3 шілде 2026 жыл. Шымкент — Қазақстанның үшінші ірі қаласы, халқы үш миллионнан асып, Орталық Азиядағы ең жылдам дамып келе жатқан мегаполистердің біріне айналып отыр. Алайда бұл өсудің артында технологиялық даму мен тұрғын үй аудандарындағы нақты өмірдің арасындағы алшақтық барған сайын айқын байқалуда. Жуырда жүргізілген зерттеулер мен коммуналдық провайдерлердің мәліметтеріне сүйенсек, қалада интернетке деген сұраныс соңғы үш жылда елу пайызға артқан. Дегенмен тұрғындардың едәуір бөлігі байланыс инфрақұрылымын, соның ішінде талшықты-оптикалық кабельді өз үйлерінің жанынан, ауласынан немесе ғимаратының қасынан өткізуге ашықтан-ашық қарсы шығады. Бұл қайшылық бір жағынан комедиялық болып көрінгенмен, мемлекеттің цифрлық трансформация бағдарламасы үшін шынайы кедергіге айналып отыр.

Шымкент қаласының Аль-Фараби, Еңбекші және Абай аудандарында байланыс компанияларының мамандары инфрақұрылымды жүргізу барысында тұрғындардың белсенді қарсылығына жиі тап болатынын айтады. «Кабель тарт деп өздері өтінішті жазып береді, ал жұмысшыларымыз аулаға кіргенде шығарып жіберуге тырысады» деп күледі «ҚазТелеком» Шымкент филиалының техникалық директоры Ерлан Сейітов. Бұл жағдай бір тұрғын үйде ғана емес, бүкіл аудандарда жаппай сипат алып отырғаны мамандарды алаңдатады. Мәселен, биылғы жылдың алғашқы алты айында Шымкент бойынша берілген 4 200 жаңа интернет қосылымына өтінімнің үштен бірінде техникалық жұмысты жүргізу кезінде тұрғындардан қандай да бір қарсылық туындаған.

Қарсылықтың негізінде жататын себептер алуан түрлі. Бір топ тұрғын «кабель үйдің құрылымын бұзады, дымқылдыққа жол ашады» деп алаңдаса, екінші топ «сымсыз технологиялар денсаулыққа зиян» деп нанады. Соңғы жылдары әлеуметтік желілерде кеңінен тараған жалған ақпараттарда 5G антенналары мен талшықты кабельдердің «радиация таратады», «тіпті ДНҚ-ны өзгертеді» деген мазмұндағы хабарламалар кездеседі. Психологтар мен медиасауаттылық мамандары бұл жалған нанымдардың тамырының тереңге кеткенін айтады: адамдар жаңаны қабылдамас бұрын оны қауіпті деп жіктеуге бейім. «Бұл — жаңаға деген таңдамалы сенімсіздік. Тұрғын интернетті пайдаланады, смартфоны бар, бірақ соның бәрін мүмкін ететін инфрақұрылымды қабылдауға психологиялық тұрғыдан дайын емес» деп түсіндіреді Шымкент мемлекеттік университетінің әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі, профессор Гүлнар Омарова.

Мемлекет тарапынан алғанда, «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасы аясында Шымкент үшін 2026 жылдың аяғына дейін үй шаруашылықтарының тоқсан пайызын жылдамдығы жоғары интернетпен қамтамасыз ету мақсаты белгіленген. Бірақ бұл мақсатқа жету үшін тек техникалық кедергілерді жеңу аз — тұрғындардың санасындағы кедергілерді де жою қажет. Қаланың ақпараттандыру және байланыс басқармасының мәліметіне сүйенсек, жоспарлы мерзімнен кешіктірілген немесе тоқтатылып қалған байланыс жобаларының жетпіс пайызы дәл осы тұрғындар тарапынан туындаған қарсылыққа байланысты. Бұл сан өте айтарлықтай, өйткені қалған отыз пайызын қаржылық, техникалық және табиғи факторлар құрайды.

Шешімнің бір жолы ретінде мамандар тұрғындар арасындағы ағарту жұмыстарын күшейтуді ұсынады. Биылдан бастап Шымкент қалалық әкімдігі телеком компанияларымен бірлесіп, «Сенімді интернет» атты жаңа бастаманы іске қосты. Бұл бастама аясында аудандық кеңестерде ашық дөңгелек үстелдер өткізіліп, тұрғындарға 5G технологиясы мен талшықты кабельдердің халықаралық стандарттарға сай екені, денсаулыққа қауіп төндірмейтіні туралы нақты ғылыми мәліметтер ұсынылуда. «Адамдарға дәлел емес, диалог керек. Оларды ақымақ деп емес, алаңдаушылықтары бар азаматтар ретінде қабылдасаң, пікірлері өзгереді» дейді бастаманың үйлестірушісі Тимур Асқаров.

Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл мәселе Қазақстан үшін жаңалық емес. Тоқсаныншы жылдары телефон желісін жүргізуге, жоғары вольтты электр желілерін орнатуға деген халықтың қарсылығы да осыған ұқсас сипатта болды. Кейіннен сол инфрақұрылым тіршіліктің ажырамас бөлігіне айналды. Бүгінгі интернет желісі де дәл осындай жолдан өтуде. Айырмашылығы — ақпарат таралудың жылдамдығы мен жалған хабарлардың ықпалының бүгінде анағұрлым күшті екені. Сарапшылар айтуынша, осы мәселені шешпей отырып, Қазақстанның цифрлық экономикадағы бәсекелестік орнын нығайту мүмкін болмайды.

Жалпы Қазақстан бойынша 2025 жылдың соңындағы мәліметке сәйкес, елдің интернет қолданушылар санының жалпы халыққа қатынасы сексен үш пайызды құрайды. Бұл — Орталық Азиядағы ең жоғары көрсеткіш. Алайда қосылым сапасы мен желілердің таралуы бойынша Шымкент Алматы мен Астанадан артта қалып отыр. Бұл алшақтықты жою тек технологиялық инвестицияға ғана емес, тұрғындармен ашық, адал диалог жүргізуге де байланысты екені анық. Мамандардың ортақ пікіріне қарасақ, «инфрақұрылымға жол» ең алдымен «адамдардың санасына жол» арқылы өтеді. Шымкент осы сабақты өзінің тәжірибесінде анық байқауда: интернетті сұраған тұрғын оны мүмкін ететін техниканы да қабылдауға дайын болуы керек, ал бұл дайындықты қалыптастыру — мемлекеттің, провайдерлердің және азаматтық қоғамның ортақ міндеті болып табылады.