2026 жылдың 25 маусымында Қазақстан Республикасының Қаржылық мониторинг агенттігі ағымдағы жылдың басынан бері жүргізіліп келе жатқан ауқымды жұмыстың аралық қорытындыларын жария етті. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында ІІМ және шекара қызметімен бірлесе отырып, жанармай-майлау материалдарын заңсыз шығарудың 700-ден астам әрекеті жолын кесті. Бұл сан бір ғана статистикалық деректер емес — мемлекеттің ішкі нарығын қорғауға деген нақты бел буынысының дәлелі.

Мұнай өнімдерін заңсыз шығару мәселесі Қазақстан үшін жаңа проблема емес. Қазақстан мұнай мен газ қорлары жағынан дүние жүзінің алдыңғы қатарлы мемлекеттерінің бірі болғандықтан, ішкі нарықта жанармай бағасы мен Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан сияқты іргелес елдердегі баға арасындағы айтарлықтай алшақтық қашанда заңсыз экспорт үшін тиімді орта жасап отырған. Экономикалық тиімділігі жоғары бұл схемалар он жылдан астам уақыт бойы ішкі нарықтың тұрақтылығына нұқсан келтіріп, жанармай тапшылығының негізгі факторларының бірі болып келді. Мемлекет арнайы бағыттар мен шектеу шараларын бірнеше рет енгізгенімен, контрабандашылардың іс-әрекеті де жыл санап жаңа бейімделген нысандар алып отырды.

Биыл анықталған ірі іс-шаралардың ішіндегі ең маңызды оқиғалардың бірі — Оңтүстік Қазақстан бойынша Түркістан облысы мен Шымкент қаласында жойылған трансұлттық қылмыстық топтың қызметі. Аталған ОПТ Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы мемлекеттік шекара астынан арнайы тоннель қазып, сол арқылы бензин контрабандасын ұйымдастырған. Бұл — тек ұйымдастырушылық тұрғыдан ғана емес, техникалық тұрғыдан да күрделі, алдын ала мұқият жоспарланған схема. Сот ісін жүргізу нәтижесінде топ мүшелері ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Мұндай тоннель схемасы ел тарихында алғаш рет анықталып, тергелгені Қазақстан құқық қорғау органдарының бұрын-соңды кездеспеген деңгейдегі қылмыспен бетпе-бет келгендігін айғақтайды.

Тергеу барысында ашылған тағы бір ірі схема — Қырғызстанға АИ-92 маркалы бензинді ұйымдасқан түрде шығарып отырған топтың тарапынан іске асырылған заңсыз экспорт. Осы топтың қызметі барысында шетелге 190 мың тоннадан астам жанармай заңсыз тасымалданды — бұл жалпы сомасы шамамен 37 миллиард теңгені құрайды. Тасымал негізінен теміржол арқылы жүргізілген. «Түрксіб» станциясында тергеушілер кезекті заңсыз тиеу кезінде 8 теміржол цистернасын тоқтатты. Ол цистерналарда жалпы көлемі 500 тоннаға жуық заңсыз бензин болды, оның бағасы 138 миллион теңгені құрады. Конфискацияланған жанармай мемлекет кірісіне есептелді.

Қазақстан заңнамасы бойынша кедендік бақылаусыз мұнай өнімдерін елден шығару қылмыс болып саналады. Оған қатысты Қылмыстық кодекстің тиісті баптары бойынша досудебтік тергеулер жүргізілуде. АҚМ өкілдерінің сөзіне жүгінсек: «Ішкі нарықтан топтасып шығарылған жанармай мемлекет экономикасына тікелей шығын келтіреді, ал оның тапшылығы тұтынушылардың бюджетіне ауыртпалық жүктейді». Экономист Арман Сейітовтің бағалауы бойынша, заңсыз жанармай экспортының өз шарықтау шегіне жеткен кезінде ол ішкі нарықтағы бағаны жылына 10–15 пайызға дейін жоғарылатуға ықпал еткен деп болжануда. Мұндай баға серпілісі, ең алдымен, жүк тасымалдаушыларға, шағын бизнеске және қарапайым тұтынушыларға тікелей зиян тигізеді.

Үкімет деңгейінде де бұл мәселеге аса маңызды назар аударылып отыр. Премьер-министр Олжас Бектеновтің тапсырмасы бойынша барлық тиісті министрліктер мен ведомстволарға жанармай-майлау материалдарын заңсыз шығарудың кез келген схемасын қатаң жолын кесу жүктелген. Мақсат бірегей: ішкі нарықтағы жанармай тапшылығын болдырмай, тұрақты жабдықтауды қамтамасыз ету. Бұл тапсырма жай нұсқаулық сипатында емес — министрліктер мен агенттіктер тарапынан бақылау жүргізілетін нақты операциялық жоспарды білдіреді.

«Киберқалқан Қазақстан» жобасы тек жанармай мәселесімен ғана шектелмейді. Жоба қаржылық мониторингтің заманауи цифрлық технологияларын, деректерді талдауды және мемлекеттік органдар арасындағы ықпалдасқан ақпарат алмасуды қамтитын кешенді тетік болып табылады. Жобаның жанармай тасымалдауда ерекше тиімді болуының себебі — теміржол тасымалы мен шекара өткізу пункттерінде транзакцияларды уақытылы мониторингтеу мүмкіндігі. Агенттіктің деректеріне сүйенсек, биылғы жылдан бастап деректерді өңдеудің жылдамдығы мен дәлдігі айтарлықтай артты, бұл тексеру жасалуы тиіс нысандарды мақсатты анықтауға мүмкіндік берді.

Сарапшылар бұл қадамдарды маңызды деп бағалай отырып, оны тиімді болуы үшін жүйелі шараларды одан әрі кеңейту қажеттігін де атап өтеді. Ол шараларға мұнай өнімдерінің өндірісі мен тасымалдауын бақылайтын цифрлық маркалау жүйесін кеңейту, шекаралас мемлекеттермен бірлескен операциялар жүргізу, сондай-ақ жанармай бағасын реттеудің тиімді тетіктерін жетілдіру жатады. Отандық сарапшылардың пікірінше, ішкі нарықтағы баға реттеудің жаңартылған моделі заңсыз экспорттың экономикалық тартымдылығын азайтуға мүмкіндік берер еді. Бүгінгі таңда «Киберқалқан» жобасы Қазақстандағы мемлекеттік мүліктің сақталуын және ішкі нарықтың тұрақтылығын қорғаудың маңызды буынына айналып отыр.