Қазіргі таңда цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы адамдардың өмір салтын түбегейлі өзгертті. Интернет-сауда, онлайн-тапсырыс және электрондық төлем жүйелері бүгінде миллиондаған қазақстандықтардың күнделікті тіршілігінің бір бөлігіне айналды. Алайда осы ыңғайлылықтың артында жаңа қауіп-қатерлер де пайда болуда. 3 шілде 2026 жыл күні Бас прокуратураның құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің қылмыстық қауіп-қатерлер мен қоғамдық қауіпсіздік тәуекелдерін болжау орталығы «Киберқалқан Қазақстан» жобасы аясында азаматтарды онлайн-жеткізіммен байланысты алаяқтық жағдайлардың жиілеп бара жатқандығы туралы ресми ескертті. Бұл хабарлама елдің ақпараттық кеңістігінде кеңінен тарап, халық арасында үлкен резонанс тудырды.

Алаяқтардың жұмыс істеу схемасы өте қарапайым, бірақ сонымен бірге тиімді. Зұлымдар азаматтарға телефон шалып, өздерін курьер немесе маркетплейс қызметкері ретінде таныстырады да, белгісіз бір тапсырыс ресімделді деп мәлімдейді. Тапсырысты растау немесе бас тарту үшін SMS-арқылы келген кодты айтуды сұрайды. Жәбірленушілер бұл кодты алаяқтарға беріп қойғаннан кейін олардың жеке аккаунттарына, банктік деректеріне қол жеткізіледі, ал нәтижесінде ақша ұрлануы немесе несие ресімделуі мүмкін. Мамандардың айтуынша, бұл «тексерілген» алдау схемасы бүгін Қазақстанда ғана емес, бүкіл посткеңестік кеңістікте кеңінен таралған.

Мәселенің тереңіне үңілсек, онлайн-сауда нарығының өсімі де осы жағдайдың себебінің бірі екенін байқауға болады. Соңғы бес жылда Қазақстанда электрондық коммерция сегменті жыл сайын орта есеппен 30–35 пайызға өсіп отыр. 2025 жылдың деректері бойынша, қазақстандықтар онлайн-тапсырысқа жылына жалпы сомасы 2 триллион теңгеден асатын қаражат жұмсады. Осы нарықтың кеңеюімен бірге алаяқтардың іс-әрекеті де белсенділене түсті. Комитеттің деректеріне сүйенсек, тек 2025 жылдың бірінші жарты жылдығында ғана жеткізіммен байланысты алаяқтықтан зардап шеккен азаматтардың саны алдыңғы жылдың сол кезеңімен салыстырғанда 47 пайызға артты. Бұл сан — жай статистика емес, нақты адамдардың жойылған жинақтары мен бұзылған тыныштығы.

Қылмыстық қауіп-қатерлерді болжау орталығының басшысы Нұрлан Сейітов бұл мәселеге байланысты өз пікірін білдірді: «Алаяқтар өздерінің схемаларын үнемі жетілдіріп отырады. Олар белгілі бір маркетплейстердің атын пайдаланып, тіпті сол компаниялардың стилінде жасалған хабарламалар жіберуде. Бұл жай азаматты шатастырып қана қоймай, техникалық сауаттылығы жоғары адамдарды да алдай алады. Сондықтан біздің жұмысымыз — тек преступниктерді ұстау ғана емес, халықтың хабардарлығын арттыру». Мамандардың бұл пікірі алаяқтық мәселесінде тек жазалау шараларымен шектелмей, профилактикалық жұмыстың маңыздылығын айқын көрсетеді.

Кибер-алаяқтыққа қарсы күреске қатысты тәжірибелі заңгер Айгүл Мәменова да ескерту жасады: «Азаматтардың арасында SMS-кодты бөгде адамдарға бермеу керек деген ақпарат жеткілікті дәрежеде таралған деп ойлаймыз. Бірақ тәжірибе көрсеткендей, алаяқтар психологиялық қысым жасау арқылы адамды шатастырады: асыға тонын алдырады, «тапсырысты қабылдамасаңыз айыппұл аласыз» деп қорқытады. Міне, осы сәтте ақыл-ой емес, сезім жетекші болып кетеді». Бұл сөздер мәселенің тек техникалық емес, психологиялық өлшемін де ашып береді.

Осындай жағдайда мемлекеттік органдардың алдын алу жұмысы ерекше маңыз алады. «Киберқалқан Қазақстан» жобасы 2022 жылдан бері жұмыс атқаруда және осы уақыт ішінде жүздеген мың азаматқа ескерту хабарламалары жіберілді, арнайы семинарлар өткізілді, мектептерде цифрлық сауаттылық сабақтары ұйымдастырылды. Бірақ алаяқтардың схемалары да дамып отырғандықтан, бұл жұмыс тоқтамай жалғасуы тиіс. Ішкі істер министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы кибер-алаяқтық бойынша 12 000-нан астам қылмыстық іс тіркелді, оның ішінде соттың үкімімен аяқталғаны — небәрі 15 пайыз. Бұл цифр жедел тергеу жұмысын жетілдіру қажеттілігін айқын аңғартады.

Халықтың реакциясы да назар аударарлық. Әлеуметтік желілерде комитеттің ескертуіне жауап ретінде жүздеген азаматтар өздерінің алаяқтыққа ұшыраған тәжірибелерімен бөлісті. Олардың арасында орта жастағы кәсіпкерлер де, зейнеткерлер де, жастар да бар. Бұл алаяқтардың белгілі бір топты ғана емес, барлық санаттағы тұрғындарды нысанаға алатынын дәлелдейді. «Маған таныс курьер атынан хабарласты, тіпті тапсырыс нөмірін де атады. Мен тек кодты айтып қоя бердім — және бірден 500 мың теңгем ұшып кетті» деп жазды бір пайдаланушы. Мұндай жеке оқиғалар статистикадан да күшті әсер қалдырады.

Сарапшылар алдағы уақытта онлайн-жеткізіммен байланысты алаяқтықтың одан да күрделене түсуін болжауда. Жасанды интеллект пен дипфейк технологияларының дамуы алаяқтарға тіпті таныс адамдардың дауысын еліктеуге мүмкіндік береді. Сондықтан сарапшылар жеке деректерді қорғауда жаңа заңнамалық нормалар қабылдау мен халықтың цифрлық сауаттылығын тұрақты арттыруды бірінші кезекке қоюды ұсынады. Азаматтардың өздері де сақтық танытуы керек: күдікті қоңырауларда дереу сөзді үзіп, құқық қорғау органдарына хабарлау — ең дұрыс жол. Бұл мәселеде жеке жауапкершілік пен мемлекеттің тиімді жұмысы бірін-бірі толықтырған жағдайда ғана нақты нәтижеге жетуге болады.