Қазіргі заманда интернет технологиялары тез дамып, адамдардың күнделікті өміріне берік енген дәуірде желілік алаяқтық та жаңа деңгейге көтерілуде. Осы өзекті мәселеге байланысты 3 шілде 2026 жылы Шымкент қаласының Абай ауданында маңызды бір іс-шара өтті. Абай ауданы әкімінің аппараты, Шымкент қаласы Абай ауданының прокуратурасы және Шымкент қаласы Полиция департаментінің бірлескен ұйымдастыруымен Dala Mall сауда-ойын-сауық орталығында интернет-алаяқтықтың алдын алуға және тұрғындардың цифрлық сауаттылығын арттыруға бағытталған кең ауқымды ақпараттық акция өткізілді. Бұл шара өңірдегі желілік қылмысқа қарсы күрестің жаңа бетін ашты деп бағалауға болады.

Акцияның негізгі мақсаты — тұрғындардың құқықтық және цифрлық сауаттылығын жан-жақты арттыру, интернет-алаяқтықтың алдын алу және азаматтардың қаржылық қауіпсіздігін нығайту болды. Неліктен дәл Dala Mall таңдалды деген сұрақ туындауы мүмкін. Жауабы қарапайым: ірі сауда орталықтары — бұл қалың жұртшылық жиналатын алаңдар. Мұнда тұрғындардың барлық жас тобы кездеседі, сондықтан ақпараттық хабарды барынша кең аудиторияға жеткізу мүмкіндігі туады. Заманауи акция форматын дәл осылай таңдау — мемлекеттік органдардың азаматтарға жақындауға тырысатынының айғағы.

Соңғы жылдардағы статистика алаңдаушылық туғызады. Қазақстан бойынша ресми деректерге сәйкес, интернет-алаяқтыққа байланысты қылмыстардың саны жылдан жылға өсіп келеді. Тек 2025 жылдың өзінде елімізде мыңдаған азамат телефондық және интернет-алаяқтықтардың құрбанына айналды, ал жиынтық материалдық шығын миллиардтаған теңгені құрады. Шымкент қаласы да бұл тенденциядан шет қалған жоқ. Аймақтағы полиция департаментінің мәліметтері бойынша, соңғы жылдары желілік алаяқтыққа қатысты арыздардың саны айтарлықтай өсті. Бұл мәселе енді жеке тұлғаның ғана емес, бүкіл қоғамның проблемасына айналды.

Іс-шара барысында тұрғындарға алаяқтардың жиі қолданатын айла-тәсілдері егжей-тегжейлі түсіндірілді. Мамандар "фишинг" деп аталатын жалған сайттар арқылы деректерді ұрлау, смс-хабарламалар мен электрондық пошта арқылы алдау, жалған инвестициялық жобалар, телефон арқылы банк қызметкерлерін немесе полиция қызметкерлерін бейнелеу сияқты схемалар туралы мысалдар келтіре отырып кеңінен түсіндірді. Сонымен қатар жеке деректерді, банк карталарының мәліметтерін қорғау жолдары мен интернетті қауіпсіз пайдалану бойынша нақты ұсынымдар берілді. Акция қатысушылары тұрғындардың сұрақтарына жауап беріп, әркімнің нақты жағдайына сай кеңес ұсынды. Ақпараттық жадынамалар таратылып, олар үй жағдайында қайта оқу үшін де пайдалы болды.

Акцияға қатысушылардың бірі, Абай ауданының прокуратура қызметкері өз сөзінде: "Алаяқтар ең алдымен адамның сенімділігін пайдаланады. Олар психологиялық қысым жасап, шұғыл шешім қабылдауға мәжбүрлейді. Сондықтан кез келген күмәнді ұсыныс пен сұранысқа мұқият қарау керек, асықпа, байсалды бол деген ережені ұмытпаңыздар," — деді. Полиция департаментінің өкілі де алаяқтыққа ұшыраған жағдайда уақытын жібермей тиісті органдарға хабарласу маңыздылығын атап өтті. Өйткені тез хабарласу дер кезінде қаражатты қайтару мүмкіндігін арттырады.

Дәл осы мәселеде аса осал топ — бұл үлкен жастағы азаматтар. Олар цифрлық технологиялармен таныс болмағандықтан, алаяқтардың тұзағына жиі түседі. Акция барысында осы топқа арнайы назар аударылды. Зейнеткерлерге арналған жеңілдетілген нұсқаулықтар таратылды, телефонда күмәнді қоңырауларды қалай тануға болатыны жайлы нақты мысалдармен түсіндіріліп берілді. Осындай іс-шаралардың қоғамдық маңызы зор: білім — алаяқтықтан қорғанудың ең тиімді қаруы.

Болашаққа қарасақ, мұндай акциялар бір реттік шара болып қалмауы керек. Цифрлық сауаттылықты арттыру — бұл үздіксіз процесс. Мамандардың пікірінше, мектептерде, жоғары оқу орындарында және жұмыс орындарында цифрлық қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру баянды нәтиже береді. Сонымен бірге мемлекеттік органдармен қатар телекоммуникациялық компаниялар мен банктердің де бұл жұмысқа белсене қатысуы аса маңызды. Өйткені алаяқтар әрқашан жаңа тәсілдер іздеп, технологиялық мүмкіндіктерді жылдам игереді. Тек ортақ күшпен ғана бұл зиянды құбылысқа тосқауыл қоюға болады.

Акция аяқталар шақта тұрғындардың ризашылығы мен белсенді қатысуы ұйымдастырушыларды да шабыттандырды. Бұл іс-шара — Шымкент қаласы тұрғындарының цифрлық қауіпсіздігіне деген қамқорлықтың нақты көрінісі. Ең бастысы, акцияда берілген кеңестерді күнделікті өмірде қолданған дұрыс: бейтаныс адамдарға жеке және банк деректерін бермеу, күмәнді сілтемелерге өтпеу, кез келген қаржылық операцияны мұқият тексеру. Осы қарапайым ережелерді ұстану арқылы әрбір азамат өзін де, отбасын да алаяқтардың залалды ісінен сақтай алады. Қоғамның цифрлық мәдениеті жоғарылаған сайын алаяқтар үшін де орын тарылатыны анық.