұстайтын. Жаңа ереже бойынша, абонент кез келген сәтте жеңіл де түсінікті жолмен оператордың барлық рекламалық таратылымдарынан бас тарта алады. Бұл — тұтынушылардың цифрлық кеңістіктегі жеке деректерін және тыныштығын қорғауға бағытталған маңызды қадам.

Балалар мен жасөспірімдерге арналған жаңалықтар да ерекше назар аударуды талап етеді. Енді 14 жасқа толмаған баланың атына ұялы нөмір тіркеу тек заңды өкілдер, яғни ата-аналар немесе қорғаншылар арқылы ғана жүзеге асырылады. Тіркеу кезінде міндетті биометриялық сәйкестендіруден өту талап етіледі. Сонымен қатар бір кәмелетке толмаған азаматқа тек бір абоненттік нөмір ғана рәсімделуі мүмкін. Мемлекет бұл шараның артында терең мақсат бар екенін баса айтады: балалар мен жасөспірімдерді жалған жеке басты пайдаланудан, алаяқтықтан және желідегі қауіптерден қорғау. Цифрлық қауіпсіздік саласының маманы Айгүл Нұрмаханованың пікіріне жүгінсек: «Биометриялық тіркеу талабы кәмелетке толмағандардың атына заңсыз нөмір алуды іс жүзінде мүмкін емес етеді. Бұл балаларды онлайн-алаяқтықтан қорғаудың нақты механизмі».

Министрліктің өкілдері жаңа нормалардың «тыңдайтын мемлекет» принциптерін іске асыру аясында дайындалғанын және цифрлық экожүйені дамыту стратегиясының ажырамас бөлігі екенін атап өтті. Елімізде 20 миллионнан астам ұялы байланыс абоненті бар екенін ескерсек, жаңа ережелер іс жүзінде елдің барлық ересек тұрғындарына тікелей қатысты болады. Халықаралық тәжірибеге назар аудару да орынды: Еуропалық Одақтың GDPR деректерін қорғау регламенті мен ұқсас заңнамалар енгізілген елдерде тұтынушылардың сенімі мен сандық қызметтерге қанағаттанушылығы айтарлықтай өскен. Қазақстан да осы жолмен жүруде.

Сарапшылардың бағалауы оптимистік. Алайда олар бір маңызды жайтты да атап өтеді: заңның тиімділігі оны қолдану тәртібіне, бақылаушы органдардың белсенділігіне және операторлардың жауапкершілігіне тікелей байланысты болмақ. Нормалардың қағаз жүзінде ғана қалмауы үшін реттеуші органдарға жүйелі мониторинг жүргізу, нарушения анықталған жағдайда нақты санкция қолдану міндеті жүктеледі. Тұтынушылардың да өз құқықтарын білуі, сұрауы және қажет болған жерде қорғауы аса маңызды. 28 маусымнан кейінгі алғашқы айлар осы реформаның шын мәніндегі нәтижелілігін анықтайтын сынақ кезеңіне айналмақ.