Қазақстан полициясы 2026 жылдың 30 маусымында елдегі азаматтарды QR-кодтарды пайдаланатын жаңа алаяқтық схема туралы ескертті. Соңғы айларда ұялы телефонмен QR-кодты сканерлеу арқылы жүзеге асырылатын қаржылық алаяқтықтың саны күрт өсті. Құқық қорғау органдарының мәліметінше, тек биылғы жылдың бірінші жартыжылдығында осындай алдаудың 400-ден астам фактісі тіркелген, ал жалпы материалдық шығын бірнеше жүз миллион теңгеге жетті. Мамандар бұл санның нақты деректен әлдеқайда жоғары екенін атап өтеді, өйткені зардап шеккендердің едәуір бөлігі ұятты болып немесе іс жүзіндегі нәтижесіне сенбей, арызданбайды.

QR-код технологиясы Қазақстанда пандемия кезеңінде кең тарады. 2020–2021 жылдары кафелердің мәзірінен бастап мемлекеттік қызметтер порталына дейін бәрі осы технологияға көшті. Бүгінгі таңда елімізде QR-кодтар автобус аялдамаларында, сауда орталықтарында, тұрғын үйлердің кіреберістерінде, жарнама тақтайшаларында және тіпті аурухана дәліздерінде кездеседі. Дәл осы кеңінен тарағандық алаяқтарға жақсы орта жасады: жалған QR-кодты нақтысының үстіне жапсыру оңай, ал абайсыз пайдаланушы ештеңеден күдіктенбейді. Алматылық киберқауіпсіздік сарапшысы Даурен Сейітовтің айтуынша, «қылмыскерлер адамдардың технологияға деген сенімін пайдаланады. Біреу QR-кодты скандап жатыр деген сөз ол өзі сол бетте болуы керек деп сенеді. Бұл психологиялық ерекшелікті алаяқтар өте шебер пайдаланады».

Алаяқтар қолданатын схема қарапайым, бірақ тиімді. Олар ресми ұйымдардың, мемлекеттік органдардың немесе белгілі сауда желілерінің атынан дайындалған жалған QR-кодтарды жасайды. Бұл кодтарды нақты жарнамалардың, аялдаманың немесе хабарландырудың үстіне жапсырады. Пайдаланушы кодты сканерлегенде, ол шын мекенжайға емес — визуалды жағынан ресмиге ұқсас, бірақ шын мәнінде фишингтік сайтқа бағытталады. Сол жерде адамнан жеке деректерін — атын, туған күнін, ЖСН-ін, банк картасының деректерін немесе SMS арқылы келген растау кодтарын енгізу сұралады. Кейбір жағдайларда сайт автоматты түрде зиянды қосымшаны жүктеп алуды ұсынады, ол смартфонға орнатылған соң иесінің ақпаратын жасырын түрде алаяқтарға жіберіп тұрады.

Полиция ұсынған деректерге сәйкес, алаяқтардың жиі таңдайтын нысандары — жалпыға бірдей кең қолданылатын орындар. Автобус аялдамаларындағы «тегін Wi-Fi» немесе «жеңілдікпен проездной сатып алу» деген уәдемен орналастырылған жалған QR-кодтар, тұрғын үйлердің кіреберістеріндегі коммуналдық қызметтерді «тез және ыңғайлы төлеу» схемалары, сондай-ақ сауда орталықтарындағы «ұтыс» немесе «сыйлық» алу мүмкіндігін ұсынатын стендтер — бәрі де алдаудың амалы болып шыққан. Осы тәсілдердің барлығының ортақ белгісі бар: мазмұн асығыс әрекет жасауға шақырады, ресми атрибутика жоқ немесе өте нашар орындалған.

Астана тұрғыны Айгүл Нұрмаханова өз тәжірибесімен бөлісті. «Мен автобус аялдамасындағы жарнаманы байқадым. Онда «Коммуналдық қызметтерді жеңілдікпен төле» деп жазылған, QR-код болды. Скандадым, сайт ашылды, бәрі өте ресми көрінді. Картамның деректерін енгіздім. Бір сағаттан кейін шотымнан 150 мың теңге шығып кеткен», — деп айтты ол. Оның тәжірибесі полицияға барудан басталды, алайда ақшаны қайтару процесі күрделі болып шықты. Банк аударымның иесі тексеруді бастады, бірақ олай жылдам нәтиже болмады. Бұл жағдай адамдарға тек сақтықтың ең үздік қорғаныш екенін тағы да дәлелдейді.

Қылмыстың осындай жаңа түрімен күресте полиция азаматтарды белсенді ақпараттандыру саясатын жүргізіп отыр. Ол үшін әлеуметтік желілерде, мектептерде және ұйымдарда арнайы семинарлар өткізіліп жатыр. Алайда сарапшылар тек ақпараттандырудың жеткіліксіз екенін айтады. Киберқауіпсіздік жөніндегі заңнама жетілдірілуі керек, жалған QR-кодтарды орналастыру үшін жауапкершілік күшейтілуі тиіс, ал банктер мен мобильді қосымшалар күмәнді операциялар кезінде пайдаланушыларды автоматты ескертулер жіберу жүйесін жетілдіруі қажет. Кейбір елдерде, мысалы Оңтүстік Кореяда және Германияда, QR-код мазмұнын алдын ала тексеретін арнайы бағдарламалық шешімдер ресми деңгейде ұсынылады.

Азаматтар өздерін қорғау үшін бірнеше қарапайым ережені ұстануы тиіс. Бірінші: белгісіз немесе күдікті орынға жапсырылған QR-кодты сканерлеуден аулақ болу керек. Екінші: сканерлеген соң ашылған сайттың мекенжайын мұқият тексеру қажет — тек бір әріптің немесе белгінің айырмашылығы жалған сайттың белгісі болуы мүмкін. Үшінші: ешқандай сайтта SMS-тен келген растау кодтарын, банк картасының CVV нөмірін немесе толық деректерін ешқашан енгізбеу керек. Төртінші: күдікті орын, кенеттен шыққан жарнама немесе «тек бүгін» деген асығыс шақырулар сізді сергектендіруі тиіс. Егер сіз жалған QR-кодты сканерлеп, деректеріңізді енгізіп қойсаңыз, дереу банкке хабарласып, картаңызды блоктаңыз және полицияға арыз беріңіз.

Цифрлық сауаттылық бүгінгі күні кез келген азамат үшін міндетті дағды болып табылады. Технологиялар дамыған сайын, алаяқтардың да тәсілдері күрделене түсуде. Полицияның ескертуін еске алып, сақтық ережелерін сақтаңыз — бұл сіздің жеке ақпаратыңыз бен қаражатыңызды қорғаудың ең тиімді жолы.